Trong xu thế phát triển và hội nhập toàn cầu, ngành Lịch sử hiện nay có thế mạnh hơn khi ứng dụng vào nhiều lĩnh vực khác nhau, từ các lĩnh vực học thuật và nghiên cứu đến những ngành nghề liên quan đến kinh tế, văn hóa và xã hội.
Theo đại diện một số cơ sở giáo dục đại học đào tạo ngành này, trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, cơ hội việc làm của sinh viên ngành Lịch sử đang dịch chuyển mạnh mẽ sang các lĩnh vực công nghiệp văn hóa.
Ngành Lịch sử không “khô khan”, cơ hội việc làm đa dạng trong thời đại công nghệ số
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Dương Thành Thông - Phó Trưởng khoa, Khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) khẳng định cử nhân ngành Lịch sử có cơ hội việc làm rộng mở.
Theo thầy Thông, sinh viên tốt nghiệp có thể làm việc tại các cơ quan Nhà nước như viện nghiên cứu, bảo tàng, cơ quan quản lý văn hóa - du lịch, lực lượng an ninh - quốc phòng, ngành tuyên giáo hoặc tham gia giảng dạy tại các cơ sở giáo dục.
Bên cạnh đó, các doanh nghiệp trong lĩnh vực truyền thông, xuất bản, tổ chức sự kiện cũng đang có nhu cầu lớn đối với nguồn nhân lực được đào tạo bài bản về lịch sử, nhằm xây dựng nội dung có chiều sâu và giá trị.
“Ngoài những vị trí truyền thống như nghiên cứu, lưu trữ hay giảng dạy, sinh viên ngày càng khẳng định vai trò tại các cơ quan truyền thông, đơn vị sản xuất phim, nội dung số và doanh nghiệp du lịch lữ hành.
Sự am hiểu sâu sắc về lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc trở thành lợi thế cạnh tranh nổi trội, giúp các em tham gia xây dựng kịch bản, cố vấn nội dung và quản trị các dự án bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế.
Để đáp ứng yêu cầu này, Khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) đã thiết lập mạng lưới liên kết chặt chẽ với các đơn vị sử dụng lao động, trở thành đối tác truyền thống của nhiều bảo tàng lớn, trung tâm lưu trữ quốc gia, công ty du lịch và cơ quan truyền thông nhằm tổ chức các chương trình thực tập, thực tế.
Nhà trường chú trọng kết hợp giữa lý thuyết và trải nghiệm thực tiễn, tạo điều kiện để sinh viên tham gia các dự án số hóa di sản, xây dựng tour du lịch thực tế ảo hay thực hiện các báo cáo phân tích địa chính trị, qua đó giúp các em tích lũy kinh nghiệm, sẵn sàng đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường lao động trong nước và khu vực”, thầy Thông chia sẻ.
Cũng theo thầy Thông, ngành Lịch sử hiện đang đứng trước một “vận hội vàng” khi Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định văn hóa là sức mạnh nội sinh, vừa là động lực, vừa là mục tiêu của phát triển. Sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đã mở ra hành lang pháp lý thông thoáng cùng nguồn lực đầu tư đáng kể cho công tác đào tạo và nghiên cứu sử học.
Tuy nhiên, những thách thức vẫn hiện hữu, chủ yếu đến từ định kiến xã hội khi coi đây là ngành học “khô, khó”, khiến việc thu hút học sinh giỏi theo đuổi các ngành khoa học cơ bản nói chung và Lịch sử nói riêng còn nhiều trở ngại, đòi hỏi nỗ lực lớn trong truyền thông, đồng thời cải thiện chế độ đãi ngộ và mở rộng cơ hội nghề nghiệp sau tốt nghiệp.
Ở góc độ nhu cầu nhân lực, xã hội đang thiếu hụt đội ngũ chuyên gia có năng lực quản trị và phát huy giá trị lịch sử, đặc biệt là những người có khả năng chuyển hóa sử liệu thành “sức mạnh mềm” phục vụ phát triển kinh tế và ngoại giao.
