Các tiêu chí xác định cơ sở thuộc diện phải sắp xếp, tổ chức được nêu tại văn bản số 8562/BGDĐT-TCCB về định hướng sắp xếp, tổ chức lại cơ sở giáo dục đại học công lập và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập đang nhận được nhiều sự quan tâm từ phía lãnh đạo một số trường đại học. Trong đó, có tiêu chí về tính thiết yếu.
Tính thiết yếu: Lĩnh vực đào tạo của cơ sở giáo dục không đóng vai trò thiết yếu (không thể thay thế) đối với việc hỗ trợ thực hiện chức năng quản lý nhà nước, hoạt động nghề nghiệp đặc thù, có tính riêng biệt, phức tạp cao, chuyên môn sâu của bộ, ngành, địa phương quản lý trực tiếp cơ sở giáo dục hoặc lĩnh vực đào tạo không thể tuyển sinh, xã hội không có nhu cầu.
Cần khung tiêu chí cụ thể để xác định tính thiết yếu của ngành đào tạo
Đưa ra quan điểm về tiêu chí trên, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Minh Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Tân Trào cho hay: "Việc xác định tính thiết yếu, không thể thay thế của một lĩnh vực đào tạo cần được đặt trên những căn cứ khoa học, thực tiễn và có thể lượng hóa, tránh cách hiểu cảm tính hoặc máy móc. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần ban hành khung tiêu chí cụ thể, trong đó mỗi căn cứ đều có chỉ báo định lượng hoặc định tính rõ ràng, có trọng số phù hợp, đồng thời cho phép vận dụng linh hoạt theo điều kiện vùng miền.
Việc đánh giá nên được thực hiện trên cơ sở tổng hợp nhiều tiêu chí, có tham vấn ý kiến địa phương, bộ, ngành liên quan, thay vì chỉ dựa vào một chỉ số đơn lẻ như tuyển sinh hay quy mô đào tạo.
Khâu định lượng cũng cần toàn diện, gắn với lợi ích công, nhu cầu dài hạn của Nhà nước và xã hội, đặc biệt là ở các địa bàn chiến lược, vùng khó khăn. Chỉ khi các căn cứ này được xác định rõ ràng, minh bạch và có thể lượng hóa, việc sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập mới thực sự bảo đảm khoa học, công bằng và bền vững.
Các chỉ số có thể sử dụng gồm: tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp có việc làm phù hợp; mức độ sử dụng lao động do địa phương, đơn vị sự nghiệp công lập, doanh nghiệp tiếp nhận; nhu cầu đặt hàng đào tạo của Nhà nước hoặc xã hội, kể cả quy mô nhỏ nhưng ổn định và lâu dài. Dự báo nguồn nhân lực của cơ quan quản lý nhà nước và nhiệm vụ chính trị - xã hội của địa phương, vùng và quốc gia.
Điều này có thể được lượng hóa bằng các tiêu chí như: mức độ trùng lặp ngành đào tạo trong vùng; khoảng cách địa lý đến các cơ sở đào tạo tương đương; khả năng đáp ứng của các cơ sở khác đối với nhu cầu nhân lực tại chỗ".
Thầy Tuấn khẳng định, việc đánh giá tính thiết yếu của lĩnh vực đào tạo là nội dung rất hệ trọng, có tác động lâu dài đến hệ thống giáo dục đại học và phát triển nguồn nhân lực quốc gia.
Do đó, quy trình, chủ thể đánh giá và cơ chế bảo đảm tính khách quan, thống nhất cần được thiết kế chặt chẽ, đa tầng nấc và có sự phối hợp liên ngành. Cụ thể, có thể tiếp cận theo các nội dung sau:
Đầu tiên về quy trình đánh giá, nên được thực hiện theo các bước cơ bản như:
Trước hết, tự đánh giá của cơ sở giáo dục đại học trên cơ sở bộ tiêu chí thống nhất do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành.
Trong đó làm rõ vai trò, mức độ thiết yếu của từng lĩnh vực đào tạo gắn với sứ mạng, điều kiện thực tiễn và nhu cầu nhân lực của địa phương, ngành, vùng. Tiếp đó, thẩm định của cơ quan quản lý trực tiếp (Ủy ban nhân dân tỉnh/thành hoặc bộ, ngành chủ quản), đánh giá sự phù hợp giữa lĩnh vực đào tạo với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, chiến lược phát triển nhân lực, nhu cầu sử dụng lao động của địa phương hoặc ngành. Và cần đánh giá độc lập ở cấp quốc gia, trên cơ sở so sánh, đối chiếu liên vùng, liên ngành để xác định mức độ thiết yếu và khả năng thay thế của lĩnh vực đào tạo trong tổng thể hệ thống giáo dục đại học.
Thứ hai, về chủ thể đánh giá. Cần thành lập Hội đồng đánh giá liên ngành cấp quốc gia do Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, với sự tham gia của đại diện các bộ liên quan (Nội vụ; Dân tộc và Tôn giáo; Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Khoa học và Công nghệ; Tài chính), các chuyên gia độc lập, nhà khoa học, nhà quản lý giáo dục và đại diện địa phương.
