Trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng toàn cầu, vai trò của ngành Kỹ thuật nhiệt càng trở nên thiết yếu, là cầu nối giữa khoa học hàn lâm và ứng dụng thực tiễn, giữa đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.
Với sự đa dạng về ứng dụng trong dân dụng và công nghiệp, nhu cầu nhân lực ngành Kỹ thuật nhiệt có chất lượng rất lớn và rộng khắp trong mọi ngành nghề. Sinh viên ra trường có thể thử sức ở nhiều lĩnh vực như kỹ sư thiết kế, quản lý công trình, kinh doanh lĩnh vực thiết bị nhiệt, kỹ sư lắp đặt bảo trì hệ thống nhiệt,…
Cơ hội việc làm ngành Kỹ thuật nhiệt đa dạng, thu nhập hấp dẫn ngay sau khi người học ra trường
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Trịnh Quốc Dũng - Giám đốc Chương trình đào tạo ngành Kỹ thuật nhiệt, Khoa Năng lượng Nhiệt, Trường Cơ khí - Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, vai trò của ngành này ngày càng được nhìn nhận rõ ràng hơn trong quá trình chuyển đổi xanh và chuyển dịch năng lượng.
Theo thầy Dũng, Kỹ thuật nhiệt không chỉ gắn với máy điều hòa không khí hay tủ lạnh như suy nghĩ thông thường của nhiều người, trên thực tế nó bao trùm phần lớn các hoạt động năng lượng.
Thống kê từ Cơ quan năng lượng thế giới (International Energy Agency - IEA) và các tổ chức quốc tế như UNEP, World Bank,.. cho thấy, khoảng 70-80% năng lượng tiêu thụ toàn cầu liên quan đến các quá trình nhiệt - từ phát điện, công nghiệp đến vận hành tòa nhà.
Tại Việt Nam, hệ thống năng lượng vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiệt điện, trong khi nhu cầu điện tăng trưởng trung bình 8-10%/năm (theo số liệu từ Bộ Công Thương).
“Không chỉ có vai trò nền tảng, Kỹ thuật nhiệt còn là ngành có nhu cầu nhân lực tăng nhanh. Ở nước ta, nhiều ngành công nghiệp như xi măng, thép, thực phẩm,… phụ thuộc lớn vào hệ thống nhiệt và chuỗi lạnh, công trình xây dựng cần nhiều các hệ thống lạnh và điều hòa không khí.
Các lĩnh vực mới như năng lượng tái tạo, hydrogen, thu hồi nhiệt thải đang phát triển nhanh và có nhu cầu nhân lực lớn trong thời gian tới. Mỗi nhà máy, mỗi tòa nhà đều cần kỹ sư để thiết kế và tối ưu hệ thống năng lượng. Đây là nhu cầu rất thực tế và sẽ còn tăng mạnh trong tương lai", Tiến sĩ Trịnh Quốc Dũng nhấn mạnh.
Cũng theo thầy Dũng, cơ hội việc làm của sinh viên ngành Kỹ thuật nhiệt sau khi tốt nghiệp được đánh giá là rộng mở và có tính ổn định dài hạn, bởi lĩnh vực này gắn liền với hầu hết các hoạt động của nền kinh tế.
“Điểm đặc thù của ngành là không phụ thuộc vào một lĩnh vực đơn lẻ mà hiện diện xuyên suốt nhiều ngành, từ sản xuất đến dịch vụ. Nhờ đó, sinh viên sau khi tốt nghiệp có thể đảm nhiệm công việc trong nhiều lĩnh vực đa dạng như năng lượng (nhà máy điện, năng lượng tái tạo, hệ thống tích hợp), xây dựng - tòa nhà (thiết kế, vận hành hệ thống HVAC), công nghiệp (lò hơi, sấy sưởi, trao đổi nhiệt, bơm nhiệt, tối ưu hóa dây chuyền sản xuất, hệ thống cơ - nhiệt - điện), cũng như các mảng tư vấn - dịch vụ như kiểm toán và tư vấn tiết kiệm năng lượng, hay những lĩnh vực mới nổi như hydrogen và thu hồi nhiệt thải.
