Sáng kiến là một trong những tiêu chí để xét công nhận các danh hiệu thi đua. Vì thế, hàng năm có rất nhiều giáo viên viết, thậm chí có người viết tới 2 sáng kiến. Thời điểm hiện tại, giáo viên đang tăng tốc để hoàn thành và nộp về Hội đồng chấm của nhà trường.
Chính vì thế, hai chữ “sáng kiến” đang nóng lên từ trong các tổ chuyên môn đến các “thị trường” trên mạng. Thậm chí có giáo viên phải tăng tốc gấp đôi để hoàn thành cùng lúc 2 sáng kiến.
Nhưng viết sáng kiến có dễ không? Thế nào là một sáng kiến đúng chuẩn hình thức trình bày và có tính thực tiễn? Làm sao để sáng kiến không chỉ nằm trên giấy mà thực sự được Hội đồng khoa học chấp nhận?
Cấu trúc, kỹ thuật trình bày không khó
Tại Điều 2 Nghị định 13/2012/NĐ-CP của Chính phủ ban hành Điều lệ sáng kiến quy định: “Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm giúp Chính phủ thực hiện chức năng thống nhất quản lý nhà nước về hoạt động sáng kiến trong phạm vi cả nước.
Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tình hình thực tế của cơ quan, địa phương mình quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Nghị định này”.
Căn cứ vào hướng dẫn của cấp trên, cơ sở giáo dục quy định rõ ràng, chi tiết cấu trúc và hình thức trình bày. Có thể khẳng định rằng, kỹ thuật trình bày một sáng kiến không khó.
Theo đó, sáng kiến phải được in trên giấy A4, trình bày khoa học. Trang bìa phải đầy đủ các thông tin theo quy định: tên cơ quan chủ quản, tên cơ sở giáo dục/trường học, tổ chuyên môn, tên sáng kiến; tên tác giả; chức danh; năm học thực hiện.
Nội dung trình bày bằng tiếng Việt (chỉ dùng tiếng nước ngoài đối với thuật ngữ chuyên môn); font chữ Times New Roman, kiểu chữ thường, cỡ chữ khoảng 13-14; cách dòng 1,5 lines; căn lề trên và dưới 2,0 cm, lề trái 3,0 cm và phải 2,0 cm. Đánh số trang nằm ở giữa cuối mỗi trang giấy. Độ dài của sáng kiến không quá 30 trang (không tính phụ lục) để người chấm không bị “ngộp”. Mỗi sáng kiến đóng thành 1 quyển (có bìa, dán gáy).
Cấu trúc gồm 3 phần: mở đầu, nội dung và kết luận. Phần mở đầu, nêu bật lý do chọn đề tài và mục tiêu giải quyết vấn đề. Phần nội dung là “linh hồn” của sáng kiến, bao gồm cơ sở lý luận, mô tả chi tiết thực trạng, các giải pháp mới và kết quả đạt được. Phần kết và kiến nghị, tóm lược giá trị và đề xuất cách nhân rộng giải pháp.
Có thể nói, hình thức đẹp là chưa đủ mà phải đúng quy định. Hình thức đúng là điểm cộng lớn. Tuy nhiên, giải pháp được công nhận phải đáp ứng đúng, đủ 3 tiêu chí “cứng” đã được quy định cụ thể trong Nghị định 13.
3 tiêu chuẩn “cứng” không thể thiếu
Để được công nhận là sáng kiến, giải pháp phải đáp ứng 3 tiêu chuẩn khắt khe, mà không phải ai cũng dễ dàng vượt qua.
Thứ nhất, sáng kiến phải có tính mới. Tại khoản 1 Điều 4 của Điều lệ sáng kiến ban hành kèm theo Nghị định 13 giải thích một giải pháp được coi là có tính mới trong phạm vi một cơ sở, phải đáp ứng đủ 4 điều kiện sau đây:
“Không trùng với nội dung của giải pháp trong đơn đăng ký sáng kiến nộp trước;
Chưa bị bộc lộ công khai trong các văn bản, sách báo, tài liệu kỹ thuật đến mức căn cứ vào đó có thể thực hiện ngay được;
Không trùng với giải pháp của người khác đã được áp dụng hoặc áp dụng thử, hoặc đưa vào kế hoạch áp dụng, phổ biến hoặc chuẩn bị các điều kiện để áp dụng, phổ biến;
Chưa được quy định thành tiêu chuẩn, quy trình, quy phạm bắt buộc phải thực hiện”.