Trong bối cảnh đó, vai trò của các cơ sở đào tạo không chỉ dừng ở việc bồi dưỡng các nhà nghiên cứu thuần túy, mà còn hướng tới đào tạo đội ngũ quản trị văn hóa có tư duy chiến lược, trở thành lực lượng nòng cốt góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng hệ giá trị quốc gia và hệ giá trị văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Dương Quang Hiệp - Trưởng khoa, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học (Đại học Huế) cho rằng, cử nhân ngành Lịch sử có thể đảm nhiệm nhiều vị trí tại các cơ quan, tổ chức từ trung ương đến địa phương. Một số vị trí có thể kể đến như: chuyên viên tại Ban Tuyên giáo và Dân vận, Văn phòng cấp ủy, Ủy ban nhân dân các cấp và các tổ chức đoàn thể; làm công tác quản lý, nghiên cứu, hướng dẫn viên tại bảo tàng, trung tâm bảo tồn di tích đặc biệt là Quần thể di tích Cố đô Huế, cũng như tại các sở, phòng, ban văn hóa và đơn vị quản lý di sản,...
Ngoài ra, sinh viên tốt nghiệp ngành Lịch sử có thể giảng dạy tại các trường đại học, cao đẳng, trung học phổ thông hoặc nghiên cứu viên tại các viện, trung tâm khoa học xã hội; biên tập viên cho các nhà xuất bản, phóng viên cho các cơ quan báo chí, truyền thông.
Bên cạnh đó, nhiều sinh viên còn tham gia thị trường lao động trong lĩnh vực du lịch, lữ hành, công nghiệp văn hóa, tổ chức sự kiện và các ngành dịch vụ liên quan.
“Để hỗ trợ sinh viên tiếp cận thị trường lao động ngay từ khi còn ngồi trên giảng đường, Trường Đại học Khoa học (Đại học Huế) và Khoa Lịch sử của nhà trường đã triển khai đồng bộ nhiều hoạt động kết nối thực tế.
Thông qua Tổ Quan hệ doanh nghiệp và khởi nghiệp, nhà trường đóng vai trò cầu nối giữa sinh viên với doanh nghiệp, tư vấn hướng nghiệp, khởi nghiệp, tổ chức các sự kiện kết nối trực tiếp với hàng chục đơn vị sử dụng lao động, tạo cơ hội thực tập và tuyển dụng chính thức.
Riêng Khoa Lịch sử đã ký kết hợp tác với năm doanh nghiệp du lịch, lữ hành tại Huế và Đà Nẵng, đồng thời mở rộng mạng lưới liên kết với các cơ quan quản lý văn hóa, bảo tàng, trung tâm bảo tồn di tích và di sản trong khu vực như Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế, Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An…, qua đó tạo điều kiện cho sinh viên thực tập, tích lũy kinh nghiệm, nâng cao năng lực thực hành và gia tăng cơ hội việc làm sau tốt nghiệp”, thầy Hiệp cho hay.
Chia sẻ thêm về cơ hội nghề nghiệp của ngành Lịch sử, chị Trần Huỳnh Mỹ Hạnh - cựu sinh viên khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), hiện đang công tác tại một di tích lịch sử quốc gia cho biết, cử nhân ngành Lịch sử có thể đảm nhiệm vị trí hướng dẫn viên du lịch; người dẫn chương trình; nhà nghiên cứu ở các trung tâm/viện nghiên cứu; nhân viên bảo quản, kiểm kê, kho tại các bảo tàng, di tích lịch sử;...
Theo chị Mỹ Hạnh, mức lương tối thiểu khi làm việc ở những vị trí này khoảng 10 triệu đồng/tháng. Vị trí việc làm của ngành Lịch sử nói riêng và các ngành khoa học xã hội nói chung có thể không đột phá như một số lĩnh vực khác, nhưng con đường nghề nghiệp lại mang tính bền vững. Với các đơn vị sự nghiệp, Nhà nước đã có quy định về mức lương cơ bản nên sinh viên tốt nghiệp có thể yên tâm về nguồn thu nhập trong tương lai.
