Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia nhiều năm qua có dấu hiệu cho thấy một số dự án thiếu liêm chính trong nghiên cứu. Theo đó, cuộc thi cấp quốc gia năm học 2024-2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã huỷ một giải Nhất vì dự án sao chép của nước ngoài.
Năm nay sau khi cuộc thi trao giải lại xuất hiện các thông tin "tố" dự án đạt giải Nhất. Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết đã tiếp nhận thông tin phản ánh về một số nghi vấn liên quan đến việc bảo đảm liêm chính khoa học trong Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông năm học 2025–2026.
Trong phạm vi bài viết này, người viết là giáo viên trung học phổ thông có nhiều năm hướng dẫn học sinh thi nghiên cứu khoa học kĩ thuật, xin có đôi điều chia sẻ xung quanh về cuộc thi theo quy định tại Thông tư 06/2024/TT-BGDĐT ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. [1]
Cần khẳng định rằng cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật được tổ chức với những mục tiêu rất rõ ràng, bổ ích. Theo Quy chế, mục đích của cuộc thi là “khuyến khích học sinh… nghiên cứu khoa học, kỹ thuật”, “góp phần đổi mới phương pháp dạy học” và “tạo cơ hội để học sinh giới thiệu kết quả nghiên cứu”.
Ba mục tiêu “khuyến khích”, “đổi mới”, “tạo cơ hội” nếu được các nhà trường phổ thông triển khai đúng tinh thần của Quy chế sẽ giúp học sinh phát triển năng lực tư duy, khả năng sáng tạo và tinh thần yêu thích khoa học.
Thế nhưng, thực tế ở không ít nhà trường và địa phương lại đang đi chệch hướng. Áp lực thành tích khiến việc tham gia cuộc thi không còn xuất phát từ hứng thú học tập của học sinh mà trở thành một cuộc đua giải thưởng.
Khi giáo viên, nhà trường có thành tích sẽ được khen thưởng, được xét tăng lương trước hạn; học sinh đoạt giải được cộng điểm khi thi vào lớp 10 (như tại Thành phố Hồ Chí Minh có thể được cộng tối đa 1,5 điểm). [2]
Chính những lợi ích này vô hình trung tạo áp lực lên cả thầy và trò, khiến ranh giới giữa “hướng dẫn” và “làm thay” trở nên mong manh, đặc biệt với học sinh lớp 8, lớp 9.
Bên cạnh đó, nhiều dự án chưa thực sự đáp ứng yêu cầu về nội dung nghiên cứu. Quy chế nêu rõ: “Nội dung nghiên cứu khoa học, kỹ thuật của học sinh bảo đảm thiết thực, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi…”. Tuy nhiên, không khó để bắt gặp những đề tài mang tính quá tầm như nghiên cứu về ung thư, công nghệ sinh học chuyên sâu,...
Một đồng nghiệp của người viết là giáo viên dạy môn Sinh học cho biết, kiến thức về đột biến gen, đột biến nhiễm sắc thể trong chương trình lớp 12 chỉ dừng ở mức rất cơ bản (Bài 4, Bài 14 sách giáo khoa Sinh học 12 bộ Chân trời sáng tạo).
Trong khi đó, nghiên cứu về ung thư là lĩnh vực phức tạp, đòi hỏi nền tảng kiến thức sâu rộng, thời gian dài và cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại. Vậy học sinh phổ thông, vốn học hai buổi mỗi ngày, lấy đâu ra thời gian, cơ sở vật chất và năng lực để thực hiện những nghiên cứu như vậy?
Về yêu cầu tổ chức, Quy chế nhấn mạnh tính “công khai, minh bạch” và “trung thực, khách quan”. Tuy nhiên, theo ghi nhận thực tế, ở địa phương nơi người viết đang công tác, các dự án đạt giải Nhất cấp tỉnh hoặc được chọn dự thi quốc gia chưa bao giờ được công bố toàn văn. Việc thiếu minh bạch này khiến giáo viên và học sinh không có cơ sở để giám sát, học hỏi hay phản biện.
