Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế diễn ra mạnh mẽ, hoạt động xuất bản đang đứng trước yêu cầu phải đổi mới toàn diện cả về nội dung, phương thức và mô hình vận hành. Việc nâng cao chất lượng nội dung, thích ứng với nhu cầu ngày càng đa dạng của bạn đọc, đồng thời đảm bảo vai trò định hướng tư tưởng, văn hóa đang trở thành nhiệm vụ cấp thiết đối với ngành xuất bản.
Ngày 17/3/2026, Ban Chấp hành Trung ương đã ban hành Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới đặt ra những định hướng quan trọng nhằm phát triển xuất bản theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, từng bước trở thành một ngành công nghiệp nội dung có giá trị cao.
Theo một số lãnh đạo nhà xuất bản, chuyên gia và đại diện cơ sở đào tạo, Chỉ thị 04-CT/TW không chỉ là yêu cầu đổi mới mà còn là cơ hội để ngành xuất bản chuyển mình mạnh mẽ, khẳng định vai trò trong việc lan tỏa tri thức và phát triển công nghiệp văn hóa trong giai đoạn mới.
Lấy nội dung chất lượng cao làm cốt lõi phát triển công nghiệp văn hóa
Một trong những nhiệm vụ và giải pháp được nêu trong Chỉ thị 04 là: "Tập trung đầu tư cho nội dung xuất bản, trở thành sản phẩm cốt lõi để phát triển công nghiệp văn hoá; mở rộng thể loại, đề tài mới có giá trị tư tưởng, khoa học, thẩm mỹ; đặt hàng các công trình khoa học, tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị, xứng tầm, đáp ứng nhu cầu tri thức và giải trí lành mạnh của nhân dân.
Nghiên cứu, bổ sung chính sách đầu tư, đãi ngộ, có cơ chế bảo vệ những người làm xuất bản, biên tập viên trước các hành vi vu khống, xuyên tạc, tấn công mạng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ chính trị.
Đổi mới mạnh mẽ mô hình quản trị hoạt động xuất bản, thích ứng tốt với cơ chế thị trường và thị hiếu công chúng, bạn đọc; chủ động cập nhật xu thế xuất bản mới trên thế giới, nâng cao năng lực, tiềm lực hoạt động xuất bản".
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Lan Oanh - Phó Viện trưởng, Viện Văn hóa Nghệ thuật Thể thao và Du lịch Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng, việc Chỉ thị 04-CT/TW nhấn mạnh “tập trung đầu tư cho nội dung xuất bản trở thành sản phẩm cốt lõi trong phát triển công nghiệp văn hoá, đề tài có giá trị tư tưởng, khoa học, thẩm mỹ” có ý nghĩa mang tính định hướng quan trọng đối với chiến lược phát triển của các nhà xuất bản trong giai đoạn hiện nay.
Trước hết, đây là sự khẳng định rõ ràng rằng, trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, yếu tố quyết định giá trị và sức cạnh tranh của ngành xuất bản không chỉ nằm ở hình thức hay công nghệ đơn thuần, mà chính là chất lượng nội dung. Nội dung có giá trị tư tưởng, khoa học và thẩm mỹ cao sẽ tạo nên bản sắc, uy tín và vị thế cho mỗi nhà xuất bản, đồng thời giúp định hình, nâng cao đời sống tinh thần của công chúng, xã hội.
Thứ hai, nhận thức này thúc đẩy các nhà xuất bản chuyển đổi tư duy phát triển, từ chú trọng số lượng sang ưu tiên chất lượng, từ “làm sách” sang “phát triển sản phẩm nội dung”. Điều này đòi hỏi sự đầu tư bài bản hơn vào đội ngũ tác giả, biên tập viên, cũng như cơ chế phát hiện, nuôi dưỡng các đề tài có giá trị lâu dài.
“Trong lĩnh vực nghiên cứu, tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Thể thao và Du lịch Việt Nam, các tiêu chí đánh giá cán bộ, công chức, viên chức thường dựa trên số lượng và chất lượng các công trình được công bố như sách chuyên khảo, sách tham khảo, bài báo khoa học; các công bố trên tạp chí quốc tế thuộc hệ thống ISI/Scopus hoặc các tạp chí, công trình được tính điểm theo quy định của Hội đồng Giáo sư Nhà nước.
Đây được xem là căn cứ quan trọng để lượng hóa đóng góp của đội ngũ nghiên cứu trong các lĩnh vực văn hóa, thể thao, du lịch cũng như khoa học xã hội và nhân văn, đồng thời gắn với nhiệm vụ phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu.
