Việt Nam là quốc gia có thế mạnh về nông nghiệp, lĩnh vực như nông, lâm, thủy sản đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế. Tuy nhiên, hiện nay nhiều ngành đào tạo thuộc nhóm lĩnh vực này đang gặp khó khăn trong tuyển sinh khi số lượng thí sinh lựa chọn theo học còn thấp.
Nghịch lý tuyển sinh của nhóm ngành nông, lâm, thủy sản
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Quách Hoài Nam - Hiệu trưởng Trường Đại học Nha Trang cho biết, nếu nhìn từ thực tiễn, nhu cầu nhân lực trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp và thủy sản rất lớn.
Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đạt kỷ lục hơn 70 tỷ USD, tăng 12% so với năm 2024 và vượt xa mục tiêu 65 tỷ USD đề ra; riêng thủy sản đạt hơn 11 tỷ USD. [1]
Những con số này cho thấy nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực nông nghiệp là rất rõ ràng.
Tuy nhiên, trái với nhu cầu nhân lực của thị trường, trong khoảng một thập niên trở lại đây, các ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản lại gặp nhiều khó khăn trong tuyển sinh và đào tạo trong hệ thống giáo dục đại học.
Lý giải về thực trạng này, Tiến sĩ Quách Hoài Nam cho rằng có nhiều nguyên nhân khác nhau. Trước hết, không ít học sinh, phụ huynh và cả xã hội vẫn có nhận thức rằng nhóm ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản gắn với lao động nặng nhọc, thu nhập thấp. Trong khi đó, trên thực tế, lĩnh vực này đang chuyển mạnh sang sản xuất công nghệ cao, tự động hóa và quản trị theo chuỗi giá trị. Vì vậy, nhiều học sinh có xu hướng lựa chọn những ngành được coi là “thời thượng”.
Bên cạnh yếu tố nhận thức xã hội, công tác truyền thông về ngành học và tư vấn hướng nghiệp trong hệ thống giáo dục vẫn chưa phản ánh đầy đủ sự chuyển mình của nền nông nghiệp hiện đại. Trong khi nhiều lĩnh vực như nuôi trồng thủy sản công nghệ cao, chế biến thủy sản, công nghệ sau thu hoạch hay logistics nông, lâm, thủy sản đang phát triển nhanh chóng thì thông tin về những cơ hội nghề nghiệp này vẫn chưa được truyền tải đầy đủ đến học sinh.
Ngoài ra, thầy Nam cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng, dù nhiều cơ sở giáo dục đại học đã nỗ lực đổi mới mô hình và phương thức đào tạo, nhưng vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của xã hội, chưa gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp và thị trường lao động.
“Khi chương trình đào tạo chưa thể hiện rõ lộ trình nghề nghiệp sau khi tốt nghiệp, thí sinh thường ưu tiên lựa chọn các nhóm ngành phổ biến hơn như kinh tế, du lịch, công nghệ thông tin hay quản trị”, thầy Nam cho hay.
Trong bối cảnh Việt Nam là quốc gia có nền nông nghiệp giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế, có thể thấy đang tồn tại một “độ trễ” nhất định giữa chương trình đào tạo, phương thức tuyển sinh và cách thức quảng bá ngành học với sự chuyển dịch của nền nông nghiệp hiện đại. Nói cách khác, tốc độ đổi mới của lĩnh vực nông nghiệp đang diễn ra nhanh hơn so với nhận thức của xã hội đối với các nhóm ngành đào tạo liên quan.
Theo Tiến sĩ Quách Hoài Nam, lĩnh vực nông nghiệp nói chung và nhóm ngành thủy sản nói riêng hiện đã và đang chuyển mạnh sang ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp số, kinh tế tuần hoàn và phát triển kinh tế biển. Chẳng hạn, trong nuôi trồng thủy sản hiện đại, nhiều công nghệ mới đã được ứng dụng như trí tuệ nhân tạo (AI), cảm biến môi trường, dữ liệu lớn, hệ thống cho ăn tự động và quản lý trang trại thông minh.