Hầu như mọi nhà máy, cơ sở công nghiệp và tòa nhà đều cần đến kỹ sư nhiệt - lạnh, cho thấy nhu cầu nhân lực mang tính nền tảng và ít chịu tác động bởi biến động ngắn hạn của thị trường.
Ngoài ra, Khoa Năng lượng Nhiệt, Trường Cơ khí, Đại học Bách Khoa Hà Nội đã và đang có nhiều hoạt động kết nối và hợp tác với nhiều doanh nghiệp như: Panasonic, Daikin, LG, nhà máy nhiệt điện, các công ty sản xuất lò hơi, thiết bị trao đổi nhiệt,… hay các tổ chức như UNIDO, GIZ, UNEP, JICA,… Sinh viên có cơ hội thực tập kỹ thuật, tham gia dự án nghiên cứu trong nhà trường và tại doanh nghiệp, các seminar chuyên ngành.
Các phòng thí nghiệm thực hành, lab nghiên cứu cũng đang được đầu tư để phục vụ tốt hơn cho việc học tập và nghiên cứu. Thông qua các hoạt động này, sinh viên không chỉ tích lũy kinh nghiệm mà còn có cơ hội tiếp cận sớm với thị trường lao động, nâng cao khả năng thích ứng và cạnh tranh sau khi tốt nghiệp.
Thực tế thống kê hằng năm cũng cho thấy, tỷ lệ sinh viên ngành Kỹ thuật nhiệt của Đại học Bách khoa Hà Nội có việc làm sau tốt nghiệp luôn đạt trên 90%, thuộc nhóm cao nhất của nhà trường”, thầy Dũng bày tỏ.
Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Huy Hoàng - Trưởng khoa, Khoa Công nghệ Cơ khí, Trường Đại học Công thương Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, trong giai đoạn năm 2025-2030, ngành Kỹ thuật nhiệt thuộc nhóm có nhu cầu nhân lực cao, đặc biệt tại các khu công nghiệp với nhu cầu ước tính khoảng 1.000-1.500 vị trí mỗi năm.
Sinh viên tốt nghiệp các chuyên ngành như điều hòa, điện lạnh, sấy và năng lượng có cơ hội việc làm rất lớn, có thể làm việc tại các nhà máy, tòa nhà hoặc doanh nghiệp cơ điện với mức lương khởi điểm phổ biến từ 10-15 triệu đồng/tháng. Sau thời gian tập sự và tích lũy kinh nghiệm từ khoảng 3 năm trở lên, thu nhập của người lao động có thể đạt 20-30 triệu đồng/tháng hoặc cao hơn tùy theo năng lực.
Về vị trí việc làm, kỹ sư Kỹ thuật nhiệt có thể đảm nhiệm nhiều vai trò đa dạng như thiết kế hệ thống HVAC, thông gió, kho lạnh, hệ thống sấy và các hệ thống nhiệt trong nhà máy; vận hành và bảo trì thiết bị tại các cơ sở sản xuất (thực phẩm, dệt may, giấy, hóa chất), nhà máy nhiệt điện, tòa nhà cao tầng, trung tâm thương mại hay khách sạn; giám sát và kiểm soát chất lượng công trình, đảm bảo yêu cầu kỹ thuật, môi trường và an toàn; quản lý dự án, điều phối nhân lực, ngân sách và tiến độ thi công.
Bên cạnh đó, kỹ sư còn có thể tham gia lĩnh vực kinh doanh - tư vấn với vai trò cung cấp thiết bị nhiệt lạnh, tư vấn giải pháp và tối ưu hóa năng lượng; thực hiện kiểm toán năng lượng, thiết kế giải pháp tiết kiệm năng lượng cho các nhà máy và quy trình công nghệ; hoặc tham gia nghiên cứu - phát triển tại các viện, trung tâm kiểm định, doanh nghiệp năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, điện sinh khối, cũng như triển khai các hệ thống nhiệt mặt trời, sinh khối và địa nhiệt.
“Nhằm hỗ trợ sinh viên tích lũy kinh nghiệm thực tế, Trường Đại học Công thương Thành phố Hồ Chí Minh và Khoa Công nghệ Cơ khí hàng năm đều tổ chức các buổi học sử dụng những phần mềm thiết kế do đại diện các doanh nghiệp lớn như: Daikin, Panasonic, LG,… giảng dạy, kèm theo là các buổi tham quan thực tế sản xuất tại công ty và các kỳ thực tập cho sinh viên.
