Tự chủ đại học: Chất đã thay đổi như thế nào?

Giáo dục 24h

Vũ Thị Phương Anh (Theo Tia Sáng)

(GDVN) - Các điều khoản trong Luật Giáo dục đại học cho thấy quyền tự chủ thực sự khó trở thành hiện thực vì nhiều điểm trái với tinh thần tự chủ đại học hoặc mơ hồ.

LTS: Viết tiếp chủ đề tự chủ đại học, TS. Vũ Thị Phương Anh (Trung tâm Bồi dưỡng và Hỗ trợ chất lượng giáo dục, Hiệp hội các trường ĐH, CĐ Việt Nam) có bài viết liên quan trực tiếp từ những điều Tiến sĩ thấy bất cập, có ảnh hưởng trực tiếp tới các trường đại học.

Luật Giáo dục đại học (GDĐH) Việt Nam, ban hành năm 2012 và có hiệu lực từ đầu năm 2013, đã khẳng định quyền tự chủ của các trường đại học trong một điều luật riêng - Điều 32 về quyền tự chủ của cơ sở GDĐH. 

Đây là lần đầu tiên quyền tự chủ của trường đại học được đưa vào văn bản pháp luật. Đồng thời, điều luật này cũng một lần nữa khẳng định quyết tâm thực hiện những cải cách theo hướng tăng quyền tự chủ cho các trường như đã được nêu tại Điều 14 của Luật Giáo dục 2005: “nhà nước … tăng cường quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của cơ sở giáo dục””.

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả.


TS. Vũ Thị Phương Anh viết:

Một điều đáng ngạc nhiên là mặc dù quyền tự chủ đã trở thành một quyền luật định của các trường đại học từ hơn hai năm nay, nhưng dư luận xã hội và bản thân các trường đại học của Việt Nam, kể cả các trường đại học tư thục hoàn toàn không nhận kinh phí của Nhà nước, vẫn cho rằng Nhà nước – mà cụ thể là Bộ GD&ĐT – đang kiểm soát các trường quá chặt chẽ với những quy định chi li, không đúng với tinh thần trao quyền tự chủ.

Tại sao có sự mâu thuẫn này?

Tự chủ theo quan điểm phương Tây

Trong diễn ngôn GDĐH của các nước phương Tây, tự chủ là một khái niệm rất quan trọng và được xem là giá trị căn bản của một trường đại học, như đã được tái khẳng định trong Tuyên bố Magna Charta Universitatum tại Bologna năm 1988.

Khái niệm này được đề cập từ cách đây 10 thế kỷ, thời kỳ bắt đầu hình thành các trường đại học đầu tiên của phương Tây.

TS. Vũ Thị Phương Anh. Ảnh Xuân Trung

Và cũng trong suốt thời gian đó, khái niệm tự chủ cũng như các vấn đề liên quan như tại sao tự chủ là quan trọng, các khía cạnh của tự chủ v.v đã được lật đi lật lại để bàn bạc, tranh luận, biện giải, và phát triển thành một hệ thống lý luận tương đối hoàn chỉnh và vẫn còn tiếp tục được phát triển cho phù hợp với những thay đổi bên ngoài.

Đã tồn tại rất nhiều định nghĩa và các diễn giải khác nhau liên quan đến vấn đề tự chủ của các trường đại học. Tuy nhiên, dù có ít nhiều khác biệt trong cách diễn đạt và sự nhấn mạnh, hầu hết các tác giả đều thống nhất ở một số điểm then chốt, đó là:

Thứ nhất, tự chủ là điều kiện tối cần thiết để một trường đại học có thể tồn tại và hoàn thành sứ mạng đã đề ra.

Thứ hai, tự chủ là một khái niệm phức tạp, với nhiều khía cạnh khác nhau. Nhưng tối thiểu phải bao gồm các khía cạnh sau: tự chủ về quản trị, tự chủ trong hoạt động chuyên môn (hay tự chủ học thuật), và tự chủ về tài chính.

Thứ ba, tự chủ không phải là một tình trạng với hai trạng thái hoặc “có” hoặc “không”, mà là một đặc điểm mà mỗi trường có thể đạt được ở nhiều mức độ khác nhau, từ hoàn toàn không tự chủ đến hoàn toàn tự chủ.

Tự chủ đại học trong Luật GDĐH 2012

Quyền tự chủ của các trường đại học được xác định rõ tại Khoản 1, Điều 32 của Luật GDĐH 2012.