Trong bối cảnh, yêu cầu về công bố, xuất bản ngày càng trở nên chặt chẽ, buộc đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu phải chủ động đầu tư cho hoạt động học thuật. Khi nhu cầu công bố gia tăng ở từng cá nhân, tổng thể nhu cầu xuất bản cũng tăng theo, qua đó thúc đẩy số lượng và chất lượng các công trình được công bố, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu và xuất bản theo lộ trình phát triển”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Lan Oanh chia sẻ.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Lan Oanh - Phó Viện trưởng, Viện Văn hóa Nghệ thuật Thể thao và Du lịch Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Ảnh: website viện
Chỉ thị 04-CT/TW cũng nêu rõ nhiệm vụ: Nghiên cứu, bổ sung chính sách đầu tư, đãi ngộ, có cơ chế bảo vệ những người làm xuất bản, biên tập viên trước các hành vi vu khống, xuyên tạc, tấn công mạng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ chính trị.
Về nội dung này, Tiến sĩ Thái Thu Hoài - Phó Trưởng khoa, điều hành khoa Thư viện và Xuất bản, Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, trên thực tế, một bộ phận người làm xuất bản và biên tập viên đang phải trực tiếp đối mặt với các hành vi vu khống, xuyên tạc, tấn công trên không gian mạng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ chính trị được giao.
Với vai trò bồi đắp tri thức, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và tham gia đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch thông qua các xuất bản phẩm, đội ngũ này dễ trở thành mục tiêu bị công kích trên môi trường số.
Trước thực tế đó, cô Hoài cho rằng cần sớm nghiên cứu, hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng cụ thể, rõ ràng nhằm bảo vệ danh dự, uy tín và sự an toàn của người làm xuất bản, biên tập viên khi thực thi nhiệm vụ. Đồng thời, cần tăng cường chính sách đầu tư, đãi ngộ phù hợp để động viên tinh thần, tạo điều kiện làm việc ổn định, giúp đội ngũ làm xuất bản, biên tập yên tâm công tác, chủ động ứng phó với những áp lực ngày càng gia tăng trong lĩnh vực xuất bản hiện nay.
Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện chế tài xử lý vi phạm trên không gian mạng theo hướng đồng bộ, chặt chẽ. Trong đó, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật và xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành giữa các lực lượng như công an, văn hóa, quản lý thị trường, thanh tra… nhằm tăng cường kiểm tra, giám sát, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng môi trường mạng để xuyên tạc, vu khống, vi phạm bản quyền hoặc phát hành trái phép xuất bản phẩm. Đồng thời, cần đẩy mạnh các công cụ bảo vệ quyền tác giả, đặc biệt trong bối cảnh môi trường số và sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo.
Cơ hội để xuất bản đổi mới toàn diện, hướng tới phát triển bền vững trong kỷ nguyên số
Sự ra đời của Chỉ thị 04-CT/TW cũng là cơ hội để các đơn vị xuất bản đổi mới mạnh mẽ mô hình quản trị hoạt động xuất bản, thích ứng tốt với cơ chế thị trường và thị hiếu công chúng, bạn đọc; chủ động cập nhật xu thế xuất bản mới trên thế giới, nâng cao năng lực, tiềm lực hoạt động xuất bản.
Theo Thạc sĩ Đỗ Lê Anh - Giám đốc Nhà xuất bản Học viện Nông nghiệp, Học viện Nông nghiệp Việt Nam nhận định, Chỉ thị 04-CT/TW là định hướng quan trọng, thể hiện rõ quyết tâm của Đảng trong việc nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động xuất bản, đáp ứng yêu cầu của chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
Điều đó cho thấy ngành xuất bản không còn chỉ đảm nhiệm vai trò truyền thống, mà đang từng bước chuyển mình trở thành ngành công nghiệp nội dung gắn với hệ sinh thái công nghiệp phụ trợ có giá trị gia tăng cao.
“Việc triển khai Chỉ thị 04-CT/TW không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là cơ hội để lĩnh vực xuất bản đổi mới toàn diện, hướng tới phát triển bền vững trong kỷ nguyên số, qua đó góp phần xây dựng xã hội học tập và lan tỏa tri thức trong cộng đồng”, vị giám đốc nhấn mạnh.
Theo Thạc sĩ Đỗ Lê Anh, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thói quen và nhu cầu của bạn đọc đã có nhiều thay đổi so với trước đây. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc công chúng quay lưng với văn hóa đọc, mà cho thấy văn hóa đọc đang chuyển dịch sang những hình thức mới, đa dạng và linh hoạt hơn.
Văn hóa đọc vẫn giữ vai trò là nền tảng của tri thức, là yếu tố cốt lõi của mọi xã hội, dù ở bất kỳ giai đoạn phát triển nào. Điểm thay đổi chủ yếu nằm ở phương thức tiếp cận: xuất bản điện tử, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến đang giúp nội dung đến với bạn đọc nhanh hơn, rộng hơn so với các hình thức xuất bản truyền thống.
Song, việc bạn đọc tiếp cận thông tin ngày càng nhanh và thuận tiện mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức, trong đó có tình trạng đọc lướt, thiếu chiều sâu. Bên cạnh đó, văn hóa đọc đang chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ từ nhiều loại hình giải trí trên nền tảng số và mạng xã hội.
