Theo quy định của Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, từ ngày 1/1/2027, bác sĩ muốn được cấp phép hành nghề phải vượt qua kỳ kiểm tra đánh giá năng lực do Hội đồng Y khoa Quốc gia tổ chức.
Việc chuyển từ cơ chế cấp phép dựa trên văn bằng sang dựa trên đánh giá năng lực được nhìn nhận là một thay đổi mang tính nền tảng trong quản lý hành nghề y, tiệm cận với thông lệ quốc tế.
Xu hướng quốc tế: Đào tạo và đánh giá dựa trên năng lực
Trao đổi với phóng viên, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Vũ Quốc Huy - Hiệu trưởng Trường Đại học Y - Dược, Đại học Huế, cho rằng việc tổ chức kỳ kiểm tra đánh giá năng lực hành nghề bác sĩ là bước đi “rất logic” trong tiến trình đổi mới đào tạo y khoa.
Theo thầy Huy, trên thế giới, việc cấp phép hành nghề dựa trên đánh giá năng lực đã được áp dụng từ nhiều thập kỷ trước.
“Đây là thông lệ quốc tế. Đào tạo và đánh giá đều dựa trên năng lực, tức là dạy và học nhằm tích lũy năng lực, sau đó đánh giá năng lực của người học trước khi tham gia thực hành, hành nghề. Thế giới đã làm từ hàng chục năm nay, kể cả trong khối ASEAN cũng đã triển khai”, Giáo sư Huy nói.
Theo thông tin sơ bộ được Hội đồng Y khoa Quốc gia công bố, kỳ thi đánh giá năng lực hành nghề đầu tiên dự kiến tổ chức vào tháng 12/2027.
Giáo sư Huy phân tích, hành nghề y phải dựa trên năng lực thực hành, và năng lực này được hình thành thông qua cả quá trình đào tạo: từ tích lũy kiến thức, được tạo cơ hội thực hành dưới sự hướng dẫn, cho tới khi đạt mức thành thạo và có thể thực hành độc lập.
“Tiến trình đào tạo theo nguyên lý dựa trên năng lực để tạo ra năng lực cho người học (competency-based education) đã được một số trường y ở Việt Nam triển khai khoảng 10 năm nay. Vì vậy, kỳ thi đánh giá năng lực là bước đi tiếp theo rất logic để thực hiện đúng việc đánh giá năng lực hành nghề khám chữa bệnh”, thầy Huy nhận định.
Tuy nhiên, theo Giáo sư Huy, một kỳ thi quốc gia không đủ khả năng đánh giá toàn bộ năng lực của một bác sĩ, mà chỉ có thể đại diện cho các nhóm năng lực cốt lõi theo chuẩn mực quốc tế - quốc gia và tuân thủ nguyên tắc của giáo dục y khoa.
Chuẩn hóa đầu ra để thu hẹp chênh lệch chất lượng đào tạo
Về cấu phần kỳ thi, theo thông tin ban đầu, trong những năm đầu triển khai, kỳ kiểm tra sẽ sử dụng hình thức câu hỏi trắc nghiệm nhiều lựa chọn. Nhiều người thường nghĩ trắc nghiệm chỉ đánh giá kiến thức “lý thuyết”, song thực tế các câu hỏi có thể được thiết kế để đánh giá ở nhiều cấp độ năng lực cao hơn.
“Đúng là trắc nghiệm đánh giá tốt phần kiến thức lý thuyết, nhưng câu hỏi sẽ được thiết kế để đánh giá ở các cấp độ cao như vận dụng, tổng hợp, tư duy logic, lập luận lâm sàng… chứ không chỉ dừng lại ở mức nhớ và hiểu”, thầy Huy nói.
Theo Giáo sư Huy, ở một số nước trên thế giới, kỳ thi cấp phép hành nghề thường gồm hai hợp phần: trắc nghiệm kiến thức và đánh giá kỹ năng thực hành lâm sàng dưới hình thức thi lâm sàng có cấu trúc khách quan (OSCE - Objective Structured Clinical Examination). Tuy nhiên, cũng có một số nước chỉ tổ chức một hợp phần. Chẳng hạn, Nhật Bản chủ yếu sử dụng bài thi trắc nghiệm; trong khi Hàn Quốc kết hợp cả hai hình thức.
Từ góc nhìn quản lý chất lượng, Giáo sư Huy cho rằng kỳ thi quốc gia sẽ đóng vai trò chuẩn hóa đầu ra của bác sĩ.
