Thời gian qua, theo phản ánh của phụ huynh và khảo sát của phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam cho thấy, nhiều gói thầu dịch vụ trong trường học như suất ăn bán trú, sữa uống học đường dù được tổ chức theo hình thức đấu thầu rộng rãi, chào hàng cạnh tranh... nhưng lại chỉ có duy nhất một đơn vị tham gia và trúng thầu.
Thực trạng này đang đặt ra nhiều băn khoăn trong dư luận về tính cạnh tranh thực chất của quá trình lựa chọn nhà cung cấp, cũng như yêu cầu bảo đảm công khai, minh bạch trong việc công khai tiêu chí, hồ sơ mời thầu và đánh giá năng lực đơn vị tham gia. Từ đó hướng đến việc đảm bảo học sinh được hưởng mức giá cạnh tranh, có lợi nhất.
Tiêu chí mời thầu cần đủ "mở" để nhiều doanh nghiệp có năng lực tham gia
Liên quan đến nội dung trên, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, ông Ngô Thành Huấn - thạc sĩ Hoạch định Tài chính cá nhân tại Đại học Griffith (Úc), thành viên Hội đồng Chuyên gia tại Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam, hiện là Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tư vấn đầu tư và Quản lý tài sản FIDT chia sẻ, trong kinh tế thị trường, cạnh tranh là cơ chế giúp kiểm soát giá và chất lượng. Khi thiếu cạnh tranh, áp lực tối ưu chi phí cho phụ huynh và nâng chuẩn dịch vụ cho học sinh sẽ suy giảm. Đặc biệt trong dịch vụ học đường, phụ huynh là người trả tiền nhưng rất khó kiểm chứng chất lượng thực tế mỗi ngày, nên rủi ro bất cân xứng thông tin là rõ nét.
"Theo Tổng cục Thống kê, giá nhóm lương thực, thực phẩm giai đoạn gần đây liên tục neo cao trước áp lực lạm phát do giá dầu leo thang vì tình hình chính trị thế giới. Trong bối cảnh đó, nếu đấu thầu thiếu cạnh tranh thật sự, nguy cơ phụ huynh phải trả mức phí chưa tương xứng với chất lượng là điều cần được lưu ý.
Điều quan trọng nhất là tính minh bạch trong việc tiêu chí đấu thầu có mở hay không, giá thành có được công khai không, và chất lượng có được giám sát độc lập hay không. Vì đây không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn liên quan trực tiếp đến quyền lợi và sức khỏe của học sinh", ông Huấn nhìn nhận.
Cũng theo chuyên gia này, về bản chất, đấu thầu là cơ chế để tạo cạnh tranh, từ đó giúp tối ưu giá thành, nâng chất lượng và hạn chế xung đột lợi ích. Vì vậy, khi chỉ có một nhà thầu tham gia thì hiệu quả của cơ chế này có thể bị suy giảm đáng kể. Bên cung cấp gần như không chịu sức ép phải cải thiện dịch vụ hay tối ưu chi phí ở mức cao nhất.
Ở góc độ tài chính, đây là điểm rất đáng lưu ý. Một quy trình có thể đúng về hình thức, nhưng nếu không tạo ra cạnh tranh thực chất thì hiệu quả kinh tế vẫn bị đặt dấu hỏi. Đặc biệt với dịch vụ trường học, phụ huynh là người chi trả, học sinh là người sử dụng, còn nhà trường là bên tổ chức lựa chọn. Cấu trúc ba bên này vốn đã có rủi ro bất cân xứng thông tin rất lớn.
Do đó, các thông tin liên quan đến đơn vị cung cấp và tiêu chí lựa chọn được công khai đầy đủ là cần thiết. Bởi, minh bạch thông tin thực chất là "nền móng" của niềm tin trong các quan hệ xã hội. Khi phụ huynh được biết rõ đơn vị cung cấp là ai, tiêu chí lựa chọn như thế nào, cấu phần chi phí ra sao và chất lượng được kiểm định bằng tiêu chuẩn nào, tâm lý hoài nghi sẽ giảm rất nhiều.
Ông lý giải: "Ở góc độ kinh tế, tôi đánh giá minh bạch không chỉ giúp phụ huynh giám sát tốt hơn mà còn tạo áp lực cạnh tranh ngược lên doanh nghiệp. Vì khi mọi thông tin đều được đặt dưới sự theo dõi của xã hội, doanh nghiệp sẽ phải cạnh tranh bằng năng lực thật thay vì chỉ bằng quan hệ hay lợi thế tiếp cận.