Đọc Điều 32, dễ tưởng rằng các trường đã được giao quyền một cách đầy đủ, vì mọi khía cạnh của tự chủ đều đã được đề cập: tự chủ về quản trị (tổ chức và nhân sự); tự chủ về tài chính (tài chính và tài sản); và tự chủ về học thuật (đào tạo, khoa học công nghệ, hợp tác quốc tế, đảm bảo chất lượng).

Tuy nhiên, vẫn còn một số điểm mơ hồ, ví dụ như quyền tự chủ phải “phù hợp với năng lực” (Khoản 1), và những trường “không còn đủ năng lực thực hiện quyền tự chủ hoặc vi phạm pháp luật trong quá trình thực hiện quyền tự chủ” sẽ “bị xử lý theo quy định của pháp luật” (Khoản 2).

Thế nhưng, năng lực thực hiện quyền tự chủ là gì và ai là người có thẩm quyền xác định điều này thì lại không được xác định rõ ràng.

Trách nhiệm giáo dục bây giờ thuộc về ai, nhà trường, gia đình hay xã hội?

(GDVN) -Trách nhiệm giáo dục thuộc về ai? Gia đình, nhà trường hay xã hội? có nhiều người đổ lỗi cho đó là bị tác động bởi "mặt trái của kinh tế thị trường".

Giả định rằng việc xác định năng lực của các trường sẽ do Bộ GD&ĐT quyết định trong từng trường hợp cụ thể, thì quyền tự chủ của trường đại học vừa được xác định trong khoản 1 của Điều 32 trên thực tế đã bị vô hiệu hóa – ít ra là cho đến lúc việc xác định năng lực của các trường được làm rõ.

Xem xét toàn bộ tất cả các điều khoản trong Luật GDĐH càng thấy quyền tự chủ thực sự của các trường đại học khó có thể trở thành hiện thực, vì có quá nhiều điểm hoàn toàn trái với tinh thần tự chủ đại học hoặc mơ hồ đến độ không thể thực thi.

Thường xuyên xảy ra tình trạng quyền tự chủ vừa được giao ở điều này bị hạn chế tại một điều khác, thậm chí có mâu thuẫn ngay giữa hai khoản trong cùng một điều luật.

Khái niệm tự chủ chưa được hiểu đúng, dẫn đến việc từng khía cạnh của quyền tự chủ đều bị hạn chế hoặc chỉ được trao một cách hình thức và thường xuyên bị thu hẹp thêm bởi các điều khoản khác. Dưới đây là phần phân tích dựa trên các trích dẫn từ trong Luật GDĐH 2012.

Hiểu “tự chủ” như thế nào?

Không giống như quan niệm phổ biến ở phương Tây, Luật GDĐH cho thấy tự chủ không được xem là quyền đương nhiên của cơ sở GDĐH, mà phụ thuộc vào năng lực, đồng thời dựa trên kết quả xếp hạng và kiểm định (Điều 32; Điều 53). Cả hai việc này đều do nhà nước kiểm soát.

Về việc xếp hạng, cho đến nay vẫn chưa biết ai sẽ là người thực hiện; tuy nhiên, Luật GDĐH đã có sẵn quy định về việc công nhận kết quả xếp hạng (Chính phủ quy định tiêu chuẩn phân tầng...

Thủ tướng Chính phủ công nhận xếp hạng đối với trường đại học. Bộ GD&ĐT công nhận xếp hạng đối với trường cao đẳng... Căn cứ kết quả xếp hạng, Bộ GD&ĐT phối hợp với UBND tỉnh, thành phố… để hỗ trợ… Điều 9, Khoản 5).

 

Có 9 giải pháp này, ngành giáo dục phải thực hiện được Thông tư 30

(GDVN) - "Chúng tôi phải đưa ra giải pháp để giúp Bộ Giáo dục và Đào tạo, đúng hơn là giúp Vụ Giáo dục Tiểu học của Bộ cách thực hiện Thông tư 30 cho hiệu quả".

 

Trong khi đó, mặc dù việc kiểm định độc lập đã được đặt ra từ lâu, nhưng theo Luật GDĐH thì hoàn toàn do Bộ GD&ĐT kiểm soát, từ khâu ban hành chuẩn đối với cơ sở giáo dục và chương trình giáo dục; yêu cầu tối thiểu để thực hiện chương trình; quy trình và chu kỳ kiểm định; nguyên tắc, điều kiện, và tiêu chuẩn của tổ chức, cá nhân hoạt động kiểm định chất lượng; cấp giấy, thu hồi giấy chứng nhận kiểm định; quyết định thành lập hoặc cho phép hoạt động kiểm định (Điều 52, Khoản 3).