Bên cạnh đó, Nhà nước cũng đang quan tâm đầu tư vào nuôi biển công nghệ cao, robot hóa trong các nhà máy chế biến thủy sản.
Trước xu hướng chuyển đổi đó, ở góc độ đào tạo, nhiều cơ sở giáo dục đại học đã bắt đầu đổi mới chương trình theo hướng liên ngành và gắn với nhu cầu thực tiễn. Tại Trường Đại học Nha Trang, các chương trình thuộc lĩnh vực thủy sản được thiết kế theo hướng kết hợp giữa công nghệ – quản trị – thị trường. Đồng thời tăng thời lượng thực hành, thực tập tại doanh nghiệp và tham gia các dự án nghiên cứu ứng dụng.
Đáng chú ý, nhà trường cũng triển khai mô hình đào tạo theo đặt hàng của doanh nghiệp như Tập đoàn Thủy sản Minh Phú, Hải Vương Group. Các chương trình được xây dựng theo hướng liên ngành, gắn với chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, tiêu biểu như Cơ khí thủy sản thông minh, Công nghệ sinh học thủy sản, Nuôi trồng thủy sản, Chế biến thủy sản.
Trước thực trạng một số ngành đào tạo liên quan đến nông, lâm nghiệp và thủy sản gặp khó khăn trong tuyển sinh, Tiến sĩ Nguyễn Đình Vinh – Viện trưởng Viện Nông nghiệp và Tài nguyên, Trường Đại học Vinh cho rằng đây là một nghịch lý đáng suy nghĩ khi sức hút của các ngành học này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và nhu cầu phát triển của nền nông nghiệp hiện đại.
Theo thầy Vinh, nguyên nhân lớn nhất là xã hội chưa nhìn nhận đầy đủ giá trị mới của nông nghiệp trong giai đoạn hiện nay. Nông nghiệp ngày nay không còn đơn thuần là hoạt động sản xuất truyền thống mà gắn liền với khoa học công nghệ, chuyển đổi số, quản trị dữ liệu, chế biến sâu, logistics, xây dựng thương hiệu nông sản, cũng như phát triển kinh tế xanh và bền vững theo chuỗi giá trị.
Đặt vấn đề về việc chương trình đào tạo, phương thức tuyển sinh và cách thức truyền thông ngành học đã theo kịp sự chuyển dịch của nền nông nghiệp hiện đại hay chưa, Tiến sĩ Nguyễn Đình Vinh cho rằng, nhìn một cách khách quan, nhiều cơ sở đào tạo đã và đang nỗ lực đổi mới chương trình, tăng cường quảng bá tuyển sinh và mở rộng liên kết với doanh nghiệp. Tuy nhiên, mức độ chuyển biến vẫn chưa đồng đều và chưa tạo được sự lan tỏa mạnh mẽ trong xã hội.
Tại Viện Nông nghiệp và Tài nguyên, Trường Đại học Vinh, để thu hút người học, đơn vị đã bắt đầu từ việc đổi mới hoạt động đào tạo.
Theo chia sẻ của thầy Vinh, hiện nay, Viện đang triển khai một số định hướng trọng tâm. Trước tiên là cập nhật chương trình đào tạo theo hướng gắn với nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp số, ứng dụng dữ liệu trong sản xuất, quản lý tài nguyên bền vững và nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu.
Thứ hai, tăng cường các hoạt động thực hành, thực tế và trải nghiệm nghề nghiệp, đưa sinh viên đến gần hơn với doanh nghiệp, trang trại, hợp tác xã và các mô hình sản xuất tiên tiến. Đồng thời, Viện mở rộng liên kết với doanh nghiệp và địa phương nhằm tạo điều kiện cho sinh viên thực tập, làm quen với môi trường nghề nghiệp từ sớm, qua đó nâng cao cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp.