Ngược lại, càng thiếu minh bạch thì chi phí xã hội càng lớn, vì phụ huynh sẽ mất niềm tin, còn doanh nghiệp làm tốt cũng ngại tham gia do cảm giác "cuộc chơi không bình đẳng". Nói cách khác, minh bạch không chỉ bảo vệ phụ huynh, mà còn bảo vệ chính những doanh nghiệp có năng lực thật sự".
Ngoài ra, theo chuyên gia, các cơ sở giáo dục cần công khai toàn bộ tiêu chí lựa chọn, danh sách doanh nghiệp tham gia, kết quả chấm điểm, mức giá dịch vụ và các đơn vị đủ điều kiện trên website để phụ huynh, xã hội giám sát.
Bản chất của minh bạch không chỉ để "công khai cho biết", mà để tạo cơ chế giám sát xã hội đối với dòng tiền liên quan trực tiếp đến học sinh và phụ huynh. Khi toàn bộ tiêu chí lựa chọn, danh sách doanh nghiệp tham gia, kết quả chấm điểm và cấu phần giá được công khai, thị trường sẽ hình thành một áp lực rất quan trọng về chất lượng. Lúc đó, nhà trường, doanh nghiệp đều phải chịu trách nhiệm rõ ràng hơn cho quyết định của mình.
Ông Huấn nhìn nhận: "Ở góc độ quản trị tài chính, điều này giúp giảm rủi ro "chi phí không tối ưu" và hạn chế tình trạng bất cân xứng thông tin, tức bên trả tiền không biết mình đang trả cho chất lượng gì. Đây là nguyên nhân khiến nhiều tranh cãi xã hội có thể phát sinh. Ngoài ra, kinh nghiệm cá nhân cho tôi thấy minh bạch còn giúp thị trường vận hành lành mạnh hơn. Doanh nghiệp có năng lực thật sẽ tự tin tham gia vì tiêu chí rõ ràng và công bằng hơn, trong khi những lợi thế thiếu minh bạch sẽ dần bị thu hẹp".
Ông Huấn nhấn mạnh, điều quan trọng nhất là phải nhìn dịch vụ học đường không đơn thuần là một "gói mua sắm", mà là một phần của hệ sinh thái phúc lợi liên quan trực tiếp đến trẻ em và niềm tin của phụ huynh. Do đó, vị chuyên gia tài chính này đưa ra một số khuyến nghị nhằm xây dựng môi trường cung cấp dịch vụ trong trường học theo hướng cạnh tranh lành mạnh, minh bạch tài chính và đặt quyền lợi học sinh, phụ huynh ở vị trí trung tâm.
Trước hết, tăng cạnh tranh thực chất thay vì chỉ hoàn thành quy trình đấu thầu về mặt hình thức. Tiêu chí mời thầu cần đủ mở để nhiều doanh nghiệp có năng lực tham gia, tránh những điều kiện vô tình tạo rào cản hoặc làm giảm tính cạnh tranh của thị trường.
Bên cạnh đó, chuẩn hóa cơ chế minh bạch và giám sát độc lập. Không chỉ công khai giá, mà cần công khai tiêu chuẩn chất lượng, nguồn gốc đầu vào, đơn vị kiểm định và cơ chế phản hồi của phụ huynh. Khi dữ liệu minh bạch, niềm tin xã hội sẽ ổn định hơn rất nhiều.
Ngoài ra, cần mở rộng tư duy quản trị. Mục tiêu cuối cùng không phải chọn được nhà cung cấp rẻ nhất, mà là tối ưu giữa chi phí, chất lượng và sự an toàn cho học sinh. Vì trong giáo dục, hiệu quả tài chính không thể tách rời trách nhiệm xã hội.
Cần minh bạch thông tin để xã hội giám sát
Cùng bàn luận, Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga - Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng cho rằng, về nguyên tắc, đấu thầu là công cụ nhằm tạo ra môi trường cạnh tranh minh bạch để lựa chọn được đơn vị cung cấp dịch vụ tốt nhất với chi phí hợp lý nhất. Tuy nhiên, nếu đấu thầu diễn ra mà cuối cùng chỉ có một doanh nghiệp tham gia và trúng thì rõ ràng dư luận có quyền đặt câu hỏi về mức độ cạnh tranh thực chất của quá trình này.