 

Nói cách khác, quyền tự chủ của các trường phụ thuộc hoàn toàn vào những quyết định của nhà nước liên quan việc xác định xem cơ sở giáo dục xứng đáng được trao quyền tự chủ đến đâu.

Quan niệm nói trên về tự chủ kéo theo quan điểm trao cho nhà nước, mà cụ thể là Bộ GD&ĐT, thẩm quyền rất lớn đối với toàn bộ hoạt động của các trường, và cả ba khía cạnh tự chủ của trường đại học đều bị hạn chế một cách tối đa.

Tự chủ trong lĩnh vực chuyên môn

Tự chủ trong lĩnh vực chuyên môn bao gồm mọi hoạt động mang tính chuyên môn/học thuật đặc thù của một trường đại học, trong đó quan trọng là hoạt động đào tạo. Hai vấn đề thường được đề cập nhất của hoạt động đào tạo là tuyển sinh và mở ngành/chuyên ngành đào tạo.

Điều 34 về chỉ tiêu tuyển sinh và tổ chức tuyển sinh quy định rõ các cơ sở giáo dục có quyền tự xác định chỉ tiêu tuyển sinh và phương thức tuyển sinh (Điều 34, Khoản 1, Mục b và Khoản 2, Mục b).

Tuy nhiên, Khoản 3 của điều luật này nêu rõ “Bộ trưởng Bộ GD&ĐT quy định về việc xác định chỉ tiêu tuyển sinh và ban hành quy chế tuyển sinh”, cho thấy việc thể hiện quyền tự chủ trong hoạt động này cũng được khoanh vùng trong những quy định chặt chẽ và chi li của Bộ.

6.700 cây xanh và đề toán đặc biệt của thầy giáo tiểu học

(GDVN) - Liên quan đến việc chặt hạ, thay thế cây xanh ở Hà Nội trong những ngày qua, một thầy giáo đã nảy sinh ý tưởng ra một bài toán đố học sinh gây sốt.

Điều 33 của Luật GDĐH về mở ngành/chuyên ngành đào tạo thể hiện rõ nét vai trò kiểm soát của Bộ. Khoản 2 của Điều 33 xác định “Bộ trưởng Bộ GD&ĐT quy định cụ thể điều kiện, trình tự, thủ tục mở hoặc đình chỉ hoạt động của ngành đào tạo… hoặc chuyên ngành đào tạo…; quyết định cho phép mở hoặc đình chỉ hoạt động của ngành đào tạo… hoặc chuyên ngành đào tạo” ở mọi trình độ từ cao đẳng đến tiến sĩ. Không có chỗ nào cho quyền tự chủ của các trường.

Những hoạt động khác liên quan đến hoạt động đào tạo bao gồm việc xây dựng chương trình và giáo trình giảng dạy (Điều 36), tổ chức và quản lý đào tạo (Điều 37), cấp phát và quản lý văn bằng, chứng chỉ (Điều 38).

Ở cả ba điều này đều có tình trạng quyền tự chủ được khẳng định ở khoản này thì lại bị hạn chế ở khoản khác bởi quy định “Bộ GD&ĐT quy định về việc…” hoặc “Bộ GD&ĐT ban hành quy chế…” ở khoản cuối trong mỗi điều luật. Trong khi đó, ai cũng biết các quy định, quy chế do Bộ GD&ĐT hoặc các cơ quan quản lý nhà nước khác thường rất xa rời thực tế và chậm thay đổi, hoặc ngược lại thay đổi liên tục và thiếu tính ổn định, gây ra không ít khó khăn cho các trường.

Tự chủ tài chính và quản trị

Tự chủ về tài chính và quản trị (xác định tầm nhìn và chiến lược hoạt động; tổ chức bộ máy; lựa chọn, tuyển dụng và bổ nhiệm nhân sự; đầu tư, thu chi tài chính v.v) là những điều kiện căn bản đảm bảo cho các trường triển khai mọi hoạt động chuyên môn một cách ổn định và với hiệu quả cao nhất. Tuy nhiên, trong Luật GDĐH cả hai điều kiện này đều rất hạn chế.

Về tự chủ tài chính, chỉ có trường đại học tư mới có quyền tự xác định mức học phí, còn trường công lập phải thu học phí theo quy định của Nhà nước.

Tất cả các mặt khác của hoạt động tài chính, kể cả trong các trường tư, đều phải theo những quy định chặt chẽ. Ví dụ, ngay cả với trường đại học tư thục thì Luật GDĐH còn quy định cả việc sử dụng phần tài chính chênh lệch giữa thu và chi, rút vốn và chuyển nhượng vốn (Điều 66), và chịu sự kiểm tra, thanh tra của Bộ GD&ĐT hoặc các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan khác (Điều 67).

