Xóa mù chữ là một trong những nhiệm vụ quan trọng, mang tính nền tảng giúp phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Mục tiêu của công tác xóa mù chữ không chỉ dừng lại ở việc giúp người dân biết đọc, biết viết, mà còn nhằm nâng cao dân trí, trang bị kỹ năng cơ bản để người dân tiếp cận thông tin, hiểu và thực hiện hiệu quả chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Từ đó, tạo nền tảng để bà con tham gia tích cực hơn vào các hoạt động sản xuất, phát triển sinh kế, cải thiện chất lượng cuộc sống cũng như góp phần thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững.
Trong năm 2025, xã Hạnh Phúc, tỉnh Lào Cai đã chú trọng công tác xóa mù chữ cho bà con đồng bào dân tộc thiểu số, nhằm nâng cao dân trí và thúc đẩy phát triển bền vững tại địa phương.
Xóa mù chữ là tiền đề quan trọng để giảm nghèo
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Lò Văn Liên - Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Xà Hồ (xã Hạnh Phúc, tỉnh Lào Cai) cho biết, thời gian qua, nhà trường đã phối hợp chặt chẽ với Ủy ban nhân dân xã Hạnh Phúc triển khai công tác xóa mù chữ đồng bộ, bài bản và bám sát điều kiện thực tế của địa phương.
Nhà trường chủ động làm việc với các tổ chức đoàn thể, thôn, bản để rà soát, thống kê chính xác đối tượng mù chữ và tái mù chữ, từ đó xây dựng kế hoạch mở lớp phù hợp. Các lớp được tổ chức ngay tại thôn bản, với thời gian học linh hoạt, chủ yếu vào buổi tối hoặc thời điểm ngoài mùa vụ sản xuất nhằm tạo điều kiện thuận lợi để bà con tham gia đầy đủ, không ảnh hưởng đến sản xuất và sinh hoạt hàng ngày.
Đội ngũ giáo viên của trường trực tiếp đứng lớp với tinh thần trách nhiệm cao, tận tâm và kiên trì. Nội dung giảng dạy được thiết kế ngắn gọn, dễ hiểu, tập trung vào kỹ năng đọc, viết, tính toán cơ bản, đồng thời, lồng ghép kiến thức thiết thực gắn với đời sống, lao động sản xuất. Cách làm này giúp bà con vừa biết chữ vừa từng bước vận dụng vào thực tế, góp phần nâng cao dân trí và tạo nền tảng để cải thiện sinh kế, ổn định cuộc sống lâu dài.
Thầy Liên đánh giá, xóa mù chữ giữ vai trò quan trọng, mang tính nền tảng trong hành trình thoát nghèo của bà con vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Việc biết chữ đã giúp người dân tiếp cận hiệu quả hơn với những mô hình sản xuất mới, kỹ thuật chăn nuôi, trồng trọt và hướng dẫn khoa học kỹ thuật. Bà con biết tính toán chi phí đầu vào, ghi chép thu chi trong sản xuất, quản lý kinh tế gia đình một cách khoa học, qua đó nâng cao hiệu quả lao động và cải thiện thu nhập.
Nhiều hộ gia đình đã mạnh dạn vay vốn từ chương trình tín dụng chính sách, chủ động tham gia các lớp tập huấn, chuyển giao kỹ thuật, mở rộng sản xuất, ổn định đời sống. Những chuyển biến này cho thấy xóa mù chữ không chỉ dừng lại ở việc "biết chữ" mà còn góp phần quan trọng vào quá trình tạo sinh kế bền vững, hỗ trợ người dân vươn lên thoát nghèo một cách lâu dài.
Tuy nhiên, bên cạnh những thay đổi tích cực, công tác xóa mù chữ vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Do địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông đi lại khó khăn nên việc tổ chức lớp học và duy trì sĩ số gặp không ít thách thức. Ngoài ra, đối tượng học viên chủ yếu là người lớn tuổi, bận rộn với công việc nương rẫy, trình độ tiếp thu không đồng đều, đặc biệt, một bộ phận người dân vẫn còn tâm lý e ngại, thiếu tự tin khi tham gia học tập, ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai.
Học chữ gắn với sinh kế
Là giáo viên trực tiếp đứng lớp xóa mù chữ, thầy Trần Tiến Thành chia sẻ, phần lớn học viên tham gia lớp xóa mù chữ là lao động chính trong gia đình, phải gánh vác trách nhiệm mưu sinh và các nghĩa vụ khác nên việc duy trì thời gian học tập đều đặn gặp không ít khó khăn. Bên cạnh đó, tâm lý e ngại, xấu hổ và thiếu động lực cũng ảnh hưởng đến quá trình học.
Thậm chí, dù đã hoàn thành chương trình học, một số học viên sau đó vẫn rơi vào tình trạng tái mù chữ do không có điều kiện thường xuyên rèn luyện, thực hành kỹ năng nghe, nói, đọc, viết trong đời sống hàng ngày.