Dưới góc độ quản trị giáo dục, Đại biểu Việt Nga cho rằng các dịch vụ như suất ăn bán trú, sữa học đường hay cung ứng thực phẩm không đơn thuần là hoạt động hậu cần. Đây là một phần của môi trường giáo dục, tác động trực tiếp đến thể chất, sức khỏe và niềm tin của phụ huynh đối với nhà trường. Vì vậy, việc lựa chọn đơn vị cung cấp cần được thực hiện với tiêu chuẩn rất cao về minh bạch, công khai và trách nhiệm giải trình.
"Chúng ta cũng cần nhìn nhận khách quan rằng có những trường hợp thị trường cung ứng trong một khu vực còn hạn chế, hoặc tiêu chí chuyên môn cao khiến số doanh nghiệp đáp ứng được điều kiện không nhiều. Tuy nhiên, nếu hiện tượng "một mình một chợ" xảy ra ở nhiều đơn vị thì cần rà soát kỹ quy trình xây dựng hồ sơ mời thầu, tiêu chí kỹ thuật và cách thức tổ chức đấu thầu để tránh nguy cơ tạo ra những "rào cản mềm" vô hình khiến doanh nghiệp khác khó tham gia.
Nếu một gói thầu chỉ có duy nhất một doanh nghiệp tham gia thì yếu tố cạnh tranh rõ ràng bị suy giảm đáng kể, dù về mặt thủ tục vẫn có thể đúng quy định pháp luật. Khi không có sự cạnh tranh giữa các nhà cung cấp, rất khó để xã hội có cơ sở đối chiếu xem mức giá đưa ra đã thực sự tối ưu hay chưa, chất lượng dịch vụ có phải là lựa chọn tốt nhất hay chưa.
Điều đáng lưu ý là trong giáo dục, niềm tin xã hội rất quan trọng. Chỉ cần phụ huynh cảm thấy thiếu minh bạch thì dù quy trình có đúng pháp luật cũng vẫn tạo ra tâm lý hoài nghi. Vì vậy, ngoài việc tuân thủ quy định đấu thầu, các cơ sở giáo dục cần coi trọng yêu cầu công khai thông tin, tăng cường đối thoại với phụ huynh và chấp nhận sự giám sát xã hội như một phần tất yếu của quản trị hiện đại", đại biểu Việt Nga chia sẻ thêm.
Theo đại biểu, điều quan trọng không chỉ là "đúng quy trình", mà còn phải bảo đảm "đúng tinh thần" của đấu thầu, tức là tạo ra cạnh tranh thực chất. Đơn vị không nên tư duy rằng chỉ cần đăng thông báo công khai là đã hoàn thành trách nhiệm. Cơ quan quản lý cần đánh giá cả hiệu quả cạnh tranh của quá trình đấu thầu và có cơ chế giám sát chặt chẽ hơn đối với các gói thầu dịch vụ trong trường học, nhất là những lĩnh vực liên quan đến bữa ăn, dinh dưỡng và sức khỏe học sinh.
Trong trường hợp chỉ có duy nhất một nhà thầu tham gia, nhà trường và cơ quan quản lý có cần công khai thêm lý do vì sao không thu hút được nhiều doanh nghiệp tham dự để tránh băn khoăn trong dư luận. Trong bối cảnh xã hội hiện nay, minh bạch không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà phải trở thành yêu cầu bắt buộc trong quản trị giáo dục.
Khi một gói thầu chỉ có một doanh nghiệp tham gia và trúng thầu, dù quy trình có thể vẫn đúng quy định, nhưng nếu không có giải trình đầy đủ thì rất dễ tạo ra tâm lý nghi ngờ trong phụ huynh và dư luận. Mà một khi niềm tin bị ảnh hưởng thì tác động đối với môi trường giáo dục sẽ rất lớn. Việc công khai lý do không thu hút được nhiều doanh nghiệp tham gia trước hết là trách nhiệm giải trình của cơ quan tổ chức đấu thầu. Phụ huynh có quyền biết vì sao một dịch vụ liên quan trực tiếp đến con em mình lại không có sự cạnh tranh rộng rãi. Việc giải trình công khai còn giúp bảo vệ chính nhà trường và cơ quan quản lý trước những suy diễn thiếu căn cứ. Nếu quy trình thực sự khách quan, minh bạch thì càng cần công khai để xã hội giám sát và tạo đồng thuận.