Hội đồng này có nhiệm vụ xem xét, kết luận cuối cùng về tính thiết yếu của các lĩnh vực đào tạo trong bối cảnh chung của cả nước, bảo đảm góc nhìn tổng thể và khách quan.
Thứ ba, về bảo đảm tính khách quan. Tính khách quan cần được bảo đảm thông qua: Bộ tiêu chí, chỉ báo và thang đánh giá thống nhất, được công khai, minh bạch; Dữ liệu đầu vào chuẩn hóa, dựa trên quy hoạch, dự báo nhu cầu nhân lực, số liệu việc làm, mạng lưới cơ sở đào tạo hiện có; Sự tham gia của chuyên gia độc lập và cơ chế phản biện khoa học trong quá trình thẩm định; Quy định rõ trách nhiệm giải trình của từng cấp, từng chủ thể tham gia đánh giá.
Thứ tư, về bảo đảm tính thống nhất giữa các bộ, ngành, địa phương và các cơ sở giáo dục đại học. Để tránh tình trạng mỗi nơi hiểu và áp dụng khác nhau, cần có hướng dẫn chi tiết ở tầm quốc gia, nhưng cho phép vận dụng linh hoạt theo đặc thù vùng miền;
Áp dụng nguyên tắc so sánh theo nhóm tương đồng (ví dụ: trường đại học địa phương miền núi, biên giới; trường chuyên ngành; trường đa lĩnh vực) thay vì áp một chuẩn cứng cho tất cả;
Thiết lập cơ chế rà soát, cập nhật định kỳ, tránh việc đánh giá tính thiết yếu mang tính bất biến trong khi nhu cầu xã hội luôn thay đổi.
Theo góc nhìn của Tiến sĩ Phan Lê Chung - Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Nghệ thuật (Đại học Huế), lĩnh vực thiết yếu nên được hiểu theo nghĩa rộng, là ngành học phục vụ sự nghiệp phát triển nguồn nhân lực cho một lĩnh vực, một địa phương hay một vùng miền, quốc gia trong một thời gian nhất định, phù hợp với thực tiễn ở mỗi giai đoạn, thời kỳ khác nhau.
Việc đánh giá tính thiết yếu cần được khảo sát đa chiều, trong đó cần bám các Nghị quyết, chủ trương của Đảng và nhà nước, quá trình đưa ra quyết định cũng cần có ý kiến từ địa phương, các bộ ngành liên quan để kịp thời bổ sung chỉnh sửa. Trong đó cần lắng nghe các ý kiến chuyên gia, các lãnh đạo địa phương…
Cũng cần lượng hoá cụ thể đầu vào và đầu ra của nguồn lực lao động hằng năm trên các lĩnh vực ngành nghề và nên giao cho các tổ chức kiểm định độc lập hoặc có phương pháp kiểm tra chéo để đảm bảo tính khách quan.
Áp dụng tiêu chí theo hướng thận trọng, có lộ trình
Theo Tiến sĩ Nguyễn Minh Anh Tuấn, việc áp dụng tiêu chí tính thiết yếu trong sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học cần được thực hiện theo phương hướng thận trọng, có lộ trình, đặt lợi ích dài hạn của quốc gia và địa phương lên hàng đầu, tránh tiếp cận thuần túy hành chính hoặc ngắn hạn.
Để vừa nâng cao hiệu quả hệ thống, vừa bảo đảm tính khả thi, ổn định và không làm mai một các ngành đào tạo chiến lược, đặc thù thì cần quán triệt một số định hướng lớn sau:
Đầu tiên, tiếp cận theo hệ thống và chiến lược dài hạn, không cắt khúc. Tính thiết yếu cần được đặt trong tổng thể quy hoạch mạng lưới giáo dục đại học quốc gia, gắn với chiến lược phát triển nguồn nhân lực, phát triển vùng và bảo đảm an ninh – xã hội. Việc sắp xếp, tổ chức lại không nên hiểu là thu hẹp hay giải thể đơn lẻ, mà là tái cấu trúc hợp lý, phân công vai trò giữa các cơ sở đào tạo, tránh trùng lặp nhưng vẫn bảo đảm đầy đủ các lĩnh vực cốt lõi.
Ngoài ra, phân tầng, phân loại rõ ràng vai trò của các cơ sở giáo dục đại học. Cần xác định rõ nhóm trường đại học quốc gia, vùng, chuyên ngành và trường đại học địa phương, trong đó mỗi loại hình có sứ mạng khác nhau. Đối với các trường đại học địa phương, nhất là ở miền núi, biên giới như Trường Đại học Tân Trào, tính thiết yếu không chỉ nằm ở ngành đào tạo, mà còn ở vai trò giữ chân nguồn nhân lực, đào tạo tại chỗ, phục vụ phát triển bền vững địa phương, tạo cơ hội học tập cho đồng bào miền núi, khó khăn. Đây là yếu tố cần được ghi nhận rõ trong chính sách.