Thứ ba, cải tiến nội dung và phương pháp đào tạo theo hướng phát triển năng lực, khơi dậy niềm đam mê nghiên cứu và tinh thần khởi nghiệp, giúp người học không chỉ tìm kiếm việc làm mà còn có thể chủ động tạo việc làm, phát triển các mô hình sản xuất riêng.
Cuối cùng, đổi mới công tác truyền thông tuyển sinh, không chỉ giới thiệu ngành học mà còn chú trọng cung cấp thông tin về cơ hội nghề nghiệp và vị trí việc làm của cựu sinh viên. Đồng thời đa dạng hóa các hình thức truyền thông, nhấn mạnh vai trò của thế hệ trẻ trong việc kiến tạo một nền nông nghiệp hiện đại và bền vững.
Cần chính sách đặc thù để phát triển nguồn nhân lực nông nghiệp
Hiện nay, theo Văn bản số 8562/BGDĐT-TCCB của Bộ Giáo dục và Đào tạo về định hướng sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập, những ngành, lĩnh vực đào tạo không thiết yếu, nhiều năm không tuyển sinh được hoặc không còn nhu cầu xã hội sẽ được xem xét đưa vào diện sắp xếp, tổ chức lại.
Trước quy định này, Tiến sĩ Nguyễn Đình Vinh cho rằng không nên và cũng không thể chỉ dựa vào số lượng tuyển sinh để đánh giá hiệu quả của một ngành học, đặc biệt là với các ngành khoa học cơ bản, ngành nền tảng hoặc những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược lâu dài.
Theo thầy, tuyển sinh là một chỉ số quan trọng vì phản ánh mức độ quan tâm của xã hội đối với ngành học tại một thời điểm nhất định. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào số lượng đầu vào mà bỏ qua vai trò chiến lược của ngành, nhu cầu nhân lực trong dài hạn, năng lực nghiên cứu cũng như khả năng đóng góp cho phát triển vùng và quốc gia thì rất dễ dẫn đến những đánh giá phiến diện.
Trên thực tế, có những ngành có thể gặp khó khăn trong tuyển sinh trong một số giai đoạn, nhưng lại giữ vai trò nền tảng đối với sự phát triển của cả một hệ sinh thái kinh tế – xã hội. Đối với khối ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản cũng vậy.
“Đây không chỉ là câu chuyện đào tạo nghề đơn thuần, mà còn liên quan trực tiếp đến việc phát triển nguồn nhân lực phục vụ an ninh lương thực, phát triển nông thôn, bảo vệ tài nguyên, thích ứng với biến đổi khí hậu và thúc đẩy phát triển bền vững”, thầy Vinh nhận định.
Vì vậy, theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Vinh, những giá trị của các ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản cần được nhìn nhận trong tầm nhìn dài hạn. Đồng thời, Nhà nước cần có các chính sách ưu tiên và hỗ trợ đặc thù đối với những ngành đào tạo mang tính nền tảng và chiến lược này.
Cụ thể, cần xây dựng các chính sách đủ mạnh và có tính ổn định lâu dài nhằm thu hút người học, như triển khai học bổng, miễn giảm học phí và hỗ trợ sinh hoạt cho sinh viên theo học các ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản. Thực hiện cơ chế đặt hàng đào tạo gắn với nhu cầu nhân lực của địa phương, doanh nghiệp và các vùng sản xuất trọng điểm.
Bên cạnh đó, cần ưu tiên đầu tư cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, trại thực nghiệm và các trung tâm nghiên cứu ứng dụng cho những cơ sở đào tạo có thế mạnh trong lĩnh vực này. Đồng thời, xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo và sử dụng nhân lực, từng bước hình thành chuỗi liên kết từ đào tạo đến tuyển dụng.
Ngoài ra, công tác truyền thông cũng cần được đẩy mạnh nhằm lan tỏa hình ảnh mới của lĩnh vực nông nghiệp hiện đại, qua đó giúp học sinh và phụ huynh hiểu rõ hơn về giá trị, cơ hội việc làm cũng như triển vọng phát triển của các ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản – những lĩnh vực giữ vai trò chiến lược trong phát triển đất nước.
