Ngày 27/3/2026 vừa qua, Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đăng tải bài viết Chỉ 5-6 điểm/thang điểm 20 đã đạt học sinh giỏi THCS cấp tỉnh gây băn khoăn của tác giả Nguyễn Thế Trung đã nhận được sự quan tâm của nhiều thầy cô giáo, phụ huynh, học sinh trên cả nước.
Nhìn thẳng vấn đề, chúng ta thấy với thang điểm 20 mà thí sinh đạt 5-6 điểm đã đạt giải học sinh giỏi cấp tỉnh đúng là điều đáng băn khoăn, trăn trở. Nhưng, thực tế này vẫn xảy ra ở một số địa phương.
Dẫn đến kết quả như vậy có nhiều nguyên nhân, có thể là đề thi quá khó, quá cao với trình độ học sinh; chương trình học và nội dung thi có những bất cập. Bên cạnh đó, có cả tình trạng một bộ phận học sinh giỏi không thiết tha tham gia đội tuyển học sinh giỏi vì các em xem trọng kỳ thi tuyển sinh 10 nhiều hơn.
Nguyên nhân cơ bản của việc học sinh được công nhận học sinh giỏi cấp tỉnh nhưng điểm thi dưới ngưỡng trung bình
Việc một số tỉnh lấy giải học sinh giỏi trung học cơ sở cấp tỉnh có điểm số quá thấp thực ra không phải là vấn đề mới, Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam cũng nhiều lần phản ánh về vấn đề này. Nguyên nhân thì nhiều, nhưng theo người viết - một giáo viên trung học cơ sở - có mấy nguyên nhân sau là chủ yếu sau:
Thứ nhất: đề thi học sinh giỏi trung học cơ sở một số môn học quá khó, thậm chí có cả việc đánh đố và vượt qua ngưỡng chuẩn kiến thức, kĩ năng trước đây; mục tiêu chương trình học hiện nay. Vì thế, khi tiếp cận đề thi, học sinh không làm được bài, hoặc làm không đúng.
Khi lấy giải, sở căn cứ vào tỉ lệ phần trăm đã được thể hiện qua kế hoạch trước đó và lấy từ trên xuống thấp cho đúng tỉ lệ nên có trường hợp có những môn thi chỉ cần 5-6 điểm/ thang điểm 20 là học sinh đạt giải học sinh giỏi cấp tỉnh.
Thứ hai: chất lượng, hiệu quả đào tạo của các địa bàn, các trường học trong tỉnh, thành phố có sự phân hóa rõ nét. Những học sinh ở những vùng có điều kiện, được phụ huynh đầu tư từ sớm nên các em đạt có lượng kiến thức nhiều. Khi thi đề chung, dễ dàng đạt được điểm cao hơn.
Ngược lại, những vùng khó khăn, mọi thứ thiếu thốn sẽ dẫn đến chất lượng giáo dục thấp hơn. Trong khi, một số địa phương phân bổ số lượng học sinh tham dự kỳ thi học sinh giỏi theo số lượng học sinh lớp 9 ở từng trường giống nhau.
Vì vậy, những giải cao, số giải nhiều thường về các trường ở những khu vực có điều kiện; những giải thấp, ít giải thường là những trường khó khăn.
Việc phân bổ số lượng học sinh cho các nhà trường và quy định tỉ lệ giải nên có trường hợp những em đạt giải Nhất, Nhì sát thang điểm 20 nhưng những em đạt giải Khuyến khích, giải Ba thì thấp ở ngưỡng 5 - 6 điểm cũng là điều dễ hiểu.
Thứ ba: hiện nay, cuộc thi nghiên cứu khoa học kĩ thuật do Bộ phát động, tổ chức thì học sinh lớp 9 nếu đạt giải cấp tỉnh là được cộng điểm ưu tiên trong kỳ thi tuyển sinh 10.
Tuy nhiên, kỳ thi học sinh giỏi trung học cơ sở do các địa phương tổ chức, Bộ không có chủ trương, hướng dẫn cho kỳ thi học sinh giỏi văn hóa của cấp học này nên những học sinh đạt giải cấp tỉnh cũng không được ưu tiên trong kỳ thi tuyển sinh 10.
Chính vì vậy, một bộ phận học sinh giỏi thực sự nhưng các em không đăng ký ôn thi học sinh giỏi. Thầy cô động viên, thuyết phục học sinh cũng nhẹ nhàng từ chối vì các em thấy ôn thi vất vả, quyền lợi không có mà mục tiêu chính của học sinh lớp 9 là chinh phục kỳ thi tuyển sinh 10 vào những trường các em yêu thích.
Ôn thi học sinh giỏi tương đối vất vả, áp lực, đậu thì có một thoáng vui nhưng nếu rớt sẽ ảnh hưởng đến tâm lý ôn thi tuyển sinh 10. Bởi vì, kỳ thi học sinh giỏi trung học cơ sở cấp tỉnh của các địa phương hiện nay chủ yếu tổ chức trong tháng 3.
