Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Nghị định ban hành Quy chế tổ chức, quản lý và sử dụng Quỹ học bổng Quốc gia để lấy ý kiến rộng rãi. Theo đó, học bổng tài năng được triển khai đối với người học từ giáo dục phổ thông đến giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và sau đại học.
Việc xét chọn học bổng được thực hiện trên cơ sở khung tiêu chí và thang điểm do Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định cho từng chương trình, tiểu chương trình; bảo đảm khách quan, minh bạch, có cơ chế so sánh, xếp hạng giữa các ứng viên; phòng ngừa xung đột lợi ích và bảo đảm liêm chính trong đánh giá.
Theo đại diện một số cơ sở giáo dục, dự thảo có nhiều điểm tích cực trong phát hiện, bồi dưỡng nhân tài. Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả, cần bổ sung cơ chế ưu tiên phù hợp và đa dạng hóa tiêu chí đánh giá năng lực người học.
Cần mở rộng diện ưu tiên cho một số đối tượng đặc thù
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Vũ Quỳnh - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng đánh giá, dự thảo đã xây dựng phạm vi đối tượng thụ hưởng khá toàn diện; đồng thời chú trọng cả nhóm tài năng, khó khăn và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Đây là một điểm tích cực, thể hiện tư duy phát triển nguồn nhân lực theo hướng dài hạn và đồng bộ. Tuy nhiên, cần cân nhắc bổ sung hoặc quy định rõ ràng hơn cho một số nhóm đối tượng ưu tiên như sau:
Thứ nhất, nhóm sinh viên, học viên trong lĩnh vực công nghệ lõi và chiến lược quốc gia như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng mới, an ninh mạng, chuyển đổi số… Đây là những lĩnh vực Việt Nam đang có nhu cầu nhân lực rất lớn nhưng nguồn cung chất lượng cao còn hạn chế.
Thứ hai, nhóm sinh viên có năng lực đổi mới sáng tạo, có sản phẩm nghiên cứu hoặc dự án khởi nghiệp tiềm năng nhưng chưa có điều kiện tài chính để phát triển ý tưởng. Trong thực tế, nhiều em giỏi thực hành, sáng tạo nhưng chưa hẳn đã nổi bật ở điểm số học thuật truyền thống.
Thứ ba, nhóm sinh viên vùng sâu, vùng xa, dân tộc thiểu số nhưng có ý chí vươn lên mạnh mẽ. Chính sách học bổng không chỉ nhằm phát hiện nhân tài, mà còn phải tạo cơ hội để nhân tài được hình thành từ những nơi còn khó khăn.
Ngoài ra, nên có cơ chế ưu tiên cho những người cam kết quay trở lại phục vụ địa phương, vùng khó khăn hoặc các lĩnh vực đang thiếu hụt nhân lực chất lượng cao.
Khoản 4, Điều 13 dự thảo quy định về việc xét cấp học bổng tài năng được thực hiện trên cơ sở một hoặc một số nhóm tiêu chí gồm: "Kết quả học tập, rèn luyện; Thành tích nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo hoặc phát triển kỹ năng nghề; Giải thưởng, thành tích tại các kỳ thi, cuộc thi, hội thi chuyên môn, tay nghề trong nước và quốc tế; Tiềm năng phát triển, kế hoạch học tập, nghiên cứu, sản phẩm kỹ thuật, sáng kiến cải tiến cá nhân phù hợp với mục tiêu của chương trình học bổng; Phẩm chất, ý thức kỷ luật, tính trung thực của hồ sơ và việc chấp hành quy định của pháp luật, quy định của chương trình".
Thầy Quỳnh cho rằng, các nhóm tiêu chí này tương đối đầy đủ và tiếp cận theo hướng hiện đại. Dự thảo không chỉ nhìn vào điểm số học tập, mà đã mở rộng sang nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, kỹ năng nghề, khởi nghiệp và thành tích thực tiễn. Tuy nhiên, để tránh bỏ sót người học có năng lực cần bổ sung thêm các tiêu chí đánh giá năng lực ứng dụng và tác động xã hội của sản phẩm, đề tài hoặc dự án người học thực hiện.
Ví dụ, một sinh viên có thể chưa đạt giải quốc tế nhưng tạo ra sản phẩm công nghệ được doanh nghiệp ứng dụng thực tế; hoặc có dự án khởi nghiệp giải quyết vấn đề xã hội cụ thể là những trường hợp đáng được ghi nhận và khuyến khích.
Bên cạnh đó, nên kết hợp đánh giá đa chiều, gồm: hồ sơ năng lực cá nhân; phỏng vấn trực tiếp; đánh giá của doanh nghiệp, chuyên gia; khả năng tự học, tư duy sáng tạo và năng lực thích ứng công nghệ mới. Trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ, việc đánh giá năng lực giải quyết vấn đề, tư duy phản biện và khả năng sáng tạo sẽ quan trọng hơn việc chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức.
Cùng bàn về vấn đề này, Thạc sĩ Nguyễn Quang Khải - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Tiền Giang nêu quan điểm, để bảo đảm công bằng và phát hiện đúng tài năng cần bổ sung hoặc làm rõ cơ chế ưu tiên cho một số nhóm đặc thù.
Thứ tự ưu tiên nên như sau: Người học có hoàn cảnh kinh tế khó khăn nhưng có năng lực, ý chí vươn lên và tiềm năng phát triển; Người học ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, biên giới, hải đảo; Người học khuyết tật hoặc có nhu cầu giáo dục đặc biệt; Nữ sinh trong các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học và các lĩnh vực mất cân bằng giới; Người học giáo dục nghề nghiệp có tay nghề xuất sắc; Người học các ngành chiến lược quốc gia như y tế, sư phạm, công nghệ số, nông nghiệp công nghệ cao.
Ngoài điểm số, giải thưởng việc xét học bổng nên tính đến thành tích đổi mới sáng tạo, phục vụ cộng đồng. Như vậy, Quỹ sẽ vừa phát hiện, bồi dưỡng nhân tài, vừa tạo cơ hội phát triển công bằng cho người học có tiềm năng nhưng còn nhiều rào cản.
Về tiêu chí cấp xét học bổng tài năng, theo thầy Hải là khá phù hợp. Tuy nhiên, cần bổ sung tiêu chí về "tiềm năng phát triển, năng lực tự học, khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn, ý chí vượt khó và đóng góp cho cộng đồng"; đồng thời, nên xem xét bối cảnh học tập, điều kiện kinh tế, vùng miền, hoàn cảnh cá nhân của người học.
Việc đánh giá cần kết hợp hồ sơ thành tích với sản phẩm thực tế, thư giới thiệu, phỏng vấn và kế hoạch học tập, nghề nghiệp. Khi đó, học bổng tài năng sẽ công bằng hơn, phát hiện được người học có năng lực thật, có khát vọng vươn lên và khả năng đóng góp lâu dài.
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Trần Đình Lý - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá, dự thảo đã tiếp cận khá toàn diện khi bao phủ người học từ giáo dục phổ thông đến giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và sau đại học. Các tiêu chí khá đầy đủ và tiệm cận thông lệ quốc tế.
"Tôi đánh giá cao tinh thần chuyển từ "đánh giá kiến thức" sang "đánh giá năng lực toàn diện". Tuy vậy, nếu chỉ dựa nhiều vào thành tích hữu hình như giải thưởng, công bố khoa học, đôi khi sẽ vô tình bỏ sót người học có năng lực thực chất nhưng chưa có điều kiện tiếp cận môi trường cạnh tranh lớn. Do đó, cần bổ sung thêm một số yếu tố như năng lực sáng tạo và khả năng tạo