Đồng thời, để giúp sinh viên tiếp cận thị trường lao động, nhà trường tổ chức các ngày hội việc làm thường niên. Tại đây, các công ty về lĩnh vực nhiệt giới thiệu cơ hội công việc và tuyển chọn sinh viên mới tốt nghiệp. Khoa Công nghệ Cơ khí thường xuyên tiếp nhận thông báo tuyển dụng để chuyển đến sinh viên qua các kênh cố vấn học tập, mạng xã hội và website của khoa”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Huy Hoàng thông tin.
Trong khi đó, ông Hoàng Anh Thắng - Giám đốc phát triển kinh doanh, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Kỹ Thuật và Thương Mại Thành An (Thành An E&T) cho biết đơn vị là doanh nghiệp thương mại trong lĩnh vực Cơ - Điện. Ở công ty, sinh viên tốt nghiệp ngành Kỹ thuật nhiệt thường phù hợp nhất với các vị trí như: Technical Support (hỗ trợ giải pháp, bóc tách, tư vấn, thiết kế, lựa chọn thiết bị), kỹ sư bán hàng (Sales Engineer) và kỹ sư dịch vụ sau bán hàng (Service Engineer). Đây đều là những vị trí gắn trực tiếp với sản phẩm và khách hàng, đòi hỏi người lao động cần vừa có nền tảng kỹ thuật, vừa có khả năng ứng dụng thực tế.
"Về thu nhập, mức lương khởi điểm với sinh viên mới ra trường thường từ 8-14 triệu đồng/tháng. Sau 2-3 năm, khi đã có nền tảng tốt, đặc biệt nếu phát triển theo hướng kinh doanh kỹ thuật, với những bạn làm tốt, có khả năng tư vấn giải pháp và chốt dự án, thu nhập có thể từ 30-50 triệu đồng/tháng hoặc cao hơn, nhờ phần thưởng theo doanh số.
Có thể nói, đây là ngành có “độ mở” rất lớn về cơ hội nghề nghiệp. Nếu có nền tảng kỹ thuật tốt và định hướng rõ ràng, sinh viên sau khi ra trường hoàn toàn có thể linh hoạt lựa chọn nhiều hướng đi khác nhau, với lộ trình phát triển và thu nhập ngày càng rõ ràng theo kinh nghiệm", ông Thắng chia sẻ.
Người học cần học tốt các môn tự nhiên, chú trọng trang bị ngoại ngữ và nắm bắt công nghệ mới
Kỹ thuật nhiệt là ngành đòi hỏi sự kết hợp giữa tư duy logic, nền tảng khoa học tự nhiên và khả năng hiểu hệ thống, thiết bị. Bên cạnh đó, trong bối cảnh chuyển đổi xanh, người học có hiểu biết ở các vấn đề năng lượng, môi trường và phát triển bền vững cũng là một lợi thế quan trọng.
Theo Tiến sĩ Trịnh Quốc Dũng, những thí sinh phù hợp với ngành học này cần có năng lực tốt về các môn tự nhiên như Toán, Vật lý và cần có tư duy phân tích, đặc biệt là sự tò mò về cách các hệ thống nhiệt - lạnh vận hành trong thực tế.
“Về tiêu chí xét tuyển, yếu tố cốt lõi vẫn là nền tảng học tập ở các môn khoa học tự nhiên, bởi đây là cơ sở để sinh viên có thể theo kịp chương trình đào tạo và phát triển chuyên môn lâu dài. Ngoài ra, bên cạnh các môn khoa học, sinh viên cần chủ động trang bị kỹ năng công nghệ, ngoại ngữ và kinh nghiệm thực tế.
Kỹ thuật nhiệt không chỉ là một ngành học, mà là “chìa khóa” giúp giải quyết những thách thức lớn như năng lượng sạch, môi trường xanh và phát triển bền vững. Ngay cả những người làm nghề như chúng tôi cũng vẫn thường xuyên phải cập nhật các kiến thức và kỹ năng chuyên môn, vì nếu không sẽ không theo kịp sự phát triển của thế giới và xã hội” - Giám đốc Chương trình đào tạo ngành Kỹ thuật nhiệt, Khoa Năng lượng Nhiệt, Trường Cơ khí - Đại học Bách khoa Hà Nội chia sẻ.
Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Huy Hoàng cho biết, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực ngành Kỹ thuật nhiệt, Trường Đại học Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh cùng Khoa Công nghệ Cơ khí đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.
Trước hết, khoa và bộ môn Kỹ thuật nhiệt tiến hành khảo sát, tiếp nhận ý kiến đóng góp từ các doanh nghiệp có sinh viên nhà trường tới thực tập và tuyển dụng nhân lực tốt nghiệp ngành Kỹ thuật nhiệt, đồng thời tham vấn cựu sinh viên và các giảng viên giàu kinh nghiệm về chương trình đào tạo hiện hành.
Trên cơ sở đó, bộ chuẩn đầu ra và nội dung chương trình đã được cập nhật, điều chỉnh, áp dụng cho khóa tuyển sinh từ năm 2025. Các đề cương học phần cũng được hoàn thiện nhằm bảo đảm phù hợp với yêu cầu đánh giá chuẩn đầu ra.
Nhà trường và khoa cũng tăng cường tuyển dụng đội ngũ giảng viên trẻ, có trình độ tiến sĩ, được đào tạo ở nước ngoài, mang đến những tri thức hiện đại, đáp ứng xu hướng chuyển đổi số và kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
Song song với việc đổi mới chương trình, phương pháp giảng dạy cũng được cải tiến theo hướng tăng tính hấp dẫn, gắn với thực tiễn và nâng cao năng lực cạnh tranh cho sinh viên, thông qua việc đầu tư thêm trang thiết bị thực hành hiện đại như hệ thống điều hòa trung tâm, hệ Chiller, máy làm đá với hệ thống nén hai cấp, kho cấp đông; đẩy mạnh liên kết giữa đào tạo lý thuyết và thực hành với doanh nghiệp thông qua các buổi học tại nhà máy, tham quan và thực tập; tổ chức các cuộc thi học thuật nhằm khuyến khích tinh thần học tập chuyên môn; đồng thời tạo điều kiện để sinh viên tham gia nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực kỹ thuật nhiệt, bao gồm việc dự thi và chủ trì các đề tài nghiên cứu.
Còn theo ông Hoàng Anh Thắng nhấn mạnh, doanh nghiệp không kỳ vọng sinh viên mới ra trường đã giỏi ngay, mà ưu tiên 3 yếu tố chính: nền tảng chuyên môn, thái độ làm việc và khả năng học hỏi. Trong đó, thái độ và sự chủ động thường là yếu tố quyết định, vì kỹ năng có thể đào tạo thêm trong quá trình làm việc.
"Chúng tôi đánh giá cao những bạn nắm chắc kiến thức cơ bản về hệ thống HVAC, đọc hiểu bản vẽ, có tư duy logic và sẵn sàng đi công trình, va chạm thực tế. Bên cạnh đó, các kỹ năng như giao tiếp, làm việc nhóm, và đặc biệt là khả năng diễn đạt vấn đề kỹ thuật một cách rõ ràng cũng là lợi thế lớn, nhất là với các vị trí liên quan đến khách hàng.
Để nâng cao cơ hội việc làm ngành này, theo tôi, sinh viên nên chuẩn bị tốt từ sớm: củng cố kiến thức nền, chủ động tham gia thực tập, làm thêm tại công trường hoặc doanh nghiệp để hiểu thực tế. Ngoài ra, việc tìm hiểu trước về sản phẩm, công nghệ mới, cũng như rèn luyện kỹ năng mềm và ngoại ngữ sẽ giúp các bạn tạo khác biệt rõ rệt khi ứng tuyển.
Chúng tôi luôn tìm kiếm những bạn có tinh thần cầu tiến và sẵn sàng phát triển lâu dài. Nếu có nền tảng tốt và thái độ đúng, cơ hội để được phát triển trong ngành là rất lớn", Giám đốc phát triển kinh doanh Công ty Thành An E&T bày tỏ.