Kiểm tra, đánh giá là một hoạt động định kì trong năm học nhằm giúp nhà trường và giáo viên nhìn nhận mức độ tiếp thu kiến thức của học sinh sau một giai đoạn học tập.
Theo Thông tư số 22/2021/TT-BGDĐT quy định về đánh giá học sinh trung học cơ sở và học sinh trung học phổ thông, việc kiểm tra định kì (giữa kì, cuối kì) được tổ chức với thời lượng phù hợp với từng môn học.
Điều 7 Thông tư nêu rõ:
"Thời gian làm bài kiểm tra (trên giấy hoặc trên máy tính) đối với môn học (không bao gồm cụm chuyên đề học tập) có từ 70 tiết/năm học trở xuống là 45 phút, đối với môn học (không bao gồm cụm chuyên đề học tập) có trên 70 tiết/năm học từ 60 phút đến 90 phút; đối với môn chuyên tối đa 120 phút.”
Điều đó có nghĩa, những môn nhiều tiết trong Chương trình như Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ… thường được tổ chức kiểm tra giữa học kì với thời gian từ 60 đến 90 phút.
Trong thực tế, đây là khoảng thời gian đủ để đánh giá mức độ nắm kiến thức và khả năng vận dụng của học sinh.
Tuy nhiên, nếu cách tổ chức chưa hợp lí, các bài kiểm tra này vẫn có thể tạo ra không ít áp lực cho cả học sinh lẫn giáo viên.
Là một giáo viên trung học phổ thông, người viết cho rằng kiểm tra giữa học kì hoàn toàn có thể được tổ chức nhẹ nhàng nhưng vẫn hiệu quả, đúng với tinh thần đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh mà Chương trình giáo dục phổ thông 2018 hướng tới.
Thứ nhất, theo tinh thần của Thông tư số 22/2021/TT-BGDĐT, kiểm tra, đánh giá không chỉ nhằm xếp loại học sinh mà còn để cung cấp thông tin phản hồi cho người học và người dạy.
Kết quả kiểm tra giúp giáo viên nhận ra phần kiến thức nào học sinh đã nắm vững, phần nào còn lúng túng; từ đó điều chỉnh cách dạy, bổ sung hoặc củng cố nội dung cần thiết.
Trong thực tế, không ít học sinh (kể cả giáo viên) vẫn xem các bài kiểm tra giữa học kì như một kỳ thi nhỏ. Áp lực điểm số khiến nhiều em học theo kiểu ghi nhớ vội vàng, học để đối phó, phần nào làm giảm ý nghĩa thực sự của việc đánh giá.
Vì vậy, điều quan trọng trước hết là giáo viên cần giúp học sinh hiểu rằng kiểm tra giữa học kì không phải là đích đến của việc học, mà chỉ là một bước trong quá trình học tập. Khi tâm thế của học sinh được chuẩn bị tốt, việc kiểm tra sẽ diễn ra nhẹ nhàng hơn rất nhiều.
Thứ hai, một bài kiểm tra nhẹ nhàng nhưng hiệu quả trước hết phải đến từ cách thiết kế đề. Nếu đề kiểm tra quá nặng về ghi nhớ, nhiều câu hỏi đánh đố hoặc vượt quá nội dung đã học, học sinh sẽ dễ rơi vào trạng thái căng thẳng.
Trong quá trình ra đề, giáo viên cần bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình và nội dung đã được giảng dạy. Cấu trúc đề nên có sự phân bố hợp lí giữa các mức độ: nhận biết, thông hiểu và vận dụng.
Những câu hỏi ở mức nhận biết, thông hiểu giúp đa số học sinh có thể hoàn thành bài làm, trong khi một số câu hỏi vận dụng giúp phân hóa năng lực học sinh khá, giỏi.
Chẳng hạn, đối với các môn khoa học xã hội, thay vì yêu cầu học sinh tái hiện nội dung trong sách giáo khoa, giáo viên có thể đặt câu hỏi yêu cầu các em giải thích hiện tượng, so sánh vấn đề hoặc liên hệ thực tiễn.
Với các môn khoa học tự nhiên, những bài toán gắn với thực tiễn cũng giúp học sinh cảm thấy gần gũi, hứng thú và dễ tiếp cận hơn.
Đáng chú ý, một trong những điểm mới của việc kiểm tra, đánh giá hiện nay là không chỉ dựa vào bài kiểm tra viết.
Trong quá trình dạy học, giáo viên có thể sử dụng nhiều hình thức đánh giá khác nhau như quan sát, hỏi đáp, bài tập thực hành, sản phẩm học tập hoặc hoạt động nhóm.
Khi đề kiểm tra phù hợp với quá trình học tập trên lớp, học sinh sẽ cảm thấy việc làm bài giống như một hoạt động học tập quen thuộc, không phải một thử thách quá căng thẳng.
Thứ ba, một kinh nghiệm nhỏ nhưng rất hiệu quả là giáo viên nên dành thời gian hệ thống hóa kiến thức trước khi kiểm tra.
Trong các tiết học trước đó, giáo viên có thể tổ chức các hoạt động ôn tập như lập sơ đồ tư duy, thảo luận nhóm, giải các dạng bài tập mẫu hoặc trao đổi về những lỗi thường gặp.
Việc này giúp học sinh có cái nhìn tổng thể về nội dung đã học, đồng thời hiểu rõ trọng tâm cần chú ý. Khi bước vào bài kiểm tra, học sinh sẽ tự tin hơn và ít bị áp lực tâm lí.
Ngoài ra, giáo viên cũng nên thông báo rõ phạm vi kiến thức và hình thức kiểm tra (trắc nghiệm, tự luận,...) Sự minh bạch này giúp học sinh chủ động trong việc ôn tập và tránh cảm giác bất ngờ khi làm bài.
Thứ tư, một yếu tố tưởng chừng nhỏ nhưng có ảnh hưởng lớn đến tâm lí học sinh là không khí trong giờ kiểm tra. Nếu giáo viên giữ thái độ bình tĩnh, thân thiện và hướng dẫn rõ ràng ngay từ đầu giờ, học sinh sẽ cảm thấy yên tâm hơn khi làm bài.
Ngược lại, nếu giờ kiểm tra diễn ra trong không khí quá căng thẳng, học sinh dễ bị mất bình tĩnh, dẫn đến việc làm bài không đúng với năng lực.
Vì vậy, đôi khi chỉ cần một vài lời động viên trước giờ làm bài cũng có thể giúp học sinh tự tin hơn rất nhiều.
Thứ năm, sau khi kiểm tra, việc trả bài và nhận xét cũng là một bước quan trọng. Thay vì chỉ công bố điểm số, giáo viên nên dành thời gian phân tích những lỗi phổ biến trong bài làm của học sinh.
Việc chỉ ra nguyên nhân sai và hướng dẫn cách khắc phục sẽ giúp học sinh rút kinh nghiệm cho những lần kiểm tra sau.
Bên cạnh đó, việc ghi nhận sự tiến bộ của học sinh cũng rất cần thiết. Một lời khen đúng lúc có thể trở thành động lực lớn để các em tiếp tục cố gắng trong học tập.
Từ thực tế giảng dạy, người viết nhận thấy rằng khi kiểm tra được tổ chức hợp lí, học sinh không còn quá lo lắng về điểm số. Thay vào đó, các em xem đây là cơ hội để kiểm tra lại kiến thức của mình.
Đó cũng chính là mục tiêu của việc đổi mới đánh giá trong giáo dục hiện nay là vì sự tiến bộ của học sinh.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.