Nhân dịp đầu Xuân Bính Ngọ 2026, trong bối cảnh đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới với những định hướng chiến lược mang tính đột phá, giáo dục đại học được xác định là một trong những động lực then chốt.
Việc Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026-2035 (sau đây gọi là Chương trình) đã mở ra một vận hội mới cho toàn ngành.
Phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo ưu tú Trần Trọng Nguyên - Giám đốc Học viện Chính sách và Phát triển (APD) về những cơ hội, thách thức và vai trò của các cơ sở giáo dục đại học trong hành trình quan trọng này.
Phóng viên: Thưa Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo ưu tú Trần Trọng Nguyên, việc Quốc hội thông qua Chương trình mục tiêu quốc gia về giáo dục và đào tạo, cùng với một loạt các luật, nghị quyết quan trọng có hiệu lực từ đầu năm 2026, đã mang lại những cơ hội nào cho giáo dục đại học Việt Nam? Thầy kỳ vọng gì về sự thay đổi của giáo dục đại học trong thời gian tới?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo ưu tú Trần Trọng Nguyên: Việc Đảng, Chính phủ và Quốc hội ban hành và triển khai đồng bộ một hệ thống các chủ trương, chính sách lớn, đặc biệt là Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, đã thể hiện một quyết tâm chính trị mạnh mẽ và một tầm nhìn chiến lược, nhất quán. Đây không chỉ là cơ hội, mà còn là một thời cơ lịch sử để giáo dục đại học Việt Nam thực hiện một bước chuyển mình căn bản, toàn diện.
Cơ hội lớn nhất đến từ việc hình thành một hành lang pháp lý đồng bộ và một nguồn lực đầu tư tập trung, có trọng điểm. Chương trình mục tiêu quốc gia không đơn thuần là một gói ngân sách, mà là một khung khổ chính sách hoàn chỉnh, xác định rõ mục tiêu, lộ trình và cơ chế thực hiện. Điều này tạo ra một môi trường thuận lợi, minh bạch để các cơ sở giáo dục đại học xây dựng chiến lược phát triển dài hạn, thay vì chỉ giải quyết các vấn đề mang tính tình thế.
Việc một loạt các luật, nghị quyết quan trọng cùng có hiệu lực từ đầu năm 2026 sẽ tháo gỡ các “điểm nghẽn” về thể chế, đặc biệt là trong các vấn đề về tự chủ đại học, quản trị, đầu tư và hợp tác quốc tế.
Với những nền tảng đó, tôi kỳ vọng giáo dục đại học Việt Nam sẽ có một sự thay đổi toàn diện về diện mạo. Sự thay đổi này không chỉ nằm ở cơ sở vật chất hiện đại hơn, mà quan trọng hơn là sự chuyển đổi về “chất”. Đó là sự chuyển dịch từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu; từ mô hình quản trị hành chính sang quản trị đại học tiên tiến; từ đào tạo theo những gì sẵn có sang đào tạo theo nhu cầu của thị trường lao động và các mục tiêu phát triển chiến lược của đất nước.
Chúng ta sẽ chứng kiến sự hình thành của các đại học định hướng nghiên cứu có năng lực cạnh tranh quốc tế, các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngay trong trường đại học, và một thế hệ nhân lực mới có tư duy toàn cầu, năng lực số và kỹ năng thích ứng cao.
Phóng viên: Với những mục tiêu cụ thể đã được đặt ra, theo thầy, bên cạnh những thuận lợi, các cơ sở giáo dục đại học sẽ đối diện với những khó khăn nào? Đâu là yếu tố then chốt để hiện thực hóa các mục tiêu đó?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo ưu tú Trần Trọng Nguyên: Bên cạnh những cơ hội rất lớn, các cơ sở giáo dục đại học cũng đứng trước những thách thức không nhỏ. Thuận lợi lớn nhất là có được sự định hướng chiến lược rõ ràng từ Đảng và Nhà nước, cùng với một nguồn lực đầu tư đáng kể. Điều này giúp các trường có cơ sở để hoạch định và tự tin triển khai các kế hoạch phát triển đột phá.
