Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ từ tài nguyên sang tri thức, bài toán nhân tài không còn dừng lại ở việc “tìm ở đâu” mà trở thành câu hỏi lớn "làm thế nào để giữ chân, phát huy và thu hút họ quay trở về cống hiến cho quê hương?".
Trước yêu cầu cấp thiết đó, sáng nay (8/4), Hội thảo “Đào tạo, trọng dụng tài năng” do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Báo Tiền Phong và nhiều trường đại học tổ chức đã diễn ra tại Đại học Quốc gia Hà Nội, quy tụ đông đảo nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các cơ sở giáo dục.
Hội thảo là diễn đàn quan trọng nhằm trao đổi, đề xuất các giải pháp thiết thực trong phát hiện, đào tạo và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh mới.
Gỡ điểm nghẽn chính sách, kiến tạo hệ sinh thái nhân tài
Phát biểu khai mạc hội thảo, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) nhấn mạnh, để phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam cần xây dựng một hệ thống chính sách đồng bộ nhằm phát hiện, đào tạo, sử dụng và giữ chân nhân tài. Trong kỷ nguyên tri thức, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng, đội ngũ nhân tài khoa học chính là hạt nhân quyết định để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số trong thời gian tới.
Theo Vụ trưởng, đầu tư cho nhân tài không chỉ là đầu tư cho giáo dục mà còn là đầu tư cho tương lai của quốc gia. Một hệ thống giáo dục đại học mạnh không chỉ đào tạo ra người học giỏi mà còn hình thành những con người có khát vọng, bản lĩnh và năng lực dẫn dắt sự phát triển. Khi các điểm nghẽn về thể chế, hành lang pháp lý từng bước được khơi thông, cùng với sự đồng hành của cộng đồng khoa học và doanh nghiệp, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để xây dựng hệ sinh thái nhân tài khoa học đủ sức cạnh tranh trong khu vực và thế giới.
Vì vậy, hội thảo không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn là kênh quan trọng góp ý chính sách để Bộ Giáo dục và Đào tạo lắng nghe, tiếp thu đầy đủ các ý kiến nhằm tạo chuyển biến thực chất trong thời gian tới.
Nhìn lại thời gian qua, hệ thống giáo dục đại học Việt Nam đã có những bước phát triển đáng ghi nhận, đặc biệt về quy mô đào tạo các ngành STEM, đóng góp trực tiếp cho các lĩnh vực công nghệ kỹ thuật và công nghệ then chốt. Nếu năm 2022 tuyển sinh hơn 177.000 sinh viên thì đến năm 2024 con số này đã tăng lên gần 200.000.
Chưa kể một số lĩnh vực chiến lược như vi mạch bán dẫn đã hình thành mạng lưới đào tạo rộng khắp với khoảng 150 cơ sở giáo dục đại học tham gia, tổng cộng 166 cơ sở đào tạo các ngành liên quan, tuyển sinh hơn 18.400 sinh viên nhập học.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo cũng thẳng thắn chỉ ra nhiều hạn chế. Trước hết là chính sách phát hiện và bồi dưỡng nhân tài còn thiếu tính hệ thống, chưa liên tục. Mô hình liên kết giữa đào tạo - nghiên cứu - sử dụng còn lỏng lẻo; cơ chế đãi ngộ, môi trường làm việc và cơ hội phát triển chưa đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa nguồn nhân lực chất lượng cao.
Đặc biệt, hiện tượng “chảy máu chất xám” và lãng phí nhân tài vẫn còn hiện hữu, trong khi đất nước đang rất cần những nhà khoa học hàng đầu để dẫn dắt các lĩnh vực công nghệ lõi, công nghệ mới nổi và năng lượng thế hệ mới.
Từ đó, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học kỳ vọng các báo cáo chuyên đề và phiên thảo luận bàn tròn tại hội thảo sẽ tập trung làm rõ những vấn đề cốt lõi như đào tạo tài năng ở bậc trung học phổ thông và đại học, cơ chế thu hút, đãi ngộ nguồn nhân lực chất lượng cao, cũng như đề xuất các định hướng chính sách trong thời gian tới.
Theo Giáo sư Nguyễn Tiến Thảo, một số nội dung trọng tâm cần được ưu tiên thảo luận. Cụ thể là xây dựng hệ thống phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài từ sớm theo hướng liên thông. Nhân tài không xuất hiện ngẫu nhiên mà cần được phát hiện, bồi dưỡng có hệ thống từ phổ thông đến đại học và sau đại học. Vì vậy, cần hình thành các “luồng đào tạo tinh hoa” xuyên suốt, với cơ chế tuyển chọn đặc biệt.
Đồng thời tạo điều kiện để học sinh đạt thành tích cao tại các kỳ thi Olympic được hỗ trợ học tập trong môi trường công nghệ kỹ thuật tiên tiến và được trọng dụng sau khi tốt nghiệp.
Bên cạnh đó, yêu cầu đổi mới căn bản mô hình đào tạo tài năng cũng được đặt ra theo hướng chuyển mạnh sang cá thể hóa học tập, gắn đào tạo với nghiên cứu, với các phòng thí nghiệm trọng điểm và nhóm nghiên cứu mạnh. Sinh viên tài năng cần được đặt trong môi trường sáng tạo thực sự để phát huy tối đa năng lực.