Theo thầy Huy, trong bối cảnh đầu vào giữa các trường có thể khác nhau, phương thức tuyển sinh đa dạng, chương trình đào tạo cũng không hoàn toàn giống nhau, việc thiết lập một kỳ kiểm tra chung là cần thiết để bảo đảm chuẩn năng lực tối thiểu.
“Về nguyên tắc, tất cả các trường đều phải thiết kế chương trình đào tạo hướng tới chuẩn năng lực tối thiểu của bác sĩ do Bộ Y tế ban hành. Kỳ thi này sẽ khẳng định với xã hội rằng những người vượt qua kỳ kiểm tra đã đạt được chuẩn năng lực đó”, vị lãnh đạo nhấn mạnh.
Cũng theo thầy Huy, nếu Việt Nam không thực hiện thì sẽ rất khó hội nhập. “Trong khi các nước trong khu vực như Lào hay Campuchia đã có kỳ thi này, Việt Nam cũng cần có cơ chế tương tự để bảo đảm chuẩn nghề nghiệp và hội nhập quốc tế”, Giáo sư Huy nói.
Giáo sư Huy cho rằng kỳ thi quốc gia sẽ đóng vai trò như một cơ chế chuẩn hóa đầu ra đối với đội ngũ bác sĩ. Cũng theo thầy Huy, việc tổ chức kỳ kiểm tra năng lực hành nghề bác sĩ còn là yêu cầu đặt ra trong quá trình hội nhập.
Trong bối cảnh các cơ sở đào tạo y khoa có quy mô và điều kiện khác nhau, Giáo sư Huy cho rằng một kỳ thi chuẩn hóa toàn quốc sẽ mang lại lợi ích lớn cho xã hội. Theo đó, việc đánh giá năng lực theo chuẩn đầu ra thống nhất sẽ giúp các cơ sở đào tạo điều chỉnh chương trình và phương pháp giảng dạy.
“Có thể hiểu nôm na đây là một hình thức hậu kiểm. Hệ thống giáo dục đào tạo đang dần chuyển sang đánh giá theo chuẩn đầu ra. Khi chuẩn đầu ra được đánh giá theo một chuẩn mực thống nhất, các cơ sở đào tạo sẽ phải đổi mới chương trình, phương pháp dạy học để đạt được ngưỡng tối thiểu mà cơ quan quản lý đặt ra”, Giáo sư Huy nói.
Cũng theo Giáo sư Huy, ý nghĩa lớn nhất của kỳ thi không chỉ nằm ở việc kiểm tra người học mà còn ở việc bảo đảm công bằng cho xã hội. “Đầu vào có thể khác nhau, nhưng cái tối thượng là xã hội sẽ có những người thầy thuốc đạt mức chuẩn tối thiểu do cơ quan quản lý quy định. Đó chính là sự công bằng đối với người bệnh và xã hội”, vị lãnh đạo nhận định.
Cần đi cùng với chính sách đãi ngộ tương xứng
Trước ý kiến cho rằng việc bổ sung thêm một kỳ thi quốc gia có thể làm tăng áp lực đối với sinh viên y khoa, Giáo sư Huy thừa nhận đây là một bước bổ sung trong quá trình hành nghề.
“Đúng là thêm một bước, và điều đó có thể tạo thêm áp lực cho người học, gia đình và xã hội. Nhưng đây là thông lệ quốc tế, và thực tế ở nhiều quốc gia đã chứng minh rằng cách làm này giúp bảo đảm chất lượng hành nghề”, thầy Huy nói.
Tuy vậy, theo vị lãnh đạo, khi yêu cầu đối với người học ngày càng cao thì chính sách đãi ngộ đối với bác sĩ cũng cần được xem xét tương xứng.
“Người học phải đầu tư rất nhiều công sức, thời gian và chi phí cho việc đào tạo. Nếu họ đã đạt chuẩn và được cấp phép hành nghề, thì cũng cần được đối xử đúng mức. Ở nhiều quốc gia, thu nhập của bác sĩ đủ để bảo đảm cuộc sống cho một gia đình”, Giáo sư Huy chia sẻ.
Theo Giáo sư Huy, việc đạt được chuẩn hành nghề và cải thiện chính sách đối với nhân lực y tế cần được xem như một quá trình hai chiều.
Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Kim Bảo Giang - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội cũng cho rằng, việc bảo đảm chuẩn hóa năng lực thực hành khám, chữa bệnh trước khi hành nghề trên người bệnh là yêu cầu tất yếu.
