Quyết định số 530/QĐ-TTg ngày 31/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình thu hút chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài về giảng dạy, nghiên cứu và làm việc tại các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp của Việt Nam đặt ra mục tiêu xây dựng và triển khai hiệu quả các cơ chế, chính sách mang tính đột phá nhằm thu hút, trọng dụng và khai thác hiệu quả đội ngũ trí thức quốc tế.
Chương trình thu hút chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài góp phần tăng cường tiềm lực khoa học và công nghệ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, từng bước đưa nền giáo dục Việt Nam tiệm cận trình độ tiên tiến của khu vực và thế giới vào năm 2035.
Đáng chú ý, một trong những nhiệm vụ, giải pháp được nêu ra trong Quyết định nhận được nhiều sự quan tâm của cơ sở giáo dục đại học đó là “quy định về công nhận tương đương các chức danh giáo sư, phó giáo sư và giảng viên, giảng viên chính, giảng viên cao cấp được phong tặng ở nước ngoài”.
Cần cơ chế linh hoạt, tiệm cận thông lệ quốc tế
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Lê Văn Tường Lân - Trưởng ban Ban Đào tạo và Công tác sinh viên, Đại học Huế chia sẻ, việc công nhận tương đương các chức danh giáo sư, phó giáo sư được phong tặng ở nước ngoài về Việt Nam hiện tập trung vào việc xét duyệt qua Hội đồng Giáo sư Nhà nước dựa trên tiêu chuẩn, bao gồm công trình khoa học quốc tế, thời gian giảng dạy và đào tạo sau đại học, trình độ ngoại ngữ.
Như vậy, các giáo sư, phó giáo sư được phong tặng ở nước ngoài vẫn phải qua quy trình xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh tại Việt Nam trước khi bổ nhiệm.
Còn với giảng viên, lâu nay giảng viên được phân hạng theo chức danh nghề nghiệp hạng I, hạng II, hạng III. Do đó, việc công nhận tương đương dựa trên kinh nghiệm làm việc, bằng tiến sĩ và hồ sơ khoa học tương đương các hạng giảng viên theo quy định.
Với quy trình công nhận tương đương như hiện nay đối với giáo sư, phó giáo sư và giảng viên nói chung, là người nước ngoài, hoặc người Việt Nam ở nước ngoài về nước, thầy Lân nhận định chính là một khó khăn.
“Để thu hút đội ngũ giáo sư, phó giáo sư, giảng viên người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài về công tác tại các cơ sở giáo dục đại học trong nước, cần thiết kế cơ chế công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư và giảng viên từ “xét duyệt” sang “bổ nhiệm” dựa trên tiêu chuẩn quốc tế, trao quyền mạnh hơn cho các cơ sở giáo dục đại học uy tín”, thầy Lân chia sẻ.
Bên cạnh đó, cần minh bạch hóa tiêu chí, đánh giá dựa trên năng lực thực chất, sản phẩm khoa học thực tế chứ không căn cứ vào thâm niên giảng dạy của giáo sư, phó giáo sư, giảng viên.
Ngoài ra, cũng cần có cơ chế bổ nhiệm đặc cách đối với những trường hợp có thành tích xuất sắc (ví dụ như bài báo đăng trên tạp chí quốc tế uy tín hàng đầu, bằng sáng chế được thương mại hóa,...) thay vì dựa vào hồ sơ giấy tờ phức tạp.
Hơn nữa, cần cho phép quy đổi tương đương bằng cách chấp nhận các hình thức công bố uy tín khác (hội nghị, bằng sáng chế) phù hợp với chuyên gia kỹ thuật, công nghệ. Đặc biệt, quy trình này cần hướng tới việc đơn giản hóa thủ tục để thu hút nhân tài, nhất là người Việt Nam ở nước ngoài trở về nước công tác tại các cơ sở giáo dục đại học.
Chia sẻ thêm, thầy Lân cho rằng, định hướng xây dựng cơ chế ưu đãi về tiền lương, tiền thưởng và thuế thu nhập cá nhân trong Quyết định 530/QĐ-TTg là cần thiết, phù hợp với bối cảnh cạnh tranh thu hút nhân lực chất lượng cao.
Theo thầy Lân, việc xây dựng chương trình thu hút tạo điều kiện thúc đẩy chuyển giao tri thức và công nghệ vào các trường đại học, giúp tiếp cận nhanh hơn với các lĩnh vực mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học. Đồng thời, nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu và mở rộng kết nối học thuật quốc tế.
Tuy nhiên, cơ chế tiền lương hiện hành vẫn vận hành theo khung ngạch, bậc, nặng về thâm niên, chưa gắn với hiệu quả và sản phẩm đầu ra nên khó cạnh tranh với môi trường quốc tế.
Chính vì thế, cần sớm chuyển sang trả lương theo vị trí việc làm và kết quả thực hiện nhiệm vụ, gắn với sản phẩm khoa học cụ thể. Đồng thời, thiết kế chính sách thu nhập đặc thù đủ sức cạnh tranh đối với các chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành, giáo sư, phó giáo sư quốc tế để tạo động lực thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao.
Được biết, Đại học Huế và các trường thành viên đã ban hành, triển khai nhiều chính sách hỗ trợ tài chính và cơ chế thưởng nhằm tôn vinh, giữ chân đội ngũ khoa học trình độ cao, như nâng lương trước thời hạn, cấp bù lương; thưởng cho nhà khoa học được công nhận đạt tiêu chuẩn giáo sư, phó giáo sư; bảo vệ luận án tiến sĩ trước thời hạn hoặc trước 30 tuổi; thưởng cho các công trình, giải thưởng khoa học uy tín trong nước và quốc tế, cũng như các công bố trên tạp chí quốc tế.
