Nhằm tôn vinh vai trò của sở hữu trí tuệ trong đời sống kinh tế – xã hội, nâng cao nhận thức của cộng đồng về sở hữu trí tuệ, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) đã chọn ngày 26/4 hằng năm là “Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới”.
Tại Việt Nam, hầu hết các cơ sở giáo dục đã ban hành quy định về liêm chính học thuật trong học tập, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phát triển, việc đảm bảo liêm chính học thuật trong thực hiện luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ hay công bố khoa học được đặc biệt chú trọng.
Nhân ngày Sở hữu trí tuệ thế giới (26/4), phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam đã ghi nhận những chia sẻ của một số cơ sở giáo dục đại học về giải pháp đảm bảo liêm chính học thuật, ngăn ngừa đạo văn trong đào tạo sau đại học.
Ngăn ngừa đạo văn trong đào tạo sau đại học ngay từ giai đoạn hình thành và triển khai đề tài
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Anh Cang - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long cho biết, nhà trường luôn chú trọng vấn đề sở hữu trí tuệ.
Đối với đào tạo sau đại học, nhà trường triển khai quy trình kiểm soát đạo văn theo hướng nhiều cấp, xuyên suốt toàn bộ quá trình đào tạo, kết hợp chặt chẽ giữa công nghệ, quy định pháp lý và đánh giá học thuật nhằm bảo đảm tính trung thực cũng như chất lượng khoa học của luận văn, luận án.
Quy trình này được xây dựng trên cơ sở các quy định hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo như Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT về quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ thạc sĩ và Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT về quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ tiến sĩ, cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung, đồng thời gắn với yêu cầu về liêm chính học thuật trong nghiên cứu khoa học.
Theo thầy Cang, việc kiểm soát được thực hiện ngay từ giai đoạn hình thành và triển khai đề tài. Người học phải xây dựng đề cương, báo cáo tiến độ định kỳ và làm việc trực tiếp với người hướng dẫn, qua đó giúp theo dõi rõ dấu ấn học thuật cá nhân và hạn chế tình trạng phụ thuộc hoặc sử dụng AI một cách thụ động.
Ở khâu kỹ thuật, nhà trường sử dụng các phần mềm như Turnitin để kiểm tra mức độ tương đồng của luận văn, luận án với các nguồn dữ liệu học thuật và trên internet; tuy nhiên, chỉ số trùng lặp không thể đồng nhất hoàn toàn với hành vi đạo văn, mà cần được phân tích trong bối cảnh học thuật cụ thể.
“Bên cạnh đó, quy trình thẩm định học thuật được tổ chức theo nhiều cấp với vai trò then chốt của người hướng dẫn, hội đồng chuyên môn và các phản biện độc lập. Các tiêu chí đánh giá không chỉ dừng ở nội dung mà còn bao gồm tính logic, nhất quán của nghiên cứu, phương pháp, dữ liệu, kết quả cũng như khả năng trình bày, bảo vệ và phản biện trực tiếp của học viên.
Đây cũng là cách tiếp cận hiệu quả để nhận diện những sản phẩm có dấu hiệu được tạo sinh bởi AI nhưng thiếu chiều sâu học thuật. Luận văn, luận án còn phải trải qua các vòng kiểm tra độc lập trước khi bảo vệ chính thức, đồng thời được lưu trữ và có thể hậu kiểm khi cần thiết nhằm bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh, nhà trường đã bổ sung các quy định yêu cầu người học phải khai báo minh bạch việc sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu, không chấp nhận việc sử dụng AI để thay thế tư duy, phân tích hoặc tạo ra toàn bộ nội dung.
Đồng thời, các hình thức đánh giá trực tiếp như seminar, vấn đáp, phản biện mở cũng được tăng cường nhằm kiểm chứng năng lực thực chất của người học”, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long thông tin.
Nhấn mạnh ý nghĩa của Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Anh Cang cho rằng đây cũng là dịp để nhìn nhận rõ hơn trách nhiệm bảo vệ giá trị sáng tạo và tính trung thực trong nghiên cứu khoa học.
Thầy Cang khẳng định, trong bối cảnh các công cụ AI ngày càng tinh vi, khó có thể phát hiện hoàn toàn bằng phần mềm, giải pháp cốt lõi vẫn là sự kết hợp chặt chẽ giữa công nghệ và đánh giá học thuật thực chất, đồng thời nâng cao nhận thức về liêm chính học thuật trong toàn bộ cộng đồng nghiên cứu.
Theo đó, toàn bộ quy trình hiện nay được thiết kế theo nguyên tắc “kiểm soát từ quá trình - hỗ trợ bằng công nghệ - kết luận bằng đánh giá học thuật”, qua đó thích ứng với bối cảnh mới, nơi AI vừa là công cụ hỗ trợ hữu ích, vừa đặt ra những yêu cầu cao hơn trong việc bảo đảm chất lượng và chuẩn mực của đào tạo sau đại học.
Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Vũ Quỳnh - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng nhấn mạnh, ngày Sở hữu trí tuệ thế giới là dịp để các cơ sở giáo dục đại học nhìn nhận sâu sắc hơn về tính liêm chính học thuật trong nghiên cứu khoa học.
Theo thầy Quỳnh, Trường Đại học Lạc Hồng đã xây dựng quy trình kiểm soát và phát hiện đạo văn một cách chặt chẽ, xuyên suốt toàn bộ quá trình thực hiện luận văn, luận án.
Cụ thể, việc kiểm soát được triển khai ngay từ khâu xây dựng và phê duyệt đề cương, theo dõi tiến độ nghiên cứu, cho đến các bước kiểm tra bằng phần mềm chuyên dụng như Turnitin, iThenticate, kết hợp với đánh giá chuyên môn của giảng viên và quá trình bảo vệ trước hội đồng.
Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng được sử dụng phổ biến, nhà trường không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra sản phẩm cuối cùng mà còn chú trọng giám sát toàn bộ quá trình nghiên cứu của người học.
Việc đánh giá năng lực giải trình, khả năng trả lời và bảo vệ nội dung trước hội đồng được xem là yếu tố then chốt, qua đó giúp phân biệt rõ giữa việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ học thuật hợp lệ với các hành vi gian lận.
Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm tính trung thực, minh bạch và chất lượng thực chất của các công trình nghiên cứu trong bối cảnh công nghệ ngày càng phát triển.
Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng nói thêm, trong hoạt động công bố khoa học, nhà trường kiểm soát các hành vi như sao chép, đạo văn hay sử dụng trí tuệ nhân tạo không minh bạch thông qua quy trình: kiểm tra trùng lặp bằng phần mềm và yêu cầu tác giả khai báo minh bạch việc sử dụng AI.
Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là đánh giá học thuật của các phản biện khoa học, nhằm đảm bảo rằng mỗi công trình phản ánh đúng đóng góp trí tuệ thực sự của tác giả.
“Tại Trường Đại học Lạc Hồng, việc xây dựng văn hóa liêm chính học thuật được xác định là một quá trình lâu dài, không thể chỉ dựa vào các quy định hành chính hay công cụ công nghệ, mà phải bắt đầu từ nhận thức và ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân trong môi trường học thuật.
Trong đó, đội ngũ giảng viên giữ vai trò then chốt, đặc biệt là các giáo sư, phó giáo sư - những người không chỉ tham gia giảng dạy, nghiên cứu mà còn có trách nhiệm nêu gương, dẫn dắt và lan tỏa các giá trị chuẩn mực về đạo đức học thuật cho người học.
Nhà trường khẳng định liêm chính học thuật chính là nền tảng cốt lõi bảo đảm chất lượng đào tạo ở cả bậc đại học và sau đại học, đồng thời cũng là thước đo danh dự, uy tín của mỗi nhà khoa học.
Chính vì vậy, Trường Đại học Lạc Hồng không ngừng chú trọng xây dựng môi trường học thuật minh bạch, trung thực thông qua việc thường xuyên tổ chức các hội thảo, tọa đàm chuyên đề về liêm chính học thuật.
Thông qua các hoạt động này, nhà trường từng bước hình thành và củng cố văn hóa liêm chính trong toàn thể cán bộ, giảng viên và sinh viên, hướng tới một cộng đồng học thuật phát triển bền vững, đề cao trách nhiệm và giá trị chân chính của tri thức”, thầy Quỳnh bày tỏ.
AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế tư duy và trách nhiệm học thuật của con người
Cùng chia sẻ về vấn đề liêm chính học thuật và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quang - Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm (Đại học Thái Nguyên) nhận định, thách thức lớn nhất đối với liêm chính học thuật hiện nay xuất phát từ sự phát triển nhanh chóng của các công cụ trí tuệ nhân tạo - khiến ranh giới giữa nội dung do con người tự nghiên cứu và nội dung do máy tạo ra ngày càng trở nên khó phân biệt.
Không những vậy, nhận thức của một bộ phận người học và giảng viên về liêm chính học thuật vẫn chưa theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ, dẫn đến nguy cơ AI bị lạm dụng thay vì được sử dụng như một công cụ hỗ trợ hiệu quả cho học tập và nghiên cứu.
“Trước thực tiễn đó, nhà trường đã và đang định hướng triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Trọng tâm trước hết là hoàn thiện hành lang pháp lý nội bộ liên quan đến việc sử dụng AI trong học thuật theo hướng “cho phép có kiểm soát và minh bạch”.
Đồng thời, nhà trường có quy định bắt buộc đối với cả giảng viên hướng dẫn và người học trong việc sử dụng các phần mềm kiểm tra như Turnitin nhằm phát hiện trùng lặp và hỗ trợ nhận diện nội dung có dấu hiệu được tạo bởi AI.