Theo Phó Giáo sư Giang, tại nhiều quốc gia, khi chất lượng đầu ra được khẳng định và chuẩn hóa ngay trong quá trình đào tạo, kỳ thi quốc gia có thể không cần thiết; thay vào đó, cơ quan quản lý chỉ ban hành chuẩn đầu ra và giám sát quá trình đào tạo, thi, kiểm tra, đánh giá nhằm bảo đảm người học đạt các tiêu chuẩn thiết yếu, qua đó bảo đảm an toàn người bệnh và hiệu quả đầu tư y tế của xã hội.
Đối với Việt Nam, những năm gần đây ghi nhận sự gia tăng nhanh các cơ sở đào tạo nhân lực y tế tham gia khám, chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, chất lượng đào tạo và năng lực đầu ra giữa các cơ sở vẫn còn là vấn đề đặt ra. Vì vậy, kỳ thi quốc gia được kỳ vọng góp phần đạt được mục tiêu chuẩn hóa này. Dù đã được nhiều quốc gia triển khai từ từ cả vài thập kỷ trước và Việt Nam cũng ấp ủ từ lâu, đến nay kỳ thi đánh giá năng lực hành nghề khám, chữa bệnh mới bắt đầu được triển khai.
“Chắc chắn tổ chức thêm kỳ thi này sẽ cần có một hệ thống mới để thực hiện, sẽ cần đầu tư nguồn lực, sẽ thêm áp lực nhất định cho người học nhưng một kỳ thi đánh giá năng lực hành nghề khám chữa bệnh ở Việt Nam trong bối cảnh này là thực sự cần thiết. Chính vì những yêu cầu đầu tư và áp lực đối với người học, nên kỳ thi cần thực sự là một kỳ thi chuẩn mực, có chất lượng, có tính giá trị, khách quan, công bằng, tin cậy cao”, Phó Giáo sư Kim Bảo Giang chia sẻ.
Cũng theo Phó Giáo sư Kim Bảo Giang, trong bối cảnh Việt Nam có nhiều cơ sở đào tạo bác sĩ với quy mô và điều kiện đào tạo khác nhau, kỳ thi sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và tăng tính minh bạch của hệ thống.
Theo đó, các cơ sở đào tạo buộc phải nâng cao trách nhiệm, thực hiện nghiêm túc và chặt chẽ hơn trong việc bảo đảm chuẩn đầu ra cũng như trách nhiệm xã hội trong hoạt động đào tạo. Nếu không đáp ứng được các yêu cầu này, các cơ sở sẽ khó thu hút người học và khó có thể tồn tại trong thị trường giáo dục khối ngành khoa học sức khỏe.
Chủ động chuẩn bị cho kỳ thi năng lực hành nghề từ năm 2027
Trước yêu cầu từ ngày 1/1/2027, sinh viên phải vượt qua kỳ kiểm tra năng lực quốc gia mới được cấp phép hành nghề, Phó Giáo sư Kim Bảo Giang cho biết, theo quy định hiện hành, người dự thi là người đã tốt nghiệp và hoàn thành thời gian thực hành nghề nghiệp (12 tháng đối với bác sĩ, 9 tháng đối với cử nhân). Do đó, trách nhiệm đào tạo không chỉ thuộc về các trường đại học mà còn gắn với các bệnh viện, cơ sở thực hành sau tốt nghiệp.
Theo cô Giang, nội dung kỳ thi được xây dựng trên cơ sở chuẩn năng lực do Bộ Y tế ban hành. Trường Đại học Y Hà Nội từ lâu đã dựa trên các chuẩn năng lực nghề nghiệp để thiết kế chương trình đào tạo, bảo đảm đáp ứng yêu cầu. Nhà trường cũng thường xuyên rà soát, điều chỉnh chương trình nhằm không chỉ đáp ứng năng lực nghề nghiệp mà còn cập nhật chuyên môn, tăng cường hội nhập quốc tế và nâng cao chất lượng đào tạo.
“Vì vậy, nếu kỳ thi đánh giá năng lực hành nghề bám sát chuẩn năng lực và được tổ chức ngay sau khi tốt nghiệp, sinh viên của trường sẽ không chịu áp lực quá lớn. Tuy nhiên, khi kỳ thi diễn ra sau thời gian thực hành nghề nghiệp, kết quả còn phụ thuộc vào chất lượng môi trường thực hành có giúp duy trì, nâng cao kiến thức và kỹ năng hay không”, cô Giang nhận định.