Đáp ứng kỳ vọng của các cơ sở giáo dục đại học
Cùng chia sẻ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hải Đăng – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội cho rằng, việc xây dựng cơ chế công nhận tương đương các chức danh giáo sư, phó giáo sư và các ngạch giảng viên được phong tặng ở nước ngoài là một bước điều chỉnh cần thiết, phù hợp với xu thế hội nhập và kỳ vọng lâu nay của các cơ sở giáo dục đại học.
Cụ thể, điểm nghẽn lớn hiện nay nằm ở quy trình xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư vẫn mang nặng tính hành chính, với ba cấp hội đồng và cơ chế bỏ phiếu kín kéo dài. Quy trình này khiến việc đánh giá dễ rơi vào tình trạng lệ thuộc hồ sơ, trong đó chỉ một thiếu sót mang tính kỹ thuật cũng có thể khiến ứng viên bị loại, bất chấp năng lực học thuật đã được kiểm chứng. Thực tiễn triển khai còn bộc lộ những biểu hiện cứng nhắc trong tiêu chí đánh giá, chẳng hạn yêu cầu ứng viên phải cung cấp đầy đủ văn bằng công chứng của học viên, nghiên cứu sinh từng hướng dẫn,... không dễ thực hiện khi nhiều người đã làm việc hoặc học tập ở nước ngoài.
Chưa kể, độ trễ trong quy trình xét duyệt ứng viên giáo sư, phó giáo sư cũng là vấn đề đáng lưu ý. Thời gian xét duyệt có thể kéo dài tới 8 tháng, làm gián đoạn kế hoạch tuyển dụng, bổ nhiệm của các cơ sở đào tạo, đồng thời đặt các ứng viên giáo sư, phó giáo sư được phong học hàm ở nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài có ý định về nước vào thế bị động, khó thu hút họ về nước.
"So sánh với quốc tế, tại nhiều quốc gia, học hàm giáo sư, phó giáo sư gắn với vị trí nghề nghiệp và được công nhận tương đối linh hoạt khi nhà khoa học chuyển công tác giữa các cơ sở đào tạo, nhất là khi họ đã từng được bổ nhiệm tại những trường đại học có uy tín. Còn tại Việt Nam, việc chưa có cơ chế công nhận tương đương khiến các giáo sư, phó giáo sư quốc tế hoặc Việt kiều vẫn phải trải qua quy trình xét lại từ đầu, vô hình trung tạo thêm rào cản trong thu hút và sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao", thầy Đăng cho biết.
Do đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hải Đăng đề xuất cần nghiên cứu thiết lập cơ chế công nhận tương đương và trực tiếp chức danh đối với các giáo sư, phó giáo sư đã được bổ nhiệm tại các cơ sở đào tạo quốc tế uy tín, không nên tiếp tục áp dụng quy trình xét duyệt lại như hiện nay.
Bên cạnh đó, chính sách thu hút cần được thiết kế theo hướng tiếp cận vị trí việc làm, trong đó chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn với hệ tiêu chuẩn, nhiệm vụ và quyền lợi rõ ràng, trở thành một cấu phần trong chiến lược phát triển đội ngũ của từng cơ sở giáo dục.
Trong khi đó, một lãnh đạo trường đại học ở miền Nam bày tỏ, điểm khác biệt căn bản nằm ở mô hình công nhận học hàm. Tại nhiều quốc gia, chức danh giáo sư, phó giáo sư do chính cơ sở giáo dục đại học bổ nhiệm, gắn với vị trí việc làm cụ thể. Nhưng tại Việt Nam, việc công nhận đạt chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư lại do Hội đồng Giáo sư Nhà nước thực hiện theo một quy trình. Sự khác biệt này khiến việc thiết kế cơ chế công nhận tương đương cần được cân nhắc kỹ lưỡng để tránh chồng chéo và phát sinh thêm thủ tục.
Việt Nam đặt mục tiêu thu hút 1.500 chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài và kiều bào về nước làm việc
Theo đó, cần xây dựng một bộ tiêu chuẩn “cứng” mang tính khung, trong đó tập trung vào các tiêu chí cốt lõi như công bố khoa học, kinh nghiệm giảng dạy, uy tín học thuật của giáo sư, phó giáo sư.
Và khi có khung tiêu chuẩn công nhận tương đương chức danh giáo sư, phó giáo sư, chúng ta nên trao quyền chủ động cho các cơ sở giáo dục đại học trong việc xem xét, công nhận tương đương đối với từng trường hợp cụ thể, đồng thời cơ quan quản lý khi đó sẽ thực hiện cơ chế hậu kiểm để bảo đảm tính minh bạch và thống nhất.
“Một nhà khoa học đã được phong hàm giáo sư, phó giáo sư ở nước ngoài, nếu về Việt Nam làm việc lâu dài mà không được công nhận tương đương chức danh ngay thì rõ ràng là chưa hợp lý.
Nếu tiếp tục áp dụng quy trình xét duyệt như đối với ứng viên trong nước, yêu cầu các giáo sư, phó giáo sư đã được bổ nhiệm ở nước ngoài phải “làm lại từ đầu” sẽ kéo dài thời gian, gia tăng thủ tục, gây tâm lý e ngại và làm giảm sức hút của môi trường học thuật trong nước”, vị hiệu trưởng chia sẻ.