Bên cạnh đó, bảo vệ và phát triển các ngành đào tạo chiến lược, đặc thù bằng cơ chế đặc thù. Các ngành đào tạo có tính chiến lược, chuyên môn sâu, quy mô nhỏ cần được bảo đảm bằng cơ chế riêng như: đặt hàng đào tạo của Nhà nước; giao nhiệm vụ gắn với ngân sách; cho phép duy trì quy mô tối thiểu; đào tạo theo địa chỉ sử dụng; liên kết vùng, liên kết cơ sở. Cách làm này vừa bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực, vừa tránh nguy cơ mai một các lĩnh vực đào tạo then chốt.
Đồng thời, triển khai theo lộ trình, có giai đoạn chuyển tiếp hợp lý. Việc áp dụng tiêu chí tính thiết yếu cần có lộ trình rõ ràng, với các mốc đánh giá định kỳ, cho phép các cơ sở giáo dục đại học có thời gian điều chỉnh chiến lược, cơ cấu ngành nghề, phương thức đào tạo. Tránh những quyết định đột ngột có thể gây xáo trộn đội ngũ, người học và hệ sinh thái giáo dục tại địa phương.
Song song với đó là kết hợp “tinh gọn” với “nâng cao chất lượng”, không đồng nhất tinh giản với thu hẹp. Nâng cao hiệu quả hệ thống không chỉ là giảm đầu mối hay số ngành đào tạo, mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng, tính liên thông và khả năng thích ứng. Nhiều ngành đào tạo có thể được tái cấu trúc, tích hợp, đổi mới chương trình, phương thức đào tạo để đáp ứng nhu cầu mới, thay vì loại bỏ hoàn toàn.
Cuối cùng, tăng cường đối thoại, đồng thuận và trách nhiệm giải trình. Việc áp dụng tiêu chí cần được thực hiện trên tinh thần đối thoại, tham vấn rộng rãi, đặc biệt với các cơ sở giáo dục đại học, địa phương và cơ quan sử dụng nhân lực. Chỉ khi có sự đồng thuận, minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng, các quyết sách sắp xếp, tổ chức lại mới thực sự khả thi và bền vững.
Như vậy, tiêu chí tính thiết yếu nên được triển khai như một công cụ điều tiết chiến lược, giúp hệ thống giáo dục đại học tinh gọn, hiệu quả hơn, nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi, ngành đào tạo chiến lược và đặc thù, qua đó phục vụ tốt hơn mục tiêu phát triển lâu dài của đất nước và từng địa phương.
Cùng bàn luận về vấn đề sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học, Tiến sĩ Trần Hữu Duy - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Đà Lạt khẳng định, đây là yêu cầu tất yếu nhằm tinh gọn bộ máy, tập trung nguồn lực và đầu tư có trọng tâm, trọng điểm. Những cơ sở giáo dục đại học không đáp ứng các tiêu chí, tiêu chuẩn theo quy định thì việc sắp xếp, tổ chức lại là điều chắc chắn phải thực hiện.
Tuy nhiên, quá trình này cần được tiến hành một cách thận trọng, trên cơ sở đánh giá tổng thể, tránh tình trạng chỉ giảm về số lượng nhưng sau sắp xếp, các cơ sở không thể vận hành hiệu quả, không bảo đảm được mục tiêu cốt lõi là đào tạo nguồn nhân lực cho xã hội.
“Những cơ sở không đạt chuẩn ở mức quá thấp thì buộc phải xử lý một cách kiên quyết. Tuy nhiên, xử lý như thế nào cũng cần cân nhắc kỹ lưỡng, bởi đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến con người, đến văn hóa tổ chức của từng cơ sở. Làm sao để đúng chủ trương, đúng quy định và hạn chế tối đa những xáo trộn, hệ lụy không đáng có” - thầy Duy nhấn mạnh.
Để việc sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học đạt hiệu quả, Tiến sĩ Trần Hữu Duy cho rằng cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, tiêu chí thật rõ ràng và triển khai một cách kiên quyết nhưng có lộ trình, có giải pháp đi kèm. Trong đó, yếu tố con người phải được đặt ở vị trí trung tâm, bảo đảm chế độ, chính sách cho đội ngũ cán bộ, giảng viên, người lao động.
Theo quan điểm của Tiến sĩ Phan Lê Chung: "Việc áp dụng tiêu chí tính thiết yếu cần tính toán kỹ, thận trọng và có tính chiến lược dài hạn, cân nhắc nhiều yếu tố như lĩnh vực đặc thù, cũng mã ngành, nhu cầu nhân lực địa phương… Không nên sắp xếp một cách cơ học và nên chăng có một số mô hình thí điểm, sau đó mới áp dụng đồng loạt.
Đối với các ngành đặc thù cần có một cú hích về việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chính sách thu hút nhân tài, chế độ trả lương ưu đãi (trong thời gian phù hợp) để khuyến khích việc học tập nâng cao trình độ… Cần có một cam kết cụ thể từ các đơn vị đặc thù nhằm phát triển và nâng cao trình độ nhân lực và hoàn thiện các chuẩn giáo dục đại học theo xu hướng chung của khu vực và thế giới".