Trong thời đại bùng nổ thông tin, việc tìm ra một giải pháp không trùng lặp đòi hỏi người thầy phải có tư duy sáng tạo và sự quan sát tinh tế. Nó không được trùng lặp với bất kỳ văn bản, tài liệu kỹ thuật hay ý tưởng của đồng nghiệp nào đã công bố trước đó. Nếu chỉ dừng lại ở việc “xào nấu” tài liệu có sẵn, sáng kiến sẽ sớm bị Hội đồng khoa học loại bỏ vì thiếu sự đột phá. Đây là yêu cầu tiên quyết.
Thứ hai, tính thực tiễn là phần trọng yếu của sáng kiến. Tại khoản 2 Điều 4 của Điều lệ đã nêu, một giải pháp có lợi ích thiết thực nếu giải pháp đó “mang lại hiệu quả kinh tế” hoặc “lợi ích xã hội”.
Hiểu cơ bản, sáng kiến chỉ thực sự có giá trị khi nó chứng minh được lợi ích thiết thực. Chẳng hạn, trước khi áp dụng giải pháp, tỷ lệ học sinh hăng hái phát biểu là bao nhiêu? Sau một học kỳ triển khai, con số đó thay đổi thế nào?
Hoặc, các bảng biểu so sánh và minh chứng như hình ảnh hoạt động và bài kiểm tra đối chứng, thì được đánh giá cao về độ tin cậy. Giải pháp phải được áp dụng thử và mang lại lợi ích thiết thực: Giúp học sinh tiến bộ rõ rệt, nâng cao chất lượng bài giảng hoặc cải thiện môi trường sư phạm.
Nội dung không phải là những nghiên cứu học thuật xa rời thực tiễn, mà chính là sự đúc kết từ những “mẹo” dạy học, những cách quản lý lớp học hay, những giờ lên lớp đầy cảm hứng mà giáo viên thực hiện hàng ngày. Nếu sáng kiến xuất phát và giải quyết vấn đề của thực tế, người viết sẽ không gặp nhiều khó khăn trong mạch viết.
Thứ ba, tính hợp pháp của sáng kiến. Tại khoản 2 Điều 3 của Điều lệ đã nêu các đối tượng sau đây không được công nhận là sáng kiến, nếu “giải pháp trái với trật tự công cộng hoặc đạo đức xã hội”, hoặc “đang được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của pháp luật”; tức là không vi phạm đạo đức xã hội và không xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của người khác.
Hiện, “thị trường” sáng kiến rất sôi động trên mạng, được rao bán đủ giá, từ 250 ngàn đồng đến vài triệu đồng. Vì được rao bán công khai nên có khả năng được bán cho nhiều người. Do đó khả năng trùng lặp là rất cao.
Nếu giải pháp chỉ cần không đảm bảo 1 trong 3 tiêu chuẩn “cứng” trên thì sáng kiến không được công nhận.
Viết sáng kiến: Dễ hay khó?
Từ những phân tích trên, có thể thấy sáng kiến chỉ thực sự trở nên “khó” khi chúng ta biến nó thành một công cụ để chạy theo danh hiệu thi đua. Hoặc khi người giáo viên phải “vẽ” ra những thành tích không có thật, gượng ép bản thân thực hiện nhiều sáng kiến cùng lúc mà không có sự trải nghiệm thực tế, thì sáng kiến sẽ trở nên khô khan và rỗng tuếch.
Ngược lại, viết sáng kiến sẽ “dễ” nếu xuất phát từ thực tiễn cần giải quyết một khó khăn nào đó trong công việc giảng dạy. Vì thế, theo người viết nên chọn một đề tài hẹp nhưng đào sâu, một giải pháp nhỏ nhưng hiệu quả lớn vẫn có giá trị hơn.
Chẳng hạn, tên giải pháp “Nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn” là rất rộng, có thể sửa thành “Nâng cao hứng thú học tập môn Ngữ văn thông qua hoạt động nhóm tại lớp 10A”. Người viết chỉ cần đưa những trải nghiệm tổ chức hoạt động nhóm đó vào cấu trúc có sẵn, ngôn từ tự nhiên, mạch lạc là đã có một bài viết tốt.
Tóm lại, sáng kiến là tiêu chí để bình xét các danh hiệu thi đua cuối năm học, nhưng quan trọng hơn là thúc đẩy nâng cao công tác quản lý, chất lượng giáo dục. Vì vậy, không nên biến sáng kiến thành một gánh nặng hành chính, mà nên là một diễn đàn để người thầy khẳng định chuyên môn của mình. Khi chúng ta viết bằng tâm huyết và những trăn trở thực sự vì học sinh thân yêu, thì sáng kiến sẽ giúp nâng cao tay nghề người thầy. Viết sáng kiến khó hay dễ, suy cho cùng, nằm ở chính cái tâm và cái tầm của người cầm bút.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.