Từ thực tế này, Phó Giáo sư Kim Bảo Giang cho rằng sinh viên không chỉ cần nghiêm túc học tập trong thời gian ở trường mà còn phải nỗ lực trong giai đoạn thực hành. Đồng thời, các cơ sở thực hành sau tốt nghiệp cũng cần bảo đảm chất lượng để hỗ trợ người học duy trì và phát triển năng lực, sẵn sàng cho kỳ thi.
Tại Trường Đại học Y - Dược, Đại học Huế, Giáo sư Huy cho hay, nhà trường đã chuẩn bị cho sự thay đổi này từ khá sớm, theo tinh thần đổi mới giáo dục, trong đó có giáo dục đại học một cách toàn diện, triệt để và hướng đến hội nhập quốc tế mà Nghị quyết 29-NQ/TW năm 2013 đã đặt ra, được tái khẳng định trong Kết luận số 91-KL/TW của Bộ Chính trị năm 2024, và gần nhất là Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị năm 2025.
“Chúng tôi nhìn thấy xu hướng này cách đây khoảng 12 năm và xác định đây là một giải pháp quan trọng để bảo đảm chất lượng đào tạo”, thầy cho biết. Từ năm 2016, trường bắt đầu đổi mới chương trình đào tạo; đến năm 2018 triển khai chương trình mới cho hai ngành “xương sống” là bác sĩ Y đa khoa và bác sĩ Răng-Hàm-Mặt theo nguyên lý đào tạo dựa trên năng lực (competency-based education), với sự đồng hành chuyên môn của Trường Đại học Y khoa Harvard, Hoa Kỳ.
Nhà trường cũng liên tục rà soát, điều chỉnh chương trình để bám sát chuẩn năng lực tối thiểu của bác sĩ do Bộ Y tế ban hành, đồng thời bổ sung các nội dung cần thiết trong quá trình đào tạo. Theo kế hoạch, khóa sinh viên tốt nghiệp năm 2026 của trường sẽ là những tân bác sĩ đầu tiên tham gia kỳ kiểm tra đánh giá năng lực hành nghề vào năm 2027.
Gửi lời tới sinh viên y khoa sắp bước vào kỳ thi mới, Giáo sư Huy cho rằng người học cần chủ động cập nhật thông tin từ cơ quan quản lý.
Kỳ thi sẽ được Hội đồng Y khoa Quốc gia tổ chức dựa trên các nguyên tắc đánh giá năng lực thực hành tối thiểu do cơ quan quản lý ban hành. Các trường về nguyên tắc đã thiết kế chương trình để bám sát chuẩn năng lực này, dù cách triển khai có thể khác nhau. Do đó, theo thầy Huy, sinh viên năm cuối và các tân bác sĩ tốt nghiệp năm 2026 nên theo dõi sát các quy định và hướng dẫn chính thức của Hội đồng Y khoa Quốc gia để chuẩn bị tốt nhất cho kỳ kiểm tra đánh giá năng lực hành nghề sắp tới.
Phó Giáo sư Kim Bảo Giang cũng nhấn mạnh, kỳ thi đánh giá năng lực hành nghề khám, chữa bệnh là yêu cầu bắt buộc đối với các bác sĩ tốt nghiệp từ năm 2026 trở đi. Do đó, người học cần xác định rõ mục tiêu, nghiêm túc học tập và chuẩn bị từ sớm.
Theo cô Giang, điều quan trọng là sinh viên phải bám sát chuẩn năng lực do Bộ Y tế ban hành và chuẩn đầu ra của cơ sở đào tạo để xây dựng kế hoạch học tập phù hợp ngay từ những năm đầu. “Chương trình đào tạo bác sĩ vốn nặng, nếu đến những năm cuối mới bắt đầu chuẩn bị thì sẽ không đủ thời gian và kỳ thi sẽ trở thành áp lực lớn. Ngược lại, nếu có sự chuẩn bị tốt từ đầu, kỳ thi sẽ không còn là trở ngại”, cô Giang chia sẻ.
Cô Giang cũng khuyến khích sinh viên chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ giảng viên, các đơn vị quản lý trong trường khi gặp khó khăn. “Các nhà trường và thầy cô luôn sẵn sàng đồng hành cùng sinh viên trên hành trình chuẩn bị cho nghề nghiệp, miễn là các em chủ động và có nhu cầu hỗ trợ”, Phó Giáo sư Kim Bảo Giang nhấn mạnh.