Sự thiếu tự chủ của các trường được thể hiện rõ nhất ở khía cạnh quản trị. Trong tổng số 11 chương (không kể chương cuối, Điều khoản thi hành, không có nội dung gì cụ thể), có đến năm chương liên quan khía cạnh quản trị của các trường đại học.

Có bốn chương nêu các khía cạnh quản trị cụ thể trong một trường đại học. Chương I, Chương II, Chương III và Chương VIII (Giảng viên).

 

Thông tư 30: Góc nhìn của nhà khoa học phát triển chương trình giáo dục

(GDVN) - TT 30 đã gây ra nhiều bức xúc và tiêu cực trong giáo dục Việt Nam. Cần phải soi chiếu thông tư này từ góc nhìn của khoa học Phát triển Chương trình Giáo dục.

 

Ngoài bốn chương vừa nêu, Luật GDĐH còn có một chương riêng về quản lý nhà nước đối với GDĐH (Chương IV), trong đó Điều 68 về nội dung quản lý nhà nước về GDĐH với 12 khoản cho thấy hầu như không có khía cạnh hoạt động nào của một trường đại học mà không có sự chỉ đạo và kiểm tra giám sát của nhà nước, từ chiến lược và chính sách phát triển GDĐH – một việc ở tầm vĩ mô, xứng đáng để nhà nước quan tâm quản lý; đến khối lượng, cấu trúc chương trình, biên soạn và xuất bản giáo trình và tài liệu học tập, bồi đưỡng giảng viên, hay quy định về việc tặng danh hiệu vinh dự cho những người có đóng góp cho giáo dục đại học – những việc ở tầm vi mô.

Kinh nghiệm của thế giới cho thấy các trường đại học chỉ có thể phát huy được tiềm năng của mình để đóng góp vào việc đào tạo nhân lực và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế với hiệu quả cao nhất nếu quyền tự chủ được trao cho các trường một cách đầy đủ.

Phân tích Luật GDĐH 2012 cho thấy sự kiểm soát của nhà nước vẫn còn quá chặt chẽ, cho dù quyền tự chủ của các trường đại học đã được nêu rõ ràng trong một điều luật riêng.

Tất cả những điều khoản cụ thể hóa quyền tự chủ đại học trong Luật GDĐH – như tự xác định chỉ tiêu tuyển sinh và phương thức tuyển sinh, tự xây dựng, thẩm định và ban hành chương trình đào tạo (trong khuôn khổ các quy định của Bộ), hoặc tự in phôi bằng, cấp văn bằng cho người học – cho thấy trong quan niệm của những người làm luật thì tự chủ đại học chỉ có thể ở mức độ tự chủ thủ tục, và ngay cả ở mức độ này thì quyền tự chủ của các trường vẫn còn khá hạn chế.

Trong khi đó, tự chủ thực chất, liên quan chủ yếu đến tự chủ về quản trị, và kèm theo đó là một hệ thống giám sát minh bạch và hiệu quả, mới thực sự là điều mà chúng ta đang cần để có thể nâng cao hiệu quả và chất lượng của GDĐH của Việt Nam.  

 

Vũ Thị Phương Anh (Theo Tia Sáng)
Từ khóa :
Đổi mới giáo dục , kỳ thi quốc gia , THPT , Vũ Đức Đam , Bộ GD&ĐT , lãnh đạo các trường đại học , góp ý , Đại học phi lợi nhuận , Ngoài công lập , xếp hạng , phân tầng đại học , tự chủ đại học , Vũ Thị Phương Anh.
Tự chủ đại học: Chất đã thay đổi như thế nào?
Chủ đề : Kỳ thi Quốc gia 2015
Chủ đề : Đổi mới giáo dục phổ thông
Chủ đề : TỰ CHỦ ĐẠI HỌC
Viết bình luận của bạn về bài viết này ...
haiph
0

nhìn chung đối với Đai học VN, thì, về ngoại lực cần tự chủ đúng nghĩa. về nội lực, thì phải đánh thức được sức ỳ của lực lượng giảng viên. tiếp đó là sức ỳ của lãnh đạo nhà trường. Tôi thấy nhiều trường ĐH hiện nay đầu tư rất lớn cho cơ sở vật chất nhưng không đầu tư mạnh cho Giang viên. Vậy,làm sao GV có động lực để nghiên cứu, cập nhật KT, giảng dạy???

Xem thêm bình luận
Tin khác