Thời gian qua, dư luận không khỏi xôn xao trước vụ việc bà Nguyễn Thị Bình - cựu Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Ba Đình (thành phố Hà Nội) bị tòa sơ thẩm tuyên phạt 3 năm tù về tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" khi thu tiền dạy thêm trái quy định tại Quyết định 22/2013 của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội về dạy thêm, học thêm.
Tuy nhiên, ngày 4/5/2026, Bộ Tư pháp đưa ra kết luận quy định tại Quyết định 22 của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Hướng dẫn số 5898/HD-SGDĐT của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội hướng dẫn thực hiện quy định dạy thêm, học thêm trên địa bàn thành phố ban hành "không đúng hình thức, thẩm quyền".
Theo đó, Thông tư 17 của Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ nêu, tiền học thêm do thỏa thuận giữa cha mẹ học sinh với nhà trường, không quy định hoặc giao chính quyền địa phương quy định mức thu tiền học thêm tối đa. Vì vậy, Quyết định 22 của Hà Nội áp "giá trần" là chưa phù hợp.
Từ vụ việc trên, một số ý kiến bày tỏ băn khoăn về Công văn số 582/SGDĐT-KHTC của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội về việc đăng ký chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 năm học 2026-2027. Trong đó, Sở nhấn mạnh: "Trường tư không được yêu cầu học sinh, cha mẹ học sinh nộp tiền giữ chỗ, đặt cọc…”.
Trước chỉ đạo này của Sở, Tạp chí đã ghi nhận ý kiến từ nhà đầu tư giáo dục, lãnh đạo trường tư, chuyên gia pháp lý đều khẳng định, quy định của pháp luật không cấm trường tư thu phí giữ chỗ, đặt cọc. Có ý kiến cho rằng nội dung chỉ đạo của Sở như trên là sự can thiệp vào quyền tự chủ của các trường tư. Nhận thấy có dấu hiệu không đúng quy định pháp luật từ chỉ đạo này của Sở Giáo dục và Đào tạo, vào đầu tháng 3/2026, phóng viên Tạp chí đã gửi giấy giới thiệu kèm câu hỏi cụ thể tới Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội Nguyễn Văn Hiền về căn cứ pháp lý của yêu cầu này và những ý kiến của cơ sở giáo dục tư thục. Cùng với đó, Tạp chí cũng đã gửi công văn đến lãnh đạo Thành phố. Tuy nhiên, đến nay Tạp chí chưa nhận được phản hồi.
Theo một số luật sư, cần xem xét trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân tham mưu, thẩm định và ký ban hành văn bản nếu sai phạm gây phát sinh tranh chấp, thiệt hại cho nhà trường và phụ huynh.
Một quy định nếu không đúng thẩm quyền có thể gây ra nhiều rủi ro pháp lý
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Thạc sĩ, Luật sư Hoàng Hà - Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, khi cơ quan quản lý đặt ra một quy định vượt quá thẩm quyền hoặc trái với văn bản cấp trên, quy định đó không chỉ sai về kỹ thuật lập quy mà còn có thể kéo theo hàng loạt quyết định quản lý, xử lý, thu chi và thậm chí là đánh giá trách nhiệm pháp lý bị đặt trên một nền tảng không vững.
Với cơ quan quản lý, hệ lụy trước hết là trách nhiệm rà soát, xử lý văn bản trái pháp luật. Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025 quy định nguyên tắc rất rõ: khi các văn bản có quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn; cơ quan, người có thẩm quyền ban hành văn bản phải chịu trách nhiệm về chất lượng văn bản và việc ban hành văn bản trái pháp luật. Nó không thể chỉ dừng lại ở chuyện rút kinh nghiệm hành chính.
Với lãnh đạo nhà trường, rủi ro nằm ở chỗ họ có thể bị đặt vào tình thế rất khó. Nếu làm theo văn bản địa phương thì sau này có thể bị coi là làm theo một căn cứ không hợp pháp. Nếu làm theo văn bản cấp trên thì lại có nguy cơ bị đánh giá là không tuân thủ hướng dẫn của địa phương tại thời điểm đó.
