Thời gian gần đây, các ứng dụng AI (trí tuệ nhân tạo) được ngành giáo dục các địa phương triển khai đến nhà trường cho cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh. Từ đây, tạo ra nhiều thuận lợi trong công việc quản lý, dạy và học trong các nhà trường phổ thông.
Nhưng thực tế, AI đang vừa là cơ hội lớn, vừa là nguy cơ nếu bị sử dụng sai cách trong trường phổ thông. Bởi, nhiều giáo viên, học sinh đang quá lạm dụng các ứng dụng AI trong công việc, trong các hoạt động dạy và học.
Những sản phẩm dạy học, sản phẩm học tập không cần phải suy nghĩ, tìm tòi như trước đây mà thông qua các công cụ như: ChatGPT, Gemini, Roboki... để soạn giáo án, bài kiểm tra, làm bài tập, tra cứu kiến thức chỉ trong vài phút. Điều đáng nói là việc này không còn mang tính hỗ trợ mà có xu hướng thay thế quá trình tự tìm tòi, trau dồi của cả thầy và trò.
Thực trạng “lạm dụng AI” đang diễn ra như thế nào?
Không chỉ học sinh mà một bộ phận giáo viên ngày nay cũng đang sử dụng các ứng dụng AI một cách thường xuyên. Họ sử dụng để làm các bài tập tập huấn; viết báo cáo; viết sáng kiến kinh nghiệm; soạn giáo án; soạn đề kiểm tra…
Để làm ra những sản phẩm này chỉ mất thời gian vài chục giây đến vài phút, giáo viên bỏ thêm một chút chỉnh sửa cho phù hợp là có một sản phẩm như ý muốn.
Đối với học sinh từ cấp trung học cơ sở trở lên thì nhiều em đã quen dùng các công cụ như ChatGPT, Gemini để làm văn, giải bài tập, làm sản phẩm học tập hoàn toàn bằng AI để hoàn thành công việc mà thầy cô giao cho hằng ngày.
Việc một bộ phận giáo viên và học sinh đang lạm dụng AI trong dạy và học xuất phát từ các nguyên nhân chính:
Thứ nhất: AI quá tiện lợi, giống một “cỗ máy biết tuốt”, trả lời nhanh, đúng định dạng, nên một bộ phận giáo viên và học sinh dễ ỷ lại thay vì tự tư duy.
Thứ hai: do thiếu kỹ năng sử dụng nên một bộ phận học sinh (và cả giáo viên) chưa được dạy cách dùng AI đúng cách, dẫn đến dùng để “làm hộ” thay vì “hỗ trợ” trong quá trình dạy và học.
Thứ ba: áp lực công việc, thành tích, điểm số dẫn đến một bộ phận giáo viên và học sinh dễ sa vào lạm dụng, nhất là đối với học sinh, một khi điểm số vẫn là mục tiêu chính, AI trở thành công cụ để đạt điểm nhanh, không phải để học thật.
Nếu không sử dụng đúng cách, quá lạm dụng vào AI trong thời gian dài rất dễ dẫn đến suy giảm tư duy độc lập vì cả thầy và trò quen “có sẵn đáp án”. Từ đó, mất kỹ năng nền tảng: viết, lập luận, giải quyết vấn đề.
Điều dễ nhận thấy, học sinh hoàn thành sản phẩm học tập rất nhanh nhưng hỏi về nội dung sản phẩm thì nhiều em không trả lời được. Tính tư duy, phản biện mai một dần để nhường chỗ cho suy nghĩ thụ động. Vì thế, một bộ phận học sinh có thể “giỏi dùng công cụ” nhưng lại “yếu năng lực thật”.
AI là xu thế toàn cầu trong giáo dục nhưng phải được sử dụng đúng cách
Ở thời điểm hiện tại, khi mà các ứng dụng AI đang phát triển mạnh mẽ ở tất cả các lĩnh vực nên việc ngành giáo dục đang triển khai đến các nhà trường là điều tất yếu. Vì thế, việc giáo viên và học sinh sử dụng đúng cách là điều cần được hướng đến.
Thực tế, AI là xu thế toàn cầu trong giáo dục bởi nó giúp cá nhân thực hiện nhanh các công việc và được nhiều người sử dụng. Vậy nên, vấn đề không nằm ở công cụ, mà nằm ở cách dùng. Thầy cô và học sinh hãy xem AI là trợ lý, không phải “người làm thay”.
Việc sử dụng AI trong dạy và học không còn là xu hướng mà đã trở thành một phần tất yếu trong ngành giáo dục. Song, giáo viên và học sinh cần nắm được những nguyên tắc cơ bản để tận dụng công cụ này một cách hiệu quả và có trách nhiệm.
Trước hết, với giáo viên, AI nên được xem là công cụ hỗ trợ, không phải thay thế vai trò sư phạm. Giáo viên có thể dùng AI để soạn bài, gợi ý câu hỏi, thiết kế hoạt động học tập hoặc phân tích dữ liệu học sinh.
Nhưng nếu phụ thuộc hoàn toàn, bài giảng sẽ thiếu chiều sâu, thiếu dấu ấn cá nhân và không phù hợp với thực tế lớp học. Điều quan trọng là giáo viên cần kiểm chứng thông tin do AI cung cấp, điều chỉnh cho phù hợp với đối tượng học sinh, đồng thời giữ vai trò định hướng, truyền cảm hứng và giáo dục nhân cách.
Với học sinh, AI có thể giúp mở rộng kiến thức và hỗ trợ tự học chứ không thay thế cho tư duy của mình. Việc chép nguyên văn câu trả lời từ AI sẽ khiến học sinh mất khả năng suy nghĩ độc lập, giảm năng lực diễn đạt và dễ dẫn đến gian lận học tập.
Học sinh cần học cách đặt câu hỏi đúng, biết kiểm tra lại thông tin và sử dụng AI như một người “gợi ý” chứ không phải “làm hộ”.
Việc sử dụng AI đúng cách không chỉ là kỹ năng công nghệ mà còn là năng lực tư duy. Khi con người vẫn giữ được khả năng suy nghĩ, phản biện và sáng tạo, AI sẽ trở thành trợ thủ đắc lực. Ngược lại, nếu lạm dụng, chính AI sẽ làm suy giảm những năng lực cốt lõi của việc dạy học trong các nhà trường phổ thông.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.