Thực tế cho thấy, các hoạt động khảo sát địa chất để phục vụ xây dựng, khai thác khoáng sản, đánh giá nguy cơ sạt lở hay tìm kiếm tài nguyên năng lượng đều cần đến đội ngũ chuyên gia được đào tạo bài bản về ngành Địa chất học.
Trước yêu cầu đó, một số cơ sở giáo dục đại học trong nước đã và đang phát triển chương trình đào tạo ngành Địa chất học nhằm cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cho thị trường.
Chương trình đào tạo được cập nhật hằng năm và điều chỉnh lớn theo từng chu kỳ
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tài Tuệ - Trưởng khoa Địa chất học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) bày tỏ, khi nhắc đến ngành Địa chất học, nhiều thí sinh hình dung đến công việc vất vả ngoài thực địa hoặc phải di chuyển ở những vùng núi, khu vực xa xôi.
Tuy nhiên, trên thực tế, đây là một lĩnh vực khoa học có phạm vi rất rộng, gắn chặt với nhiều lĩnh vực phát triển quan trọng của đất nước. Ngành Địa chất học không chỉ nghiên cứu về cấu trúc của trái đất, các loại vật liệu cấu thành nên Trái Đất và quá trình hình thành của chúng, mà còn đóng vai trò then chốt trong việc tìm kiếm, thăm dò và đánh giá các nguồn tài nguyên khoáng sản, dầu khí, cũng như nghiên cứu địa chất công trình để phục vụ xây dựng các dự án hạ tầng lớn. Bên cạnh đó, địa chất học còn góp phần quan trọng trong việc dự báo và phòng chống các tai biến thiên nhiên như sạt lở đất, động đất hay các hiện tượng địa chất nguy hiểm khác.
“Một trong những lĩnh vực đào tạo nổi bật của khoa Địa chất học là địa chất dầu khí và năng lượng. Đây là lĩnh vực đã được đào tạo từ rất sớm, gắn với quá trình phát triển của ngành dầu khí Việt Nam. Hiện nay, khoa có các bộ môn chuyên sâu về dầu khí và năng lượng, tập trung đào tạo sinh viên về kỹ thuật thăm dò, phân tích dữ liệu địa chấn, nghiên cứu cấu trúc địa chất dưới lòng đất nhằm phát hiện các mỏ dầu khí cũng như các nguồn tài nguyên năng lượng khác. Bên cạnh năng lượng truyền thống, các hướng nghiên cứu mới như năng lượng địa nhiệt cũng đang được quan tâm, mở ra thêm nhiều cơ hội nghiên cứu và ứng dụng trong tương lai.
Trong những năm gần đây, các nhà khoa học đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và các công cụ phân tích dữ liệu hiện đại để nghiên cứu và dự báo các hiện tượng tai biến địa chất. Đơn cử, một số nhà khoa học đã phát triển các ứng dụng hỗ trợ dự báo nguy cơ sạt lở đất theo thời gian thực, giúp cung cấp thông tin kịp thời cho người dân và cơ quan quản lý ở những khu vực có nguy cơ cao. Điều này cho thấy ngành Địa chất học ngày nay không chỉ gắn với công việc thực địa mà còn kết hợp mạnh mẽ với công nghệ hiện đại”, thầy Tuệ thông tin.
Theo thầy Tuệ, cơ hội việc làm đối với sinh viên tốt nghiệp ngành Địa chất học hiện nay khá rộng mở. Hằng năm, khoa thường xuyên nhận được nhiều cơ hội từ các doanh nghiệp với mong muốn tuyển dụng sinh viên sau khi tốt nghiệp. Trước hết là các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khai thác và chế biến khoáng sản, trong đó có những tập đoàn lớn đang đầu tư các dự án khai thác tại nhiều địa phương trên cả nước.
Ngoài ra, sinh viên tốt nghiệp ngành Địa chất học còn có thể làm việc tại các đơn vị tư vấn khảo sát địa chất, các doanh nghiệp xây dựng, các công ty liên quan đến thăm dò tài nguyên, hoặc các cơ quan quản lý nhà nước và viện nghiên cứu.
Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển hạ tầng với nhiều dự án quy mô lớn như hệ thống tàu điện ngầm, đường cao tốc, đường sắt tốc độ cao hay các công trình năng lượng, nhu cầu về nguồn nhân lực địa chất ngày càng tăng. Các dự án này đều cần đến đội ngũ chuyên gia địa chất để khảo sát địa hình, đánh giá điều kiện nền móng và đảm bảo an toàn cho quá trình xây dựng.
Cùng bàn vấn đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Trung Hiếu - Trưởng khoa Địa chất, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho biết, trong bối cảnh thế giới đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn như biến đổi khí hậu, suy giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên và yêu cầu chuyển dịch sang mô hình năng lượng xanh và phát triển bền vững vai trò của ngành Địa chất ngày càng trở nên cấp thiết.
Đặc biệt, trong chiến lược phát triển khoa học và công nghệ của Việt Nam hiện nay, nhiều lĩnh vực liên quan trực tiếp đến địa chất như công nghệ đất hiếm, đại dương, lòng đất đang được xác định là những hướng đi chiến lược.
“Trước những yêu cầu mới của xã hội và thị trường lao động, chương trình đào tạo ngành Địa chất tại nhà trường liên tục được cập nhật, điều chỉnh để phù hợp với xu thế phát triển chung của thế giới. Chương trình đào tạo mới được xây dựng theo hướng kết hợp chặt chẽ giữa kiến thức cơ bản và các kỹ năng ứng dụng thực tiễn, đồng thời tăng cường kết nối với những tiến bộ khoa học, công nghệ hiện đại.
Năm 2024 chương trình đào tạo Địa chất học của Khoa Địa chất, Trường Đại học khoa học tự nhiên đã đánh giá theo tiêu chuẩn kiểm định chất lượng quốc tế ASIIN, qua đó bảo đảm sinh viên được tiếp cận với những nội dung đào tạo tiên tiến, có tính hội nhập cao. Việc kiểm định chương trình đào tạo cũng giúp nhà trường có điều kiện rà soát, bổ sung các kỹ năng còn thiếu, cập nhật nội dung học tập theo phản hồi của doanh nghiệp, cựu sinh viên và yêu cầu thực tế của thị trường lao động.
Thông thường, chương trình sẽ được cập nhật nhỏ hằng năm và có những đợt điều chỉnh lớn theo chu kỳ, nhằm bảo đảm người học luôn được trang bị những kiến thức và kỹ năng phù hợp với sự phát triển của ngành”, thầy Hiếu thông tin.
Theo thầy Hiếu, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển các dự án năng lượng tái tạo như điện gió ngoài khơi hay điện mặt trời, kho chứa năng lượng vai trò của địa chất càng trở nên rõ rệt. Bởi, trước khi xây dựng các công trình này, việc khảo sát địa chất nền móng là yêu cầu bắt buộc nhằm bảo đảm độ an toàn và ổn định cho toàn bộ dự án. Ngoài ra, địa chất học còn liên quan chặt chẽ đến lĩnh vực xây dựng cơ sở hạ tầng, bởi mọi công trình lớn đều cần được khảo sát nền đất, cấu trúc địa chất khu vực để thiết kế và thi công phù hợp.
Đối với Việt Nam, tầm quan trọng của địa chất càng được thể hiện rõ khi nước ta có địa hình đặc thù với khoảng ba phần tư diện tích là đồi núi. Điều này khiến các hoạt động xây dựng hạ tầng, phát triển giao thông hay khai thác tài nguyên đều phải gắn liền với công tác khảo sát địa chất. Nếu việc khảo sát không được thực hiện đầy đủ và khoa học, nguy cơ xảy ra các tai biến địa chất như sạt lở, trượt đất hoặc mất ổn định nền móng công trình là rất lớn, đặc biệt tại các khu vực trung du và miền núi.
Trong thực tế, nhiều công trình khi xảy ra sự cố mới quay lại tìm đến các chuyên gia địa chất để đánh giá nguyên nhân, trong khi lẽ ra việc nghiên cứu địa chất cần được tiến hành ngay từ giai đoạn đầu của quá trình quy hoạch và thiết kế. Vì vậy, việc đào tạo nguồn nhân lực địa chất có trình độ chuyên môn vững vàng là yêu cầu rất cần thiết để góp phần giảm thiểu rủi ro thiên tai và nâng cao hiệu quả phát triển hạ tầng.