Trước sự thay đổi đó, Giám đốc Nhà xuất bản Học viện Nông nghiệp cho biết, đơn vị nói riêng và lĩnh vực xuất bản sách chuyên ngành nói chung cần chủ động thích ứng với xu hướng tiếp nhận thông tin của bạn đọc, theo hướng nhanh, ngắn gọn, thực tiễn hơn. Đồng thời, việc phát triển văn hóa đọc cần được định hướng theo hướng kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống của sách in và lợi thế của công nghệ số.
Thực tế, hoạt động xuất bản đã có những thay đổi đáng kể. Nhà xuất bản Học viện Nông nghiệp chú trọng đến cấu trúc nội dung, tính trực quan, tăng cường hình ảnh, sơ đồ, infographics nhằm giúp người đọc, người học dễ hiểu, dễ nhớ. Cùng với đó, quy trình xuất bản cũng được rút ngắn để đảm bảo tính kịp thời của thông tin.
Đặc biệt, một trong những mục tiêu đến năm 2030 của Chỉ thị 04-CT/TW là: Phát triển xuất bản điện tử, 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử và ứng dụng chuyển đổi số trong quy trình xuất bản.
Nhằm bắt kịp xu thế chuyển đổi số, đơn vị đang xây dựng đề án phát triển xuất bản điện tử, đẩy mạnh số hóa các đầu sách có giá trị, đồng thời phát triển hệ thống học liệu và cơ sở dữ liệu số phục vụ đào tạo, nghiên cứu, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận cho người học.
Ngoài ra, đơn vị chú trọng nâng cao năng lực đội ngũ, đặc biệt là kỹ năng số, tăng cường các kênh truyền thông số và mạng xã hội để kết nối trực tiếp với giảng viên, người học, qua đó kịp thời nắm bắt nhu cầu và hoàn thiện chất lượng nội dung.
Về phía cơ sở đào tạo, Phó Trưởng khoa, điều hành khoa Thư viện và Xuất bản, Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cho hay, trước đây, khi xây dựng chương trình đào tạo ngành Kinh doanh xuất bản phẩm, nhà trường đã chú trọng tích hợp các học phần về nghiên cứu thị trường và hành vi khách hàng, nhằm giúp người học nắm bắt nhu cầu, thị hiếu và xu hướng tiêu dùng nội dung trong bối cảnh truyền thông số phát triển nhanh chóng.
Bên cạnh đó, các nội dung về marketing xuất bản và truyền thông số cũng được quan tâm, trang bị cho người học kỹ năng xây dựng thương hiệu sản phẩm, doanh nghiệp và triển khai các chiến dịch quảng bá hiệu quả trên nền tảng số.
Đồng thời, kiến thức về kinh doanh xuất bản, quản trị xuất bản phẩm và giáo dục khởi nghiệp được đưa vào chương trình, góp phần hình thành tư duy làm xuất bản không chỉ ở khía cạnh nội dung mà còn là một ngành công nghiệp sáng tạo có tính cạnh tranh cao.
Tuy nhiên, trong bối cảnh mô hình quản trị hoạt động xuất bản đang chuyển mạnh theo hướng tự chủ, số hóa và gắn với cơ chế thị trường, chương trình đào tạo của Khoa Thư viện và Xuất bản tại nhà trường cần tiếp tục được cập nhật theo hướng liên ngành và tăng tính thực tiễn.
Trong đó, cần đẩy mạnh đào tạo về xuất bản số và ứng dụng công nghệ, bao gồm sách điện tử, sách nói, các nền tảng phân phối trực tuyến và công cụ trí tuệ nhân tạo hỗ trợ hoạt động kinh doanh xuất bản phẩm. Bên cạnh đó, chương trình cần bổ sung các kỹ năng về sản xuất nội dung đa phương tiện, kiến thức pháp lý, đạo đức nghề nghiệp trong môi trường số, năng lực quản trị dự án trong lĩnh vực xuất bản.
Tiến sĩ Thái Thu Hoài - Phó Trưởng khoa, điều hành khoa Thư viện và Xuất bản, Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: NVCC
Ngoài ra, việc tăng cường liên kết với doanh nghiệp, mở rộng hoạt động thực hành, thực tập và triển khai các dự án xuất bản thực tế sẽ góp phần rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu xã hội. Qua đó, hình thành đội ngũ nhân lực vừa có bản lĩnh chính trị, vừa có năng lực chuyên môn và khả năng thích ứng linh hoạt với thị trường xuất bản hiện đại, phù hợp với định hướng đào tạo ứng dụng của nhà trường.
Những điều chỉnh này sẽ góp phần xây dựng nguồn nhân lực xuất bản năng động, sáng tạo, đáp ứng hiệu quả nhu cầu ngày càng đa dạng của công chúng bạn đọc.