Tuy nhiên, thách thức nội tại lớn nhất chính là sự thay đổi trong tư duy và năng lực tổ chức thực hiện. Nguồn lực đầu tư chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một mô hình quản trị hiệu quả và được vận hành bởi một đội ngũ có năng lực. Việc chuyển đổi từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị đại học hiện đại, dựa trên hiệu suất và trách nhiệm giải trình, là một quá trình không dễ dàng.
Thêm vào đó, việc nâng cao năng lực của đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý để đáp ứng các chuẩn mực quốc tế đòi hỏi thời gian và sự đầu tư kiên trì. Thách thức từ bên ngoài là áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng và tốc độ thay đổi nhanh chóng của công nghệ và thị trường lao động.
Để hiện thực hóa các mục tiêu đã đề ra, có ba yếu tố then chốt:
Thứ nhất, thực thi quyền tự chủ đại học một cách đầy đủ, toàn diện và có trách nhiệm. Tự chủ không chỉ là tự chủ về tài chính, mà quan trọng hơn là tự chủ về học thuật, tổ chức và nhân sự. Chỉ khi được tự chủ thực chất, các trường đại học mới có thể phát huy sự năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm để xây dựng các chương trình đào tạo tiên phong và thu hút nhân tài. Đi đôi với tự chủ là trách nhiệm giải trình minh bạch trước xã hội, người học và cơ quan quản lý về chất lượng và hiệu quả hoạt động.
Thứ hai, đổi mới căn bản mô hình quản trị đại học. Phải chuyển từ mô hình quản lý theo cấp bậc, mệnh lệnh sang mô hình quản trị hiện đại, tinh gọn, hiệu quả, dựa trên dữ liệu và các chỉ số đo lường hiệu suất (KPIs). Chuyển đổi số phải được xem là công cụ cốt lõi để tái cấu trúc quy trình, tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao chất lượng dịch vụ.
Thứ ba, phát triển đội ngũ nhân sự là nhiệm vụ quyết định. Con người là trung tâm của mọi sự phát triển. Phải xây dựng được một đội ngũ giảng viên, nhà khoa học và cán bộ quản lý có trình độ quốc tế, có đạo đức nghề nghiệp và tâm huyết với sự nghiệp giáo dục. Điều này đòi hỏi phải có chính sách đột phá trong việc tuyển dụng, đào tạo, đãi ngộ và trọng dụng nhân tài.
Phóng viên: Vậy, các cơ sở giáo dục đại học cần có sự chủ động như thế nào, thưa thầy? Đồng thời, thầy có kiến nghị gì để tạo điều kiện thuận lợi cho tiến trình này?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo ưu tú Trần Trọng Nguyên: Các cơ sở giáo dục đại học phải xác định mình là chủ thể, là động lực của quá trình đổi mới, không thể có tư duy trông chờ, ỷ lại. Sự vào cuộc mạnh mẽ phải thể hiện ở việc chủ động xây dựng và triển khai chiến lược phát triển của riêng mình, một chiến lược bám sát các định hướng của quốc gia nhưng đồng thời phải phát huy được thế mạnh đặc thù và lợi thế cạnh tranh riêng có.
Ví dụ, tại Học viện Chính sách và Phát triển, chúng tôi xác định phải phát huy tối đa lợi thế là một đơn vị trực thuộc Bộ Tài chính. Chiến lược của Học viện tập trung vào việc đào tạo và nghiên cứu các lĩnh vực chuyên sâu, gắn liền với chức năng quản lý của Bộ và các nhu cầu chiến lược của đất nước như chính sách công, tài chính công, quản trị tài chính quốc gia, quản trị doanh nghiệp, kinh tế phát triển, kinh tế số, kinh tế xanh, kế toán, kiểm toán, khoa học dữ liệu, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo,...