“Bên cạnh vai trò trong phát triển kinh tế và quản lý tài nguyên, ngành Địa chất học còn mở ra nhiều cơ hội nghề nghiệp cho sinh viên. Trong một số năm trước, nguồn nhân lực ngành Địa chất còn khá hạn chế, khiến nhiều lĩnh vực liên quan thiếu nhân sự. Tuy nhiên, những năm gần đây, nhu cầu tuyển dụng từ các doanh nghiệp và tập đoàn trong lĩnh vực năng lượng, khai khoáng- dầu khí, địa kỹ thuật và khảo sát công trình ngày càng tăng.
Nhiều sinh viên ngành Địa chất học ngay từ khi còn học đã có cơ hội thực tập, làm việc tại doanh nghiệp, vừa tích lũy kinh nghiệm thực tế vừa được hỗ trợ tài chính”, thầy Hiếu bày tỏ.
Cần phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp để mở rộng cơ hội việc làm cho sinh viên
Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tài Tuệ bày tỏ, ngành Địa chất học không chỉ phù hợp với nam giới như nhiều người vẫn nghĩ. Thực tế, hiện nay tỷ lệ sinh viên nữ theo học ngành này cũng khá cao bởi lĩnh vực địa chất có nhiều hướng công việc khác nhau. Sinh viên sau tốt nghiệp không chỉ có khả năng khảo sát ngoài thực địa mà còn có thể nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, phân tích dữ liệu, mô hình hóa địa chất hay phát triển phần mềm, ứng dụng công nghệ.
Bên cạnh đó, nhờ sự phát triển của công nghệ, nhiều hoạt động nghiên cứu địa chất hiện nay được thực hiện thông qua các phần mềm mô phỏng và hệ thống dữ liệu số, góp phần giảm bớt những khó khăn khi làm việc ngoài hiện trường.
“Việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực này không chỉ phục vụ phát triển kinh tế mà còn góp phần bảo đảm an toàn cho các công trình lớn, đồng thời giảm thiểu rủi ro từ các tai biến thiên nhiên. Do đó, nếu được truyền thông và giới thiệu đúng mức, ngành Địa chất học hoàn toàn có thể trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với nhiều thí sinh trong thời gian tới”, thầy Tuệ cho biết.
Chia sẻ về cơ hội việc làm, Thạc sĩ Nguyễn Xuân Tình - Chuyên gia giám định của Công ty Trách nhiệm hữu hạn một thành viên Chế tác và Kinh doanh trang sức PNJ bày tỏ: “Hiện nay, doanh nghiệp đang có nhiều hoạt động phối hợp với các cơ sở đào tạo nhằm tạo điều kiện cho sinh viên ngành Địa chất học được tiếp cận thực tế ngay từ khi còn đang học. Hằng năm, đơn vị thường xuyên tiếp nhận sinh viên từ Khoa Địa chất của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đến tham quan, thực tập và trải nghiệm môi trường làm việc thực tế. Trung bình mỗi năm có từ vài chục đến hàng trăm sinh viên đến học tập, tìm hiểu tại doanh nghiệp.
Các hoạt động này được tổ chức định kỳ, trong đó sinh viên được tham quan nhà máy, phòng thí nghiệm, đồng thời tìm hiểu về quy trình kiểm định và đánh giá chất lượng trong lĩnh vực chuyên môn. Tuy nhiên, đối với các chương trình thực tập chuyên sâu gắn với chuyên môn, số lượng sinh viên sẽ phụ thuộc vào đăng ký chuyên ngành cũng như nhu cầu thực tế của từng bộ phận trong doanh nghiệp”.
Theo ông Tình, riêng trong lĩnh vực giám định và kiểm tra chất lượng đá quý, doanh nghiệp hiện đang tiếp nhận và tuyển dụng nhiều sinh viên tốt nghiệp ngành Địa chất học. Đặc biệt, đội ngũ nhân sự đang làm việc trong bộ phận giám định và kiểm định đá quý của đơn vị hiện nay phần lớn đều là cựu sinh viên của khoa Địa chất. Đây cũng là một trong những minh chứng cho thấy phạm vi nghề nghiệp của ngành Địa chất học khá đa dạng, không chỉ giới hạn ở các công việc khảo sát ngoài thực địa mà còn có nhiều vị trí làm việc trong doanh nghiệp, phòng thí nghiệm hoặc các trung tâm nghiên cứu.