Trong quản trị trường học, sự thiếu thống nhất như vậy dễ dẫn đến tranh chấp về thu chi, khiếu nại của phụ huynh, xử lý trách nhiệm cán bộ quản lý, kế toán, giáo viên và nghiêm trọng hơn là hình sự hóa những sai phạm vốn có thể chỉ thuộc phạm vi quản lý hành chính hoặc tài chính nội bộ.
“Với người học và phụ huynh, hệ lụy là quyền lợi bị ảnh hưởng trực tiếp. Một quy định thu tiền, giới hạn mức thu hoặc tổ chức dạy thêm nếu không đúng thẩm quyền có thể làm phát sinh khoản thu không rõ cơ sở, tạo tâm lý bất bình đẳng giữa các trường, các địa phương và làm suy giảm niềm tin vào chính sách giáo dục. Người dân khi đó không biết chuẩn nào là chuẩn phải tuân theo: văn bản của Bộ, quyết định của địa phương hay hướng dẫn của sở.
Từ góc độ pháp lý, hệ lụy sâu hơn là nguy cơ “dây chuyền”. Một văn bản sai có thể là căn cứ cho nhiều quyết định cụ thể sau đó cũng sai theo. Nếu văn bản gốc bị xác định trái luật, các quyết định xử lý, kết luận thanh tra, yêu cầu truy thu, xử phạt hoặc đánh giá trách nhiệm dựa chủ yếu vào văn bản đó đều phải được xem xét lại.
Vì vậy bài học của vụ việc này không chỉ nằm ở dạy thêm, học thêm, nó đặt ra yêu cầu rất căn bản đó là cơ quan quản lý khi ban hành văn bản phải kiểm soát chặt thẩm quyền, hình thức và sự phù hợp với văn bản cấp trên. Một văn bản sai không chỉ gây bất tiện cho người dân, nó có thể làm phát sinh thiệt hại, tranh chấp, án oan hoặc ít nhất là những quyết định quản lý thiếu công bằng. Pháp luật chỉ có sức thuyết phục khi chính văn bản dùng để quản lý người dân cũng phải hợp pháp trước tiên”, vị luật sư cho hay.
Trong khi đó, theo Luật sư Nguyễn Doãn Hùng - Giám đốc Công ty Luật Trách nhiệm hữu hạn HTC Việt Nam, khi một văn bản quy phạm pháp luật sau đó bị xác định là không phù hợp với quy định pháp luật cấp trên hoặc ban hành sai thẩm quyền, sẽ phát sinh nhiều hệ quả pháp lý quan trọng, cụ thể:
Thứ nhất, văn bản đó có thể bị đình chỉ thi hành, sửa đổi, thay thế hoặc bãi bỏ theo trình tự kiểm tra, xử lý văn bản quy phạm pháp luật. Sau kết luận của Bộ Tư pháp, ngày 5/5, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội đã ban hành quyết định bãi bỏ toàn bộ Quyết định 22/2013.
Thứ hai, những quyết định, hành vi quản lý hoặc hoạt động tố tụng dựa trên văn bản có dấu hiệu trái luật có thể bị xem xét lại. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong các vụ việc xử lý vi phạm hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Thứ ba, cơ quan ban hành và cá nhân có liên quan có thể bị xem xét trách nhiệm pháp lý nếu việc ban hành văn bản trái luật gây thiệt hại hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Việc xem xét này có thể bao gồm trách nhiệm hành chính, trách nhiệm kỷ luật, thậm chí trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong một số trường hợp nhất định.
Cần khung pháp lý minh bạch quản lý tiền “giữ chỗ” chứ không nên cấm tuyệt đối
Từ vụ việc của cựu Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Ba Đình, một số ý kiến bày tỏ băn khoăn về Công văn số 582/SGDĐT-KHTC của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội về việc đăng ký chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 năm học 2026-2027. Trong đó, Sở nhấn mạnh: "Trường tư không được yêu cầu học sinh, cha mẹ học sinh nộp tiền giữ chỗ, đặt cọc…”.