Về phía cơ sở đào tạo, theo Tiến sĩ Vinh, điều quan trọng là phải đổi mới mạnh mẽ theo hướng thiết kế chương trình đào tạo gắn với thực tiễn sản xuất, công nghệ mới và nhu cầu của thị trường lao động; nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên; đẩy mạnh liên kết với doanh nghiệp; tăng cường nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao công nghệ.
Đồng thời, các trường cần xây dựng hệ sinh thái học tập – thực hành – khởi nghiệp để tạo thêm cơ hội phát triển nghề nghiệp cho sinh viên sau khi tốt nghiệp.
“Tại Viện Nông nghiệp và Tài nguyên, Trường Đại học Vinh, nhà trường đang nỗ lực xây dựng môi trường đào tạo theo hướng mở, thực tiễn và gắn kết chặt chẽ với nhu cầu phát triển của khu vực Bắc Trung Bộ và cả nước. Mục tiêu là giúp sinh viên không chỉ vững kiến thức chuyên môn mà còn có kỹ năng số, tư duy đổi mới sáng tạo, khả năng thích ứng và tinh thần phục vụ cộng đồng”, thầy Vinh thông tin.
Trong khi đó, theo Tiến sĩ Quách Hoài Nam, việc sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập và cơ sở giáo dục nghề nghiệp công lập là chủ trương đúng đắn nhằm tối ưu hóa nguồn lực cho phát triển. Tuy nhiên, con số tuyển sinh chỉ là một chỉ số quan trọng và không thể là tiêu chí duy nhất để đánh giá hiệu quả của một ngành đào tạo.
Trên thực tế, có những ngành trong ngắn hạn có thể gặp khó khăn trong việc thu hút người học, nhưng lại giữ vai trò chiến lược đối với phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Lĩnh vực nông nghiệp, trong đó có thủy sản, là một ví dụ điển hình. Đặc biệt, một số ngành như Khai thác thủy sản, Quản lý thủy sản, Khoa học thủy sản còn gắn với vấn đề an ninh và chủ quyền biển đảo của quốc gia.
Để nâng cao chất lượng và sức hấp dẫn của các ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản, từ góc độ cơ sở đào tạo, Tiến sĩ Quách Hoài Nam cho rằng cần đổi mới chương trình theo hướng liên ngành, tích hợp và tăng cường ứng dụng công nghệ số. Sinh viên theo học các lĩnh vực này cần được trang bị thêm kiến thức về dữ liệu lớn (big data), tự động hóa, quản trị chuỗi cung ứng và thương mại quốc tế.
Có vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh lương thực, khối ngành nông-lâm-thủy sản vẫn kém hấp dẫn
Bên cạnh đó, cần tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong quá trình xây dựng và triển khai chương trình đào tạo. Khi sinh viên được tham gia thực tập, dự án thực tế tại doanh nghiệp, đặc biệt thông qua các chương trình đào tạo theo đặt hàng, các em sẽ nhìn thấy rõ hơn cơ hội nghề nghiệp trong tương lai.
Từ phía cơ quan quản lý Nhà nước, theo thầy Nam, cần có những chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn như cấp học bổng cho sinh viên ngành nông nghiệp, triển khai chương trình đặt hàng đào tạo và xây dựng cơ chế ưu đãi cho hoạt động nghiên cứu, chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp và thủy sản công nghệ cao.
“Nếu thực hiện tốt các giải pháp này, các ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản không chỉ có thể thu hút người học trở lại mà còn trở thành nhóm ngành chiến lược trong đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển bền vững của đất nước”, thầy Nam kỳ vọng.
Tài liệu tham khảo:
[1]: https://nhandan.vn/xuat-khau-nong-lam-thuy-san-nam-2025-dat-hon-70-ty-usd-tao-nen-tang-but-pha-gia-tri-nam-2026-post935281.html