Người Việt ta từ xưa đến nay vốn xem trọng lễ nghĩa, xem trọng thầy cô nên trong tâm thức mỗi người, Tết không chỉ là dịp sum vầy gia đình mà còn là khoảng thời gian để nhớ về cội nguồn, về những người đã dạy dỗ, dìu dắt ta trên hành trình trưởng thành.
Vì thế, ông cha ta đã từng đúc kết nhiều câu nói hay về tình cảm thầy trò, như: “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”; “Muốn sang thì bắc cầu Kiều/ Muốn con hay chữ thì yêu kính thầy”; “Mấy ai là kẻ không thầy/ Thế gian thường nói đố mày làm nên”; “Cơm cha, áo mẹ, chữ thầy…” … để nhắc nhớ công lao dạy dỗ của thầy cô đối với học trò.
Vậy nên, dịp Tết, nếu mồng Một là tết cha, mồng Hai là tết mẹ thì mồng Ba được gọi bằng một cái tên trang trọng và đầy nghĩa tình “tết thầy”. Tết thầy được hiểu một cách giản đơn là trò đến thăm thầy - cho dù là thầy đang dạy mình hoặc thầy đã từng dạy mình từ nhiều năm trước.
Hiểu như thế nào về “mồng Ba tết thầy"?
Trong dòng chảy văn hóa dân tộc, câu nói “mồng Một tết cha, mồng Hai tết mẹ, mồng Ba tết thầy” không chỉ là một cách sắp xếp ưu tiên thăm hỏi đầu xuân mà còn là biểu hiện sâu sắc của truyền thống tôn sư trọng đạo.
Sau hai ngày sum họp cùng gia đình, học trò tìm về thăm thầy cô như một sự tri ân thiêng liêng đối với người đã gieo chữ, gieo mầm ước mơ và nâng đỡ mình trên hành trình trưởng thành.
Người thầy trong quan niệm xưa đứng ở vị trí trang trọng, gắn với đạo lý “Quân - Sư - Phụ” (vua - thầy - cha) nên có vị trí của người thầy rất cao và đặc biệt bởi thầy không chỉ truyền đạt tri thức mà còn dạy cách làm người, dạy nhân cách và lẽ sống.
“Mồng Ba tết thầy” vì thế không đơn thuần là một cuộc thăm hỏi xã giao, mà là dịp để học trò bày tỏ lòng biết ơn, để mối quan hệ thầy - trò được nối dài bằng nghĩa tình theo năm tháng.
Dù xã hội có thay đổi thì vai trò người thầy vẫn luôn có một vị trí đặc biệt trong việc hình thành nhân cách con người. Vì thế, ngày Tết không chỉ là để mọi người đoàn tụ với gia đình mà còn là dịp học trò bày tỏ lòng biết ơn với người thầy đã dạy dỗ, nâng bước sự trưởng thành cho bản thân mình.
Việc học trò đến thăm thầy vào dịp Tết như một lời nhắc nhở về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, khẳng định vai trò của giáo dục trong xã hội. Đồng thời, việc làm này là cách để gìn giữ nét đẹp văn hoá truyền thống qua nhiều thế hệ. Việc làm này thể hiện sự tri ân chứ không đơn thuần là một lễ nghi hình thức.
Vì thế, câu nói: “mồng Ba tết thầy” gợi nhắc truyền thống “tôn sư trọng đạo” - một giá trị đã ăn sâu trong văn hóa dân tộc. Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn gieo vào lòng học trò nhân cách, đạo lý, khát vọng sống tốt đẹp cho đời.
Học trò ngày nay có còn xem trọng chuyện “tết thầy”?
Ngày nay, dù xã hội thay đổi và có thêm ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11), nhưng “mồng Ba tết thầy” vẫn mang ý nghĩa tinh thần đặc biệt bởi đó là những lời chúc đầu xuân, là sự tiếp nối của lòng biết ơn qua năm tháng.
Giờ đây, phong tục có thể giản lược nhưng giá trị tinh thần ấy vẫn luôn được nhiều người phát huy, gìn giữ. Bởi một dân tộc biết kính trọng người thầy là một dân tộc biết trân quý tri thức và đặt nền móng vững chắc cho tương lai.
Thời còn học phổ thông, nhất là khi bước vào cấp trung học, bản thân người viết bài thường được phân công làm lớp trưởng nên thường xuyên cùng bạn bè trong lớp đi đến nhà thầy cô vào dịp Tết Nguyên đán.
Lớn lên, vào đại học và thậm chí khi ra trường đi làm thì chúng tôi vẫn thường xuyên đến thăm thầy cô thời phổ thông. Tình thầy trò vẫn vẹn nguyên. Với thầy cô, có lẽ niềm vui lớn nhất là thấy học trò của mình trưởng thành, sống tử tế và có ích.
Vì thế, mối quan hệ thầy – trò như một sợi dây xuyên suốt qua nhiều thế hệ. Cho dù, trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị bị cuốn theo sự gấp gáp nhưng trong tâm khảm của nhiều thế hệ học trò vẫn luôn dành cho thầy cô một tình cảm đặc biệt, thiêng liêng.
Và, cũng vì thế chuyện “mồng Ba tết thầy” càng trở nên ý nghĩa. Đó không chỉ là một phong tục mà còn là dịp để mỗi người tự soi lại mình: ta đã sống xứng đáng với những điều thầy cô kỳ vọng hay chưa? Ta đã giữ được sự biết ơn - một phẩm chất làm nên chiều sâu nhân cách hay chưa?
Rõ ràng, câu nói: “mồng Ba tết thầy” không chỉ nằm ở một ngày trong năm mà đó là lời nhắc nhở về đạo lý làm người. Khi lòng biết ơn còn được gìn giữ, khi người học còn nhớ đến người dạy, thì truyền thống tốt đẹp ấy vẫn tiếp tục được nối dài qua các thế hệ.
Và có lẽ, trong sắc xuân ấm áp, hình ảnh người thầy lại hiện lên như một điểm tựa lặng thầm - nơi mỗi chúng ta luôn muốn quay về bằng tất cả sự kính trọng và tri ân. Nếu không đến được, hoặc ở xa thì một lời hỏi thăm, một cuộc điện thoại chúc Tết, hay chỉ là dòng tin nhắn qua điện thoại vào dịp đầu năm cũng đủ làm ấm lòng thầy cô.
Lời nhắn nhủ: “mồng Một tết cha, mồng Hai tết mẹ, mồng Ba tết thầy” của ông cha xưa để lại âu cũng là cách giáo dục, có ý nghĩa rất sâu xa nhằm nhắc nhở mỗi con người chúng ta một giá trị văn hóa không chỉ trong phạm vi gia đình mà với cả một truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.