Nhiều ý kiến cho rằng, trong trường hợp xảy ra tranh chấp giữa phụ huynh và trường tư thục về thu, hoàn trả hoặc thỏa thuận về khoản tiền “giữ chỗ, đặt cọc”, trách nhiệm pháp lý của cơ quan quản lý nhà nước sẽ như thế nào?
Về vấn đề này, Luật sư Nguyễn Doãn Hùng cho rằng, dưới góc độ pháp lý có thể nhìn nhận vụ việc ở hai phương diện: quan hệ dân sự giữa phụ huynh và nhà trường, cùng với trách nhiệm của cơ quan ban hành văn bản quản lý nhà nước.
Đối với các tranh chấp liên quan đến “tiền giữ chỗ”, “phí ghi danh” hay “đặt cọc”, tòa án thường ưu tiên xem xét các quy định pháp luật có hiệu lực pháp lý cao hơn, đặc biệt là Bộ luật Dân sự, đồng thời căn cứ vào thỏa thuận giữa các bên để xác định bản chất vụ việc.
Về phía cơ quan ban hành văn bản, nếu văn bản bị kết luận ban hành sai thẩm quyền, sai hình thức hoặc có nội dung trái pháp luật, cơ quan này trước hết phải thực hiện việc rà soát, sửa đổi hoặc bãi bỏ theo quy định về kiểm tra, xử lý văn bản quy phạm pháp luật. Đây là trách nhiệm thuộc phạm vi quản lý hành chính nhà nước.
Đồng quan điểm, Luật sư Hoàng Hà cho rằng trong quan hệ giữa phụ huynh và trường tư thục, tòa án sẽ không chỉ nhìn vào việc có hay không có văn bản cấm thu mà còn phải xem bản chất khoản tiền là gì: tiền đặt cọc, tiền giữ chỗ, tiền dịch vụ, tiền tuyển sinh hay khoản thu bắt buộc trá hình; phụ huynh có tự nguyện hay không; nhà trường có công khai điều kiện hoàn trả hay không; có điều khoản bất lợi, mập mờ hoặc ép buộc người học hay không?...
Đối với cơ quan ban hành văn bản, Luật sư Hoàng Hà nhấn mạnh trách nhiệm đầu tiên là tự kiểm tra, rà soát và xử lý văn bản theo quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025.
Trong trường hợp phát hiện văn bản trái thẩm quyền, sai nội dung hoặc không đúng trình tự, thủ tục, cơ quan ban hành phải thực hiện sửa đổi, bãi bỏ hoặc thay thế bằng văn bản phù hợp. Nghị định 79/2025/NĐ-CP ngày 1/4/2025 của Chính phủ về kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa và xử lý văn bản quy phạm pháp luật hiện là cơ sở pháp lý quy định việc kiểm tra, rà soát và xử lý các văn bản quy phạm pháp luật có sai sót.
Theo luật sư, khoản tiền giữ chỗ hay đặt cọc đối với cơ sở giáo dục tư thục không nên bị cấm tuyệt đối mà cần được quản lý bằng một khung pháp lý minh bạch. Theo đó, cần xác định rõ bản chất khoản thu là đặt cọc hay phí dịch vụ để áp dụng đúng quy định pháp luật, tránh tình trạng mỗi trường tự đặt tên và tự đưa ra điều kiện thu, hoàn trả khác nhau.
“Nếu là đặt cọc để bảo đảm việc giao kết hoặc thực hiện hợp đồng dịch vụ giáo dục thì phải tuân thủ Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015 và các quy định về biện pháp bảo đảm tại Nghị định 21/2021/NĐ-CP quy định thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Nếu là phí giữ chỗ thì phải xác định đó có phải là một khoản dịch vụ thực tế hay chỉ là tên gọi khác của tiền đặt cọc”, vị luật sư này nhấn mạnh.
Luật sư Hoàng Hà cũng cho rằng, cơ quan quản lý cũng không nên dùng văn bản hành chính địa phương để đặt ra lệnh cấm vượt thẩm quyền. Khi quy định rõ ràng ngay từ đầu, tranh chấp sẽ giảm, nhà trường chủ động hơn trong tuyển sinh, còn phụ huynh và học sinh cũng được bảo đảm quyền lợi chính đáng.