Một trong những điểm mới đáng chú ý trong Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) là lần đầu tiên đưa giảng viên đồng cơ hữu vào luật. Điều này được kỳ vọng là tiền đề quan trọng góp phần tháo gỡ những rào cản về nhân lực cho hệ thống các trường nghề.
Song, để phát huy hiệu quả chính sách, việc làm rõ tiêu chuẩn của giảng viên đồng cơ hữu cần được đánh giá toàn diện và cụ thể cả về khung pháp lý cũng như quá trình triển khai thực tiễn tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Hướng tới trao quyền và trách nhiệm rõ ràng hơn cho đội ngũ tham gia giảng dạy
Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) xác định đội ngũ giảng dạy bao gồm: giảng viên, giáo viên cơ hữu; giảng viên đồng cơ hữu; giảng viên, giáo viên hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu; và giảng viên, giáo viên thỉnh giảng. Là đối tượng được luật hóa lần đầu, giảng viên đồng cơ hữu là "viên chức đang công tác tại đơn vị sự nghiệp công lập (trừ cơ sở giáo dục công lập), có trình độ cao hoặc tài năng, năng khiếu đặc biệt hoặc kỹ năng nghề cao và được cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập giao nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu như giảng viên cơ hữu".
Theo đó, dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Giáo dục nghề nghiệp đã làm rõ tiêu chuẩn, cơ chế sử dụng, phối hợp quản lý, đánh giá cũng như trách nhiệm và chính sách đối với đội ngũ tham gia giảng viên này. Trao đổi về vấn đề này, Thạc sĩ Trần Thanh Bình - Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng nghề Công nghiệp Hà Nội cho biết, khái niệm giảng viên đồng cơ hữu được hiểu là những người có chuyên môn sâu, kinh nghiệm thực tế từ các doanh nghiệp, tổ chức bên ngoài, được nhà trường mời về giảng dạy, hướng dẫn và được tính vào đội ngũ nhà giáo cơ hữu để xác định chỉ tiêu tuyển sinh.
Có thể thấy, đây là bước tiến tích cực thể hiện nỗ lực đổi mới tư duy quản lý đội ngũ nhà giáo trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Quy định chuẩn năng lực được tiếp cận theo hướng mở, đề cao kỹ năng nghề, kinh nghiệm thực tiễn và đóng góp chuyên môn, thay vì chỉ dựa trên tiêu chí bằng cấp sư phạm. Tiệm cận với xu hướng giáo dục quốc tế, việc sử dụng giảng viên đồng cơ hữu giúp thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và thực tế sản xuất trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập toàn cầu. Đây cũng là giải pháp giúp doanh nghiệp đặt hàng nhân sự hiệu quả hơn, giảm thiểu đáng kể nguồn lực và thời gian đào tạo lại sau tuyển dụng.
Ảnh minh họa: Trường Cao đẳng nghề Công nghiệp Hà Nội.
Khác với cơ chế cộng tác viên hay giảng viên thỉnh giảng thuần túy, mô hình này hướng tới việc gắn bó lâu dài, trao quyền và trách nhiệm rõ ràng hơn cho các chuyên gia tham gia giảng dạy. Đây là loại vị trí chính thức hơn so với đội ngũ nhà giáo thỉnh giảng hay cộng tác viên. Trong thực tiễn nhiều năm qua, bên cạnh lực lượng giảng viên cơ hữu và thỉnh giảng, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng tăng cường huy động đội ngũ chuyên gia, kỹ sư từ doanh nghiệp tham gia vào toàn bộ quy trình đào tạo từ biên soạn, thẩm định chương trình, tập huấn, bồi dưỡng chuyên đề, kỹ năng mới đến đánh giá đầu ra, kiểm tra người học. Vì vậy, việc thực hiện quy định về giảng viên đồng cơ hữu là rất cần thiết, đồng thời có tính khả thi cao, thuận lợi triển khai trong thực tế.