Một nội dung quan trọng khác là gắn chặt đào tạo với sử dụng nhân tài, tạo đột phá về chính sách thu hút và trọng dụng. Trong đó, cần thúc đẩy mô hình hợp tác “ba nhà”: Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp. Đồng thời xây dựng cơ chế cạnh tranh về thu nhập, điều kiện làm việc, cơ hội tiếp cận các nguồn lực nghiên cứu lớn và môi trường sáng tạo cởi mở, minh bạch.
Ngoài ra, việc hình thành các chương trình quốc gia về phát triển nhân tài khoa học cũng được nhấn mạnh, với vai trò kiến tạo, dẫn dắt của Nhà nước, cùng các chính sách ưu đãi, thu hút chuyên gia quốc tế đến làm việc tại Việt Nam.
Đặc biệt, mỗi cơ sở giáo dục đại học cần trở thành một “vườn ươm” nhân tài thực thụ – nơi nuôi dưỡng khát vọng lớn, đồng thời là trung tâm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo đạt chuẩn quốc tế, đủ sức cạnh tranh trong khu vực và hội tụ nguồn nhân lực chất lượng cao.
Chia sẻ tại hội thảo, Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến - Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong khẳng định, trong cuộc cạnh tranh toàn cầu hiện nay, khoảng cách giữa các quốc gia không còn nằm ở tài nguyên, mà ở khả năng phát hiện, đào tạo và trọng dụng nhân tài. Vì vậy, Hội thảo “Đào tạo, trọng dụng tài năng trong bối cảnh mới” là diễn đàn quan trọng để nhìn thẳng vào những thách thức và cơ hội trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Ở góc độ quản lý, Tiến sĩ Đặng Văn Huấn - Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, Bộ đã xây dựng đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025–2035, định hướng đến năm 2045. Trong đó, nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là nhân tài trong các lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học), được xác định là yếu tố cạnh tranh cốt lõi giữa các quốc gia. Đề án tập trung vào 8 lĩnh vực trọng điểm gồm: khoa học tự nhiên, khoa học sự sống, toán học, máy tính, công nghệ kỹ thuật, kỹ thuật, sản xuất, kiến trúc và xây dựng.
Thông qua hội thảo, Ban Tổ chức kỳ vọng tiếp nhận được nhiều ý kiến đóng góp xác đáng từ các chuyên gia, nhà quản lý và cơ sở đào tạo, qua đó làm cơ sở hoàn thiện chính sách, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đại học, phát triển nguồn nhân lực tài năng, phục vụ hiệu quả cho phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh mới.
Không đặt STEM và khoa học xã hội ở thế đối lập mà cùng đồng kiến tạo
Trong khuôn khổ hội thảo, hai phiên tọa đàm gồm “Đào tạo tài năng” và “Chính sách thu hút, đãi ngộ tài năng trong bối cảnh mới” đã ghi nhận nhiều ý kiến trao đổi, đóng góp từ các chuyên gia và đại biểu.
Đáng chú ý, tại phiên tọa đàm “Đào tạo tài năng” do Tiến sĩ Đặng Văn Huấn - Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) chủ trì, các vấn đề liên quan đến phát hiện, bồi dưỡng và phát triển học sinh, sinh viên tài năng ở cả bậc phổ thông và đại học đã được thảo luận sôi nổi.
Đặc biệt, trong bối cảnh khoa học - công nghệ và các lĩnh vực STEM đang được ưu tiên phát triển mạnh mẽ, câu chuyện đào tạo và trọng dụng nhân tài trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn cũng được đặt ra một cách cấp thiết, nhằm vừa khẳng định vai trò đặc thù, vừa thích ứng với những yêu cầu mới của xã hội.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), để phát triển bền vững và có chiều sâu về văn hóa trong bối cảnh nhiều biến động khó lường, không thể không nhắc đến vai trò của các ngành khoa học xã hội và nhân văn. Đây là những lĩnh vực góp phần hình thành hệ giá trị, chuẩn mực và tầm nhìn cho xã hội.
Trong một thế giới công nghệ số và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, các vấn đề về văn hóa, bản sắc và quản trị con người đang đặt ra nhiều thách thức, đòi hỏi sự tham gia dẫn dắt, điều tiết từ các ngành khoa học xã hội và nhân văn. Tài năng trong lĩnh vực này không chỉ dừng lại ở khả năng nghiên cứu hay tư duy lý thuyết, mà còn cần năng lực kiến tạo, tư duy liên ngành và khả năng kết nối giữa công nghệ, quản trị xã hội và truyền thông để giải quyết những vấn đề thực tiễn.
Từ đó, cách tiếp cận trong việc phát hiện, bồi dưỡng, đào tạo và trọng dụng nhân tài cũng cần được đổi mới. Thay vì chỉ đánh giá dựa trên thành tích học thuật theo hướng truyền thống, cần chuyển sang đánh giá toàn diện, đề cao tư duy sáng tạo, năng lực liên ngành và trách nhiệm xã hội.