Chúng tôi chủ động xây dựng mô hình hợp tác chặt chẽ với các đơn vị của Bộ như: Viện Chiến lược và chính sách Kinh tế - Tài chính, Vụ Ngân sách Nhà nước, Cục phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Cục Thống kê, Cục quản lý, giám sát kế toán, kiểm toán,… và cộng đồng doanh nghiệp lớn như: Tập đoàn Viettel, Tập đoàn T&T,… để đảm bảo chương trình đào tạo luôn gắn liền với thực tiễn và các kết quả nghiên cứu có khả năng ứng dụng trực tiếp.
Để tạo điều kiện thuận lợi cho các trường, tôi có một số kiến nghị. Một là, các Bộ, ngành cần tiếp tục quyết liệt phân cấp, trao quyền tự chủ thực chất cho các trường, chuyển mạnh cơ chế quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên các tiêu chuẩn chất lượng. Hai là, cần sớm hoàn thiện và triển khai cơ chế đặt hàng đào tạo và nghiên cứu khoa học dựa trên kết quả đầu ra. Ngân sách nhà nước cấp cho giáo dục đại học cần được xem là nguồn vốn đầu tư chiến lược, giao cho các trường thực hiện các nhiệm vụ trọng điểm của quốc gia với các yêu cầu chất lượng rõ ràng. Ba là, cần có một chương trình tổng thể cấp quốc gia về xây dựng các nền tảng số dùng chung cho giáo dục đại học, như hệ thống thư viện số liên kết, kho học liệu mở, để tránh đầu tư dàn trải, lãng phí và tạo ra một không gian tri thức số thống nhất.
Phóng viên: Chương trình mục tiêu quốc gia cũng đặt ra mục tiêu nâng cao năng lực đội ngũ nhà giáo. Theo thầy, điều này sẽ mở ra những cơ hội nào để các trường khẳng định vị thế của mình?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo ưu tú Trần Trọng Nguyên: Đây là một nội dung có ý nghĩa đột phá. Đầu tư cho đội ngũ nhà giáo chính là đầu tư vào yếu tố quyết định nhất đến chất lượng và đẳng cấp của một trường đại học. Cơ hội mà Chương trình mang lại là rất lớn.
Thứ nhất, các trường sẽ có nguồn lực để triển khai các chính sách đãi ngộ đủ sức cạnh tranh nhằm thu hút các nhà khoa học xuất sắc, các chuyên gia đầu ngành trong và ngoài nước. Đây là con đường ngắn nhất để hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh và mở ra các hướng đào tạo, nghiên cứu mới, mang tính tiên phong.
Thứ hai, đây là cơ hội để tái cấu trúc và nâng cao chất lượng đội ngũ hiện có một cách bài bản. Các trường có thể xây dựng các chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về phương pháp giảng dạy hiện đại, năng lực nghiên cứu theo chuẩn quốc tế, ngoại ngữ và kỹ năng số. Với sự hỗ trợ của Chương trình mục tiêu quốc gia, việc cử giảng viên đi đào tạo, thực tập tại các trường đại học hàng đầu thế giới sẽ không còn là hoạt động đơn lẻ, mà có thể trở thành một chương trình chiến lược.
Thứ ba, khi có một đội ngũ nhân sự mạnh, các cơ sở giáo dục đại học mới có đủ năng lực để phát triển các chương trình đào tạo chất lượng cao, các chương trình liên kết quốc tế, đẩy mạnh công bố khoa học và tham gia vào các mạng lưới học thuật toàn cầu.
Chất lượng đội ngũ nhân sự chính là nền tảng để một trường đại học khẳng định vị thế và xây dựng thương hiệu của mình. Một trường có thể có cơ sở vật chất hiện đại, nhưng nếu không có những người thầy giỏi, thì không thể có những người trò giỏi và những công trình nghiên cứu xuất sắc.
Vì vậy, đầu tư vào đội ngũ nhà giáo chính là cơ hội để các trường đại học Việt Nam tạo ra sự đột phá về chất lượng một cách thực chất và bền vững, từ đó từng bước ghi danh trên “bản đồ” giáo dục đại học khu vực và thế giới.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của thầy!