Qua đó, việc dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Giáo dục nghề nghiệp thiết lập khung tiêu chí rõ ràng cùng các cơ chế ràng buộc cụ thể được đánh giá phù hợp, góp phần tránh nguy cơ triển khai mang tính hình thức hóa trong thực tiễn. Tại khoản 1, Điều 23, tiêu chuẩn đối với giảng viên đồng cơ hữu được quy định yêu cầu đáp ứng các chuẩn mực về đạo đức nghề nghiệp, trình độ chuyên môn và năng lực thực hành nghề. Điều 24 về hợp đồng đối với giảng viên đồng cơ hữu quy định, đội ngũ này phải được cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập chấp thuận bằng văn bản, trong đó nêu rõ tỷ lệ thời gian làm việc, cơ chế phối hợp của đơn vị đang công tác và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập. Hợp đồng phải quy định rõ thời gian làm việc và phạm vi nhiệm vụ, khối lượng giảng dạy và hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nếu có.
Căn cứ tỷ lệ thời gian làm việc của giảng viên đồng cơ hữu, cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập lập hồ sơ đánh giá tiêu chuẩn và báo cáo cơ quan quản lý cơ sở giáo dục nghề nghiệp phê duyệt để ký hợp đồng có thời hạn tối thiểu 3 năm, phù hợp với chức danh, vị trí việc làm của giảng viên đồng cơ hữu tương ứng nhiệm vụ giảng dạy và thực hiện các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Quy định này giúp tăng cường sự gắn kết và tính ổn định của đội ngũ giảng viên đồng cơ hữu, đồng thời bảo đảm phù hợp với kế hoạch đào tạo và việc phân bổ khối lượng giảng dạy trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Ngoài ra, để công tác quản lý tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đạt hiệu quả, việc xây dựng cơ chế tuyển chọn giảng viên đồng cơ hữu theo hướng minh bạch, bài bản là rất hợp lý. Cụ thể, nhu cầu và tiêu chuẩn tuyển chọn cần được công khai, sàng lọc hồ sơ kỹ lưỡng, năng lực giảng dạy được đánh giá thông qua phỏng vấn hoặc giờ giảng thử. Việc bổ nhiệm cần thực hiện bằng văn bản, kèm theo các điều khoản cụ thể về khối lượng công việc, quyền lợi và chế tài. Cùng với đó, công tác giám sát và đánh giá định kỳ cần được thực hiện thông qua báo cáo khối lượng công việc, phản hồi của người học và doanh nghiệp, làm căn cứ xem xét gia hạn hoặc chấm dứt bổ nhiệm.
Cơ chế phối hợp quản lý của đơn vị đang công tác và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập đối với giảng viên đồng cơ hữu cần bảo đảm phù hợp với kế hoạch của hai đơn vị để không chồng chéo hoặc trùng lặp nội dung công việc, thời gian thực hiện, yêu cầu chuyên môn. Mặt khác, thầy Bình đề xuất cần một thông tư hướng dẫn cụ thể về tỷ lệ quy đổi giảng viên đồng cơ hữu khi tính nhân sự mở ngành, nghề và phương pháp quy đổi dựa trên giờ giảng hoặc tín chỉ thực tế. Nếu triển khai đồng bộ, cơ chế giảng viên đồng cơ hữu sẽ vừa bảo đảm tính linh hoạt trong việc huy động trí tuệ và kinh nghiệm của đội ngũ nhân lực chất lượng cao từ xã hội, vừa thúc đẩy chất lượng đào tạo năng lực chuyên môn của các nhà trường.
Cần xây dựng quy trình tuyển chọn minh bạch, quản lý rõ ràng và đảm bảo chất lượng
Nhằm nâng tầm hệ thống giáo dục nghề nghiệp trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển nhiều ngành nghề mới như hiện nay, thầy Hoàng Ngọc Dũng – Hiệu trưởng Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Trần Đại Nghĩa cho hay, việc quy định rõ ràng về giảng viên đồng cơ hữu được xem là định hướng quan trọng giúp tăng cường kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp, tạo điều kiện cập nhật công nghệ kịp thời vào đào tạo và góp phần giải quyết tình trạng thiếu hụt đội ngũ giảng viên có tay nghề cao.
Có thể hiểu rằng, giảng viên đồng cơ hữu là đối tượng không làm việc toàn thời gian, nhưng có cam kết rõ ràng và lâu dài về chuyên môn, khác với giảng viên thỉnh giảng mang tính thời vụ hoặc ngắn hạn. Dự thảo Nghị định đã quy định hợp đồng cần mô tả rõ thời gian làm việc, phạm vi nhiệm vụ, khối lượng giảng dạy, hoạt động nghiên cứu khoa học. Song, để cơ chế thực sự phát huy hiệu quả, cơ quan quản lý nên có thêm hướng dẫn chi tiết về mẫu hợp đồng và hồ sơ công nhận để các cơ sở giáo dục áp dụng thống nhất (gồm hình thức tham gia về học phần lý thuyết, thực hành, hướng dẫn thực tập; trách nhiệm trong kiểm tra, đánh giá, cố vấn nghề nghiệp;…).