Phó giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương cho rằng, không nên đặt tài năng trong lĩnh vực STEM và khoa học xã hội – nhân văn ở thế đối lập, mà cần nhìn nhận đây là hai lĩnh vực bổ trợ, đồng kiến tạo. Nhân lực khoa học – công nghệ cũng cần được trang bị tri thức xã hội và nhân văn để làm chủ công nghệ, định hướng công nghệ phục vụ con người và xã hội.
Ngược lại, khoa học xã hội và nhân văn cũng cần tham gia sâu sắc, thực chất vào chuỗi giá trị của nền kinh tế tri thức, đóng góp thiết thực vào sự phát triển con người, hướng tới những giá trị hạnh phúc bền vững.
Trước yêu cầu ngày càng cao về định hướng và mô hình đào tạo nhằm nuôi dưỡng những “tài năng xã hội” có tư duy phản biện, năng lực dẫn dắt và khả năng đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của đất nước, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Thu Hương cho biết, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã và đang triển khai chiến lược ươm mầm nhân tài trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn một cách bài bản, toàn diện.
Theo đó, nhà trường không chỉ chú trọng đào tạo ở bậc đại học mà còn là cơ sở duy nhất hiện nay sở hữu mô hình trường trung học phổ thông chuyên về khoa học xã hội và nhân văn. Mô hình này kết hợp giữa đào tạo chuyên sâu và tính liên ngành, giúp người học phát triển toàn diện về ngoại ngữ, công nghệ, đồng thời nâng cao ý thức đóng góp cho cộng đồng và xã hội.
Ở bậc đại học, nhà trường là một trong những đơn vị tiên phong xây dựng các quỹ hỗ trợ cho các ngành khoa học cơ bản. Chương trình được triển khai từ năm 2022 với nguồn lực của nhà trường, mỗi năm trao nhiều suất học bổng nhằm khuyến khích sinh viên theo đuổi các lĩnh vực nền tảng.
Bên cạnh đó, trường đặc biệt chú trọng phát triển đào tạo liên ngành, xuyên ngành, lấy khoa học - công nghệ làm động lực giúp sinh viên tiếp cận và làm chủ tri thức hiện đại. Nhà trường cũng là một trong những đơn vị tiên phong phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng Khung năng lực số cho sinh viên thông qua chương trình hợp tác với Meta trong giai đoạn 5 năm.
Chưa kể, nhiều chương trình đào tạo mới tại trường mang tính liên ngành đã được triển khai như: Báo chí truyền thông số, Báo chí dữ liệu, Kinh tế di sản, Công nghiệp văn hóa, Ngôn ngữ trị liệu học… qua đó gắn kết chặt chẽ tri thức với thực tiễn xã hội.
Đặc biệt, thực hiện định hướng của Đại học Quốc gia Hà Nội, nhà trường tập trung vào mô hình đào tạo tinh hoa, có đầu tư trọng điểm, nhằm phát triển năng lực nổi trội của từng cá nhân. Quan điểm xuyên suốt không chỉ dừng lại ở đào tạo kiến thức chuyên môn, mà hướng tới hình thành những con người có năng lực kiến tạo, có phẩm chất và trách nhiệm phục vụ xã hội, cộng đồng.
Trong khi đó, theo Giáo sư, Tiến sĩ Chử Đức Trình - Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), nền kinh tế Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ sang các lĩnh vực công nghệ cao như công nghệ thông tin, điện tử, viễn thông. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng sát nhu cầu thực tiễn của đất nước.
Thầy Trình cho biết, nếu như trước đây, mục tiêu đào tạo chủ yếu hướng đến việc tốt nghiệp với kết quả cao và tìm kiếm cơ hội làm việc ở nước ngoài, thì hiện nay, Việt Nam đang hướng tới một xu thế mới: thu hút nhân tài từ khắp nơi trên thế giới đến học tập, làm việc và cống hiến.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, các cơ sở giáo dục đại học cần xây dựng các chương trình đào tạo tài năng được thiết kế riêng cho những cá nhân có năng lực và tiềm năng vượt trội. Đây sẽ là môi trường để người học phát huy tối đa năng lực, đồng thời đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của đất nước.
Bên cạnh việc bảo đảm chất lượng đào tạo, các trường đại học cần phát triển thành những trung tâm nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, qua đó góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
Theo Giáo sư Chử Đức Trình, việc đầu tư mạnh mẽ vào cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ thực hành, thực tập - đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật là yếu tố then chốt. Điều này giúp sinh viên có điều kiện tiếp cận với công nghệ hiện đại, tiệm cận với chuẩn mực của các cơ sở đào tạo hàng đầu thế giới.
Cùng với đó, các cơ sở giáo dục cần chú trọng xây dựng môi trường học tập và làm việc năng động, sáng tạo, qua đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.
“Đặc biệt, cần tăng cường sự gắn kết chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo và thị trường lao động, nhằm định hướng rõ ràng hơn về nhu cầu nhân lực, vị trí việc làm, giúp sinh viên có sự chuẩn bị tốt ngay từ trong quá trình học tập”, thầy Trình nhấn mạnh.