"Quá trình học tập tại giảng đường đại học đã giúp tôi tích lũy hệ thống kiến thức nền tảng vững chắc, đồng thời rèn luyện năng lực học tập và khả năng xử lý các vấn đề trong công việc. Đặc biệt, kỹ năng nghiên cứu - vốn được các giảng viên chú trọng bồi dưỡng thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học dành cho sinh viên đã trở thành lợi thế quan trọng cho tôi khi bước vào môi trường làm việc. Nhờ khả năng ngoại ngữ, chế độ đãi ngộ của tôi cũng cao hơn so với mức lương cơ bản của nhiều cử nhân mới ra trường.
Trong thời đại công nghệ số hiện nay, rất nhiều nhóm ngành nghề đã bị thay thế, điều này đòi hỏi không chỉ người học ngành Lịch sử mà tất cả các ngành khác phải tự trau dồi những kỹ năng mềm, cách xử lý vấn đề theo hướng mới, sử dụng tối ưu những công nghệ số để tạo ra kết quả tốt hơn", cựu sinh viên khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) bày tỏ.
Học lịch sử không phải là học thuộc lòng, cần tư duy phản biện và khả năng phân tích
Để theo đuổi và học tốt ngành Lịch sử, theo Tiến sĩ Dương Quang Hiệp, thí sinh cần hội tụ những tố chất quan trọng như niềm đam mê khám phá, tinh thần ham học hỏi, tư duy phản biện, cùng sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và khả năng phân tích, tổng hợp vấn đề một cách khách quan, trung thực.
Tiêu chí cốt lõi khi xét tuyển vào ngành này không đơn thuần là năng lực ghi nhớ, mà chính là khát vọng tìm hiểu để đi sâu vào bản chất của các vấn đề lịch sử - văn hóa, làm rõ nguyên nhân, tác động, hệ quả và những bài học có giá trị cho hiện tại và tương lai.
Học lịch sử không phải là học thuộc lòng, mà đòi hỏi nền tảng ngôn ngữ vững chắc để diễn đạt các vấn đề phức tạp, năng lực tự nghiên cứu để đào sâu, luận giải những tầng nấc tri thức mà giáo trình khó có thể chuyển tải trọn vẹn. Bên cạnh đó, năng lực ngoại ngữ cũng giữ vai trò quan trọng, giúp người học tiếp cận nguồn tài liệu quốc tế và mở rộng không gian học thuật.
Có thể nói, với một “trái tim nóng” dành cho quá khứ và một “cái đầu lạnh” để phân tích khoa học, người học đã nắm trong tay phần lớn cơ hội thành công khi lựa chọn theo đuổi ngành học này.
Về nhu cầu nhân lực ngành Lịch sử giai đoạn hiện tại, Trưởng khoa, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học (Đại học Huế) cho rằng, thị trường đang khát nhân lực giỏi lịch sử để làm du lịch văn hóa, truyền thông di sản hoặc cố vấn nội dung cho các dự án nghệ thuật/giải trí trong ngành công nghiệp văn hóa.
Không những vậy, nhu cầu về cán bộ am hiểu lịch sử tại các cơ quan nhà nước, đoàn thể vẫn luôn ổn định và quan trọng. Đồng thời, còn một mảng có nhu cầu nhân lực rất lớn là số hóa di sản, đây là mảng mới đầy tiềm năng, cần những người vừa giỏi sử vừa biết ứng dụng công nghệ.
“Nhận thức được vấn đề trên, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học (Đại học Huế) đã đổi mới, hiện đại hóa chương trình, chuyển dịch từ đào tạo lý thuyết sang chú trọng kỹ năng thực hành, tăng tính thực chiến cho sinh viên (viết lách, quản lý dự án văn hóa, hướng dẫn du lịch, nghiệp vụ quản trị nhân sự và văn phòng, lưu trữ…).