Chính vì vậy, việc lựa chọn phương pháp và hình thức dạy học phù hợp là yếu tố then chốt, trong đó cần ưu tiên các phương pháp học tập chủ động, gắn nội dung bài học với kinh nghiệm sống và nhu cầu thực tế.
Cùng với đó, cần khuyến khích học viên tham gia các hoạt động như thảo luận nhóm nhỏ, giải quyết tình huống, đóng vai nhằm giúp người học vận dụng kiến thức ngay trong quá trình học. Đồng thời, nội dung giảng dạy phải gắn chặt với đời sống, công việc và những vấn đề thực tiễn mà học viên thường gặp như tính toán khi mua bán, đọc thông tin trên sản phẩm hay tin nhắn trên điện thoại, qua đó tạo động lực và hứng thú học tập.
Bên cạnh đó, việc sử dụng các tài liệu đọc - viết được thiết kế riêng, phù hợp với người trưởng thành cũng góp phần nâng cao hiệu quả và tính bền vững của công tác xóa mù chữ.
Đặc biệt, trong quá trình giảng dạy, giáo viên cần kết hợp linh hoạt các giác quan như nghe, nhìn, chạm nhằm tăng khả năng tiếp thu của người học. Chẳng hạn vừa nghe giáo viên đọc, vừa quan sát mặt chữ và đồng thời luyện viết. Mỗi buổi học chỉ nên giới thiệu từ 6 - 10 từ mới, kèm theo giải thích ý nghĩa và đặt trong câu cụ thể để củng cố kiến thức. Với các bài tập đọc, cần hướng dẫn học viên đọc đi đọc lại nhiều lần nhằm nâng cao độ trôi chảy và độ chính xác.
Với người học lớn tuổi, cảm thấy mặc cảm hay e ngại khi đến lớp cần quan tâm, động viên, hướng dẫn nhẹ nhàng và tạo không khí học tập thân thiện, tôn trọng, giúp người học cảm thấy an tâm, tự tin hơn.
Cùng chia sẻ thêm về hành trình xóa mù chữ cho bà con, thầy Liên bày tỏ: "Học viên tại các lớp xóa mù hầu hết đã lớn tuổi, có người đã ngoài 50 tuổi. Ban ngày, họ vẫn miệt mài lên nương, làm ruộng, làm rẫy, đến tối, lại cầm đèn pin, đội mưa rét đến lớp học. Nhiều anh chị lần đầu cầm bút, tay còn run, viết từng nét chữ chậm rãi, vụng về, nhưng luôn kiên trì, không bỏ cuộc giữa chừng.
Tôi vẫn nhớ như in khoảnh khắc một học viên lần đầu tiên tự viết được tên mình. Cầm tờ giấy trên tay, bác xúc động đến rơi nước mắt. Từ những con chữ đầu tiên ấy, bà con dần biết đọc những dòng chữ đơn giản trên bao bì thuốc, hiểu được thông báo của thôn bản, biết viết giấy tờ hay nhắn tin khi cần thiết. Nhiều người vui mừng chia sẻ rằng từ nay "đã không còn sợ chữ nữa".
Chính những khoảnh khắc giản dị ấy đã giúp tôi và các thầy cô trực tiếp đứng lớp cảm nhận rõ giá trị của công việc bản thân đang làm. Đây cũng là nguồn động lực để tập thể nhà trường tiếp tục kiên trì với công tác xóa mù chữ, góp phần nâng cao dân trí, giúp bà con vùng cao mạnh dạn, chủ động hơn trong cuộc sống và hành trình vươn lên thoát nghèo".
Để công tác xóa mù chữ gắn chặt hơn với mục tiêu thoát nghèo và phát huy hiệu quả bền vững, Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Xà Hồ cho rằng, trong thời gian tới, cần tiếp tục quan tâm đầu tư kinh phí, bổ sung tài liệu học tập phù hợp, đồng thời có cơ chế, chính sách hỗ trợ thiết thực đối với người học và đội ngũ giáo viên trực tiếp tham gia giảng dạy.
Song song với đó, nội dung xóa mù chữ cần được lồng ghép chặt chẽ với kỹ năng sản xuất, quản lý kinh tế gia đình và chuyển giao khoa học công nghệ, giúp người dân học đi đôi với hành, áp dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống.
Cùng với việc nâng cao chất lượng giảng dạy, công tác tuyên truyền, vận động cần được đẩy mạnh hơn nữa, phát huy vai trò của trưởng thôn, người có uy tín trong cộng đồng nhằm tạo sự lan tỏa, khích lệ tinh thần học tập cũng như nâng cao sự tham gia tự nguyện của bà con. Nhà trường luôn sẵn sàng đồng hành cùng cấp ủy, chính quyền địa phương để thúc đẩy xóa mù chữ gắn với giảm nghèo bền vững trên địa bàn xã.