Đồng thời, có thể bổ sung quy định về kiểm tra, đánh giá định kỳ đối với giảng viên đồng cơ hữu nhằm bảo đảm chất lượng đào tạo. Bên cạnh đó, việc cho phép tính giảng viên đồng cơ hữu vào chỉ tiêu tuyển sinh khi các cơ sở giáo dục nghề nghiệp mở ngành, nghề mới cũng là hướng tiếp cận hợp lý, nhưng cần được quy định rõ ràng và giới hạn chặt chẽ. Giảng viên đồng cơ hữu chỉ được tính vào chỉ tiêu tuyển sinh khi có quyết định bổ nhiệm hợp pháp, cam kết giảng dạy cụ thể, bảo đảm khối lượng giảng dạy tối thiểu trong năm học, đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về trình độ chuyên môn và năng lực sư phạm. Tỷ lệ giảng viên đồng cơ hữu tính vào tổng giảng viên của ngành khi mở chương trình đào tạo mới nên được khống chế.
Một giảng viên đồng cơ hữu lý tưởng không chỉ cần nền tảng kiến thức chuyên môn vững chắc và kỹ năng thực hành thành thạo, mà còn phải có khả năng truyền cảm hứng, hướng dẫn người học tiếp cận phương pháp học tập hiệu quả. Khi hội tụ đầy đủ những yếu tố này, giáo dục nghề nghiệp Việt Nam có thể phát triển theo hướng bền vững, đột phá, nâng cao chất lượng và tạo dựng được niềm tin vững chắc từ xã hội và thị trường lao động.
Theo quy định tại khoản 3, Điều 24 của dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Giáo dục nghề nghiệp, giảng viên đồng cơ hữu phải đáp ứng ít nhất một trong các tiêu chuẩn về trình độ đào tạo chuẩn hoặc năng lực thực hành nghề. Trong đó, có một số yêu cầu như: giảng viên phải có trình độ chuyên môn từ thạc sĩ trở lên, phù hợp với chuyên ngành đảm nhiệm giảng dạy; được phong danh hiệu “Nghệ sĩ ưu tú”, “Thầy thuốc ưu tú” trở lên;... Theo đại diện Trường Cao đẳng Y tế và Thiết bị Việt Đức, đây là tiêu chuẩn tương đối cao so với thực tế nguồn nhân lực trong lĩnh vực y tế, đặc biệt với đội ngũ chuyên gia thực hành, lâm sàng giàu kinh nghiệm.
Từ thực tế đó, ý kiến đề xuất nên quy định tiêu chuẩn đối với giảng viên đồng cơ hữu theo hướng tương đương với giảng viên cơ hữu, đồng thời bổ sung tiêu chí về thời gian hành nghề thực tế từ 5 năm trở lên nhằm bảo đảm chất lượng đào tạo mà vẫn phù hợp với đặc thù của nhân lực ngành y tế.
Về quy định giới hạn giờ giảng và tỷ lệ tham gia giảng dạy của giảng viên đồng cơ hữu, theo dự thảo, đội ngũ này được phân công đảm nhiệm tối thiểu một phần ba (1/3) số giờ giảng của mỗi môn học hoặc mô đun được phân công. Đáng chú ý, tổng số giờ giảng của các giảng viên đồng cơ hữu không được vượt quá 40% tổng số giờ giảng của một chương trình đào tạo và 40% tổng số giờ giảng trong một năm học của cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Trong khi đó, với các ngành thuộc lĩnh vực sức khỏe, tỷ lệ thực hành lâm sàng thường chiếm từ 50-70% tổng thời lượng chương trình, nên mức giới hạn 40% được cho là khó đáp ứng yêu cầu tổ chức đào tạo trên thực tế. Từ góc nhìn này, đại diện nhà trường đề xuất nâng tỷ lệ tham gia của giảng viên đồng cơ hữu lên khoảng 60% để phù hợp hơn với đặc thù đào tạo khối ngành sức khỏe, đồng thời phát huy tốt vai trò của đội ngũ chuyên gia giảng dạy về thực hành.