Khoa chủ trương đẩy mạnh phương châm "Học đi đôi với hành" - Học tập qua di sản (Field trip): Thay vì chỉ ngồi trên lớp, sinh viên được học trực tiếp tại các khu di tích, bảo tàng, trung tâm lưu trữ, trải nghiệm lịch sử bằng các hoạt động thực tiễn.
Đồng thời, việc học tập qua dự án cũng được nhà trường chú trọng. Sinh viên đóng vai trò là nhà nghiên cứu trẻ, thực hiện các dự án thực tế như: nghiên cứu lịch sử địa phương, làm phim tư liệu ngắn về các di tích/danh thắng ở Huế, thiết kế tour du lịch lịch sử - văn hóa, hoặc xây dựng fanpage quảng bá văn hóa địa phương… Tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo giúp tái hiện các sự kiện, không gian lịch sử để giúp bài học trở nên sinh động, hấp dẫn.
Mục tiêu là đào tạo ra những cử nhân/nguồn nhân lực chuyên môn không chỉ nắm vững kiến thức mà còn có tư duy phản biện, đủ sức làm việc trong môi trường quốc tế”, thầy Hiệp chia sẻ.
Trong khi đó, Tiến sĩ Dương Thành Thông cho rằng, việc học Lịch sử trong bối cảnh hiện đại đã vượt xa cách tiếp cận truyền thống dựa trên ghi nhớ máy móc các mốc thời gian hay sự kiện rời rạc, mà đòi hỏi ở người học khả năng tư duy hệ thống và năng lực giải mã tư liệu.
“Thí sinh cần có sự kiên nhẫn để đọc sâu, khả năng đối chiếu các nguồn sử liệu đa chiều để tìm ra bản chất của sự vận động xã hội. Một tố chất nữa cũng rất cần thiết là sự “thấu cảm văn hóa”, nói cách khác là khả năng đặt mình vào bối cảnh quá khứ để hiểu thay vì phán xét theo nhãn quan hiện đại hay bởi những định kiến có sẵn.
Về tiêu chí xét tuyển, bên cạnh kết quả thi/học tập ở các tổ hợp môn quy định, Khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) đặc biệt chú trọng đến năng lực sử dụng ngôn ngữ và kiến thức xã hội tổng quát của thí sinh.
Chúng tôi đánh giá cao những thí sinh có tư duy độc lập, biết quan tâm đến các vấn đề thời sự, chính trị và văn hóa của đất nước. Bởi lẽ, Lịch sử là ngành khoa học nền tảng, một sinh viên có phông kiến thức văn hóa - địa lý tốt sẽ có lợi thế rất lớn trong việc tiếp thu các phương pháp nghiên cứu chuyên sâu và liên ngành sau này”, thầy Thông cho hay.
Nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động, Khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) đang đổi mới chương trình theo hướng Sử học ứng dụng (Applied History) - mô hình đã khẳng định hiệu quả tại nhiều quốc gia phát triển như Pháp và Nhật Bản.
Theo đó, việc giảng dạy không còn bó hẹp trong phạm vi đơn ngành, mà được mở rộng theo hướng liên ngành, trang bị cho sinh viên nền tảng kiến thức đa dạng về quan hệ quốc tế, kỹ năng báo chí - truyền thông, quản trị du lịch và công nghệ thông tin trong khoa học nhân văn.
Song song với đổi mới nội dung, phương pháp đào tạo cũng được cải tiến căn bản, chuyển từ lối truyền thụ một chiều sang học tập dựa trên dự án (project-based learning).
Sinh viên được khuyến khích trực tiếp tham gia các hoạt động thực địa, điền dã, phỏng vấn nhân chứng và triển khai các dự án bảo tồn di sản gắn với thực tiễn. Ngoài ra, Khoa đẩy mạnh quốc tế hóa chương trình thông qua điều chỉnh khung đào tạo, tăng cường trao đổi chuyên gia, tổ chức thường xuyên các tọa đàm, hội thảo khoa học quốc tế.