Ở cấp độ đào tạo đại học, từ năm học 2025-2026, nhà trường đã chính thức đưa nội dung về trí tuệ nhân tạo vào giảng dạy thông qua học phần “Nhập môn công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo” dành cho toàn bộ sinh viên hệ chính quy. Nội dung môn học không chỉ trang bị kiến thức nền tảng về AI mà còn tích hợp các vấn đề về liêm chính học thuật, sở hữu trí tuệ trong bối cảnh công nghệ số.
Đây là bước đi tiên phong trong hệ thống các trường thuộc Đại học Thái Nguyên, khi Trường Đại học Nông Lâm là đơn vị đầu tiên triển khai giảng dạy và hướng dẫn sử dụng AI cho sinh viên ở tất cả các ngành. Trong thời gian tới, nhà trường dự kiến tiếp tục mở rộng và tích hợp nội dung này vào các chương trình đào tạo khác”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quang cho hay.
Cũng theo Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm (Đại học Thái Nguyên), đối với đội ngũ giảng viên, nhà trường thường xuyên tổ chức các chương trình tập huấn về ứng dụng AI trong giảng dạy và nghiên cứu, đồng thời khuyến khích thầy cô đổi mới nội dung bài giảng cũng như phương pháp kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực người học, phù hợp với yêu cầu của chuyển đổi số.
Về định hướng lâu dài, theo thầy Quang, nhà trường hướng tới xây dựng một môi trường học thuật dựa trên các giá trị cốt lõi “trung thực - trách nhiệm - sáng tạo”. Trong đó, AI được xác định là công cụ hỗ trợ đắc lực, góp phần nâng cao hiệu quả học tập và nghiên cứu, nhưng không thay thế vai trò chủ thể, tư duy độc lập và trách nhiệm học thuật của người dạy và người học.
Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Anh Cang cho biết, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long xác định rõ quan điểm xuyên suốt: AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế tư duy, năng lực sáng tạo và trách nhiệm học thuật của người học.
Theo thầy Cang, việc xây dựng các quy định nội bộ của nhà trường được đặt trong khuôn khổ pháp lý chung của Chính phủ và Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt gắn với các quy định liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển đổi số, đạo đức học thuật và bảo đảm chất lượng giáo dục đại học như Luật Công nghệ thông tin, Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn hiện hành. Trên cơ sở đó, nhà trường triển khai đồng bộ ba nhóm giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, phân định rõ các mức độ sử dụng AI trong học tập và nghiên cứu. Nhà trường cho phép sử dụng AI ở mức hỗ trợ kỹ thuật như kiểm tra ngữ pháp, dịch thuật hoặc gợi ý ý tưởng. Tuy nhiên, nếu người học sử dụng AI để tạo ra toàn bộ hoặc phần lớn nội dung học thuật mà không có sự đóng góp thực chất của cá nhân thì sẽ bị xem là vi phạm. Quy định này nhằm bảo đảm nguyên tắc liêm chính học thuật và đề cao trách nhiệm cá nhân trong các hoạt động đào tạo.
Thứ hai, yêu cầu tính minh bạch trong việc sử dụng AI. Cả sinh viên và giảng viên đều phải khai báo rõ ràng việc sử dụng công cụ này trong các sản phẩm học thuật. Đây là yêu cầu gắn liền với nguyên tắc trung thực, công khai trong học tập và nghiên cứu khoa học, phù hợp với các quy chế đào tạo và nghiên cứu mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành.
Thứ ba, thiết lập “ranh giới đỏ” đối với các hành vi gian lận học thuật. Nhà trường nghiêm cấm việc sử dụng AI để làm bài thi, tạo dữ liệu giả, trích dẫn không có thật hoặc nộp sản phẩm do AI tạo ra như kết quả nghiên cứu cá nhân. Những hành vi này được xác định là vi phạm nghiêm trọng và sẽ bị xử lý theo các quy định hiện hành của Nhà nước và của ngành giáo dục.
“Bên cạnh đó, nhà trường cũng triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ mang tính hệ thống như tăng cường giáo dục nhận thức về đạo đức học thuật cho sinh viên; bồi dưỡng năng lực cho giảng viên trong việc nhận diện, hướng dẫn và kiểm soát việc sử dụng AI đúng cách; đồng thời kết hợp giữa các công cụ công nghệ với đánh giá chuyên môn nhằm bảo đảm tính công bằng, khách quan và chính xác trong kiểm tra, đánh giá.
Có thể nói, cách tiếp cận của nhà trường là bám sát định hướng quản lý của Nhà nước, đồng thời linh hoạt thích ứng với thực tiễn. Nhà trường không cấm AI, mà quản lý việc sử dụng AI theo hướng có trách nhiệm, qua đó vừa khai thác hiệu quả lợi ích của công nghệ, vừa bảo đảm liêm chính học thuật, duy trì chất lượng đào tạo và uy tín học thuật trong bối cảnh mới, hướng tới các nguyên tắc cốt lõi: an toàn, minh bạch, trách nhiệm và lấy con người làm trung tâm”, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long nhấn mạnh.