Quan trọng hơn, việc công khai thông tin sẽ tạo áp lực tích cực để các đơn vị tổ chức đấu thầu phải chuẩn bị hồ sơ mời thầu khoa học hơn, hạn chế những tiêu chí có thể gây hiểu nhầm là "đo ni đóng giày" cho một doanh nghiệp cụ thể. Giáo dục là lĩnh vực đặc biệt vì đối tượng phục vụ là trẻ em và nguồn kinh phí phần lớn đến từ sự đóng góp của phụ huynh. Do đó, quản trị giáo dục hiện đại không thể dừng ở mức "đúng quy định", mà cần hướng đến sự minh bạch chủ động, lấy niềm tin xã hội làm thước đo quan trọng.
Đại biểu Việt Nga nhấn mạnh, nếu toàn bộ tiêu chí lựa chọn, hồ sơ mời thầu, danh sách doanh nghiệp tham gia, kết quả và lý do lựa chọn đơn vị trúng thầu được công khai thì sẽ tạo ra nhiều tác động tích cực. Việc này giúp phụ huynh có cơ sở giám sát khách quan; tạo áp lực minh bạch đối với đơn vị tổ chức đấu thầu và doanh nghiệp tham gia. Đồng thời góp phần hạn chế nguy cơ lợi ích nhóm hoặc tình trạng "quân xanh quân đỏ" nếu có.
"Tôi cho rằng trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc công khai thông tin trên website nhà trường hoặc cổng thông tin của cơ quan quản lý hoàn toàn khả thi và không làm phát sinh chi phí lớn. Ngược lại, đây là giải pháp rất hiệu quả để củng cố niềm tin xã hội đối với hệ thống giáo dục. Tất nhiên, công khai cũng cần đi kèm chuẩn hóa dữ liệu và hướng dẫn rõ nội dung nào phải công khai, nội dung nào thuộc phạm vi bảo mật theo quy định pháp luật. Nhưng nguyên tắc chung nên là những gì liên quan đến quyền lợi học sinh và nguồn thu từ phụ huynh thì cần được minh bạch ở mức cao nhất có thể", Đại biểu bày tỏ.
Mục tiêu quan trọng nhất là bảo đảm chất lượng và sự an toàn cho học sinh
Còn Đại biểu Phạm Văn Hòa - Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cho rằng, đối với các dịch vụ trong trường học như suất ăn bán trú, sữa học đường hay cung cấp nguyên liệu thực phẩm, mục tiêu quan trọng nhất phải là bảo đảm chất lượng và sự an toàn cho học sinh. Đấu thầu cần tạo ra môi trường cạnh tranh minh bạch, nhưng cạnh tranh không chỉ dừng ở yếu tố giá cả mà phải hướng tới lựa chọn được đơn vị có năng lực thực sự, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về dinh dưỡng, vệ sinh an toàn thực phẩm và trách nhiệm đối với trẻ em.
Theo đại biểu, học sinh là đối tượng đặc thù, đang trong giai đoạn phát triển thể chất nên bất kỳ sơ suất nào liên quan đến thực phẩm, dinh dưỡng hay chất lượng dịch vụ cũng có thể để lại hệ lụy lâu dài. Vì vậy, cần xem xét rõ năng lực chuyên môn, nguồn gốc thực phẩm và có quy trình kiểm soát chất lượng chặt chẽ.
"Giáo dục là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe học sinh và niềm tin của phụ huynh. Do đó, yếu tố chất lượng phải được đặt lên hàng đầu", đại biểu nhấn mạnh.
Theo đại biểu, điều quan trọng là quá trình lựa chọn có thực sự minh bạch, khách quan và hướng tới lợi ích tốt nhất cho học sinh hay không. Một quy trình đấu thầu hiệu quả phải vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp đủ năng lực tham gia cạnh tranh công bằng, vừa bảo đảm sàng lọc được những đơn vị có chất lượng dịch vụ tốt nhất.
"Trong giáo dục, minh bạch không chỉ nhằm phòng ngừa tiêu cực mà còn để bảo vệ chất lượng dịch vụ và củng cố niềm tin xã hội. Khi các thông tin được công khai rõ ràng thì phụ huynh sẽ yên tâm hơn, còn doanh nghiệp cũng phải cạnh tranh bằng năng lực và chất lượng thực sự", đại biểu nêu quan điểm.