Đáng lo ngại hơn là tình trạng sao chép, nguỵ tạo số liệu trong một số dự án. Có những trường hợp sao chép tinh vi từ tài liệu nước ngoài hoặc các công trình đã công bố, nhưng vẫn vượt qua các vòng chấm để đạt giải.
Điều này đi ngược lại yêu cầu “trung thực, khách quan” mà Quy chế đặt ra. Khi sự gian dối không bị phát hiện hoặc xử lý kịp thời, nó không chỉ làm méo mó giá trị của cuộc thi mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến nhận thức của học sinh về đạo đức khoa học.
Quy định tại Điều 4 Thông tư cũng đặt ra những yêu cầu rất cụ thể đối với dự án dự thi, trong đó nêu rõ: “Thời gian nghiên cứu của dự án dự thi không quá 12 tháng liên tục…”. Nhưng, với những đề tài mang tính chuyên sâu như nghiên cứu ung thư, liệu thời gian này có đủ để tạo ra kết quả đáng tin cậy?
Ngoài ra, tại khoản 4 Điều 4 Thông tư cũng nêu: “Dự án nghiên cứu về các mầm bệnh, hóa chất độc hại… không được tham gia Cuộc thi.”
Điều này đặt ra nghi vấn rằng những dự án liên quan đến bệnh lý phức tạp như ung thư có thực sự phù hợp với quy định hay không, đặc biệt khi quá trình nghiên cứu có thể liên quan đến các yếu tố sinh học nhạy cảm hoặc yêu cầu điều kiện phòng thí nghiệm chuyên biệt?
Từ những bất cập trên, có thể thấy vấn đề không nằm ở Quy chế mà ở cách thực thi. Để hạn chế tối đa vi phạm liêm chính khoa học, người hướng dẫn, học sinh và hội đồng thẩm định cần thực hiện nghiêm túc quy trình đăng ký, phê duyệt và lựa chọn dự án theo quy định.
Ngay từ cấp cơ sở, nhà trường phải công khai mục tiêu, tiêu chí, đồng thời tổ chức thẩm định chặt chẽ kế hoạch nghiên cứu. Vai trò của tổ chuyên môn và người đứng đầu cơ sở giáo dục cần được phát huy đúng mức, không chỉ phê duyệt hình thức mà phải theo dõi, hỗ trợ thực chất quá trình nghiên cứu của học sinh.
Bên cạnh đó, khâu thẩm định hồ sơ dự thi cần được thực hiện nghiêm túc, độc lập và khách quan. Hội đồng thẩm định phải rà soát kỹ lưỡng tính hợp lệ, tính trung thực của dự án, đặc biệt là các yếu tố về nguồn dữ liệu, phương pháp nghiên cứu và tính khả thi. Việc công khai thông tin các dự án đạt giải cũng cần được thực hiện rộng rãi để tạo điều kiện cho xã hội giám sát.
Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật dành cho học sinh vốn là một sân chơi trí tuệ đầy ý nghĩa. Nhưng nếu không được tổ chức đúng mục tiêu và quy định, nó rất dễ bị biến tướng thành nơi chạy đua thành tích. Chỉ khi đảm bảo được tính trung thực, minh bạch và phù hợp, Cuộc thi mới thực sự trở thành nơi ươm mầm cho những giá trị khoa chân chính.
Tài liệu tham khảo:
[1] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Thong-tu-06-2024-TT-BGDDT-Quy-che-Cuoc-thi-nghien-cuu-khoa-hoc-quoc-gia-hoc-sinh-trung-hoc-co-so-606878.aspx
[2] https://tuoitre.vn/hoc-sinh-doat-giai-khoa-hoc-ky-thuat-cap-thanh-pho-duoc-cong-diem-khi-thi-vao-lop-10-2025010911200006.htm
[3] https://moet.gov.vn/tin-tuc/be-mac-cuoc-thi-nghien-cuu-khkt-cap-quoc-gia-danh-cho-hoc-sinh-thcs-thpt.html
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.