Hơn nữa, đề thi học sinh giỏi chủ yếu là kiến thức vận dụng cao; đề thi lớp 10 vào các lớp không chuyên thường được phân hóa theo cấu trúc 4 -3 – 2 - 1 (40% nhận biết; 30% thông hiểu; 20% vận dụng thấp; 10% vận dụng cao).
Việc ôn thi học sinh giỏi với hàm lượng kiến thức cao, đề tương đồng với thi trung học phổ thông chuyên, những em không có ý định thi chuyên thì việc ôn thi học sinh giỏi không phải là lợi thế ở lớp 9.
Thứ tư: một bộ phận học sinh đăng ký ôn thi học sinh giỏi theo định hướng của phụ huynh, có em có sở trường, sở thích môn học này nhưng được gia đình định hướng ôn thi môn học khác để lớp 10 lựa chọn tổ hợp nhằm hướng đến định hướng nghề nghiệp sau này.
Vì thế, một số em tham dự đội tuyển nhưng không có năng lực thực sự, không có đam mê môn học nên việc đạt được điểm thấp là điều tất yếu.
Thứ năm: cấp trung học cơ sở hiện nay có một số môn học tích hợp, đó là: Khoa học tự nhiên; Lịch sử và Địa lý cũng là một lý do mà 2 môn học này có điểm thi học sinh giỏi thường thấp hơn.
Chương trình học, tên môn học là tích hợp nhưng mỗi trường dạy mỗi kiểu. Có trường chỉ 1 giáo viên dạy; có trường sắp dạy và học theo từng chủ đề cuốn chiếu; có trường đang xếp dạy và học theo phân môn song song.
Khi thi học sinh giỏi thì cũng thi theo phân môn. Từ đó, dẫn đến những khó khăn cho học sinh học, thi và kết quả kỳ thi. Thực tế, các môn học độc lập, như: Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh…luôn có mặt bằng điểm cao hơn những em tham gia các phân môn trong các môn học tích hợp.
Giải pháp nào cho kỳ thi học sinh giỏi cấp trung học cơ sở?
Muốn nâng cao chất lượng kỳ thi học sinh giỏi trung học cơ sở hiện nay cần phải có chủ trương, chính sách đồng bộ.
Theo người viết, Bộ cần đặt vị trí quyền lợi kỳ thi học sinh giỏi văn hóa cấp trung học cơ sở ngang hàng với cuộc thi nghiên cứu khoa học kĩ thuật khi các em đạt giải.
Cuộc thi nghiên cứu khoa học kĩ thuật hiện nay, chỉ cần học sinh đạt giải cấp tỉnh giải Ba, Nhì, Nhất sẽ được cộng điểm ưu tiên ở mức 0,5; 1,0; 1,5 điểm. Trong khi, kỳ thi học sinh giỏi văn hóa thì không được ưu tiên gì trong kỳ thi tuyển sinh 10. Trong khi, những em thi học sinh giỏi văn hóa thường phải đầu tư thời gian, công sức và trí tuệ nhiều hơn cuộc thi nghiên cứu khoa học kĩ thuật.
Bên cạnh đó, đề thi của sở giáo dục và đào tạo cũng cần bám sát với chương trình từng môn học để học sinh dự thi không cảm thấy choáng, hụt hơi khi đọc đề và làm bài thi. Khi học sinh đạt giải học sinh giỏi cấp tỉnh nhưng chỉ 5 - 6 điểm cũng thấy ái ngại.
Ngoài ra, các trường cần có sự đầu tư, lựa chọn kĩ lưỡng đội tuyển học sinh giỏi của mình để những em tham dự kỳ thi phải xứng đáng. Các em có kiến thức, có đam mê, có sở trường với môn học.
Kỳ thi học sinh giỏi cấp trung học cơ sở hiện nay cũng khá tốn kém bởi mỗi kỳ thi của bất kỳ địa phương nào cũng có từ vài ngàn thí sinh dự thi trở lên. Tiền chi chế độ cho các tham dự kỳ thi; tiền chi cho đội ngũ ra đề, phản biện đề, sao in đề; tiền chi chế độ cho cán bộ, giáo viên, nhân viên gác thi, chấm thi, phúc khảo…rất tốn kém.
Nếu điểm thi thấp, lấy giải ở mức điểm quá thấp, vô hình trung làm ảnh hưởng đến cả kỳ thi và uy tín của ngành giáo dục địa phương tổ chức bởi tất cả đề thi, điểm thi, điểm lấy giải hiện nay đều được một số cá nhân đăng tải trên các trang mạng xã hội nên mọi người đều biết hết và tất nhiên họ có quyền nhìn nhận, đánh giá.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.