Về cơ hội việc làm, ông Tình cho biết, sau khi tốt nghiệp, sinh viên ngành Địa chất học hoàn toàn có thể ứng tuyển vào các vị trí chuyên viên giám định, kiểm định chất lượng đá quý hoặc các vị trí liên quan trong doanh nghiệp. Mức lương khởi điểm đối với sinh viên mới ra trường phụ thuộc vào mặt bằng chung của thị trường lao động và chính sách của từng doanh nghiệp.
“Thông thường, mức thu nhập ban đầu dao động khoảng từ 9-10 triệu đồng/tháng đối với sinh viên mới tốt nghiệp. Sau một thời gian làm việc, khi nhân sự tích lũy được kinh nghiệm và nâng cao năng lực chuyên môn, mức thu nhập có thể tăng lên. Đối với những nhân sự có năng lực tốt, được đánh giá cao về chuyên môn và kỹ năng, mức lương có thể đạt từ 20 triệu đồng/tháng trở lên.
Ngoài mức lương cơ bản, doanh nghiệp cũng xây dựng hệ thống khung năng lực và chính sách đãi ngộ rõ ràng để khuyến khích nhân viên phát triển nghề nghiệp lâu dài, bao gồm các chế độ thưởng, đào tạo nâng cao chuyên môn cũng như cơ hội thăng tiến trong công việc.
Theo tôi, chương trình đào tạo tại các trường đại học hiện nay đã cung cấp cho sinh viên những kiến thức nền tảng khá đầy đủ. Sinh viên tốt nghiệp ngành Địa chất học thường được trang bị các kiến thức cơ bản về khoáng vật học, đặc điểm vật lý và hóa học của các loại khoáng vật, cũng như các phương pháp phân tích và nhận dạng vật liệu địa chất.
Đây là những kiến thức rất quan trọng và có thể áp dụng trực tiếp vào công việc giám định đá quý hoặc kiểm định chất lượng tại doanh nghiệp. Tuy nhiên, khi bắt đầu làm việc thực tế, doanh nghiệp vẫn sẽ tiếp tục đào tạo thêm cho nhân viên mới về quy trình chuyên môn, tiêu chuẩn kỹ thuật cũng như các phương pháp kiểm định cụ thể, phù hợp với yêu cầu của từng vị trí công việc”, ông Tình thông tin.
Ngoài kiến thức chuyên môn, ông Tình nhấn mạnh vai trò của các kỹ năng mềm đối với sinh viên khi bước vào môi trường doanh nghiệp.
Theo ông, hiện nay, nhiều trường đại học đã chú trọng hơn đến việc trang bị cho sinh viên các kỹ năng như làm việc nhóm, giao tiếp, giải quyết vấn đề hay khả năng thích nghi với môi trường làm việc. Tuy nhiên, để những kỹ năng này thực sự trở thành năng lực thực tế, sinh viên vẫn cần có thời gian trải nghiệm và rèn luyện trong môi trường làm việc cụ thể. Vì vậy, các chương trình thực tập, tham quan doanh nghiệp hay trải nghiệm thực tế trong quá trình học tập đóng vai trò quan trọng, giúp sinh viên có cơ hội áp dụng kiến thức vào thực tiễn và hiểu rõ hơn về yêu cầu của nghề nghiệp.
“Tôi cho rằng sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng đào tạo cũng như mở rộng cơ hội việc làm cho sinh viên sau khi tốt nghiệp. Khi được tiếp cận môi trường làm việc thực tế ngay từ khi còn đang học, sinh viên sẽ hiểu rõ hơn về yêu cầu công việc và định hướng phát triển của ngành.
Đồng thời, doanh nghiệp cũng có cơ hội tiếp cận và tuyển chọn những sinh viên có năng lực phù hợp, qua đó bổ sung nguồn nhân lực chất lượng cho đơn vị. Với nền tảng kiến thức được đào tạo bài bản tại trường đại học cùng sự hỗ trợ từ doanh nghiệp trong quá trình thực tập và làm việc, sinh viên ngành Địa chất học hoàn toàn có thể phát triển tốt trong nhiều lĩnh vực nghề nghiệp khác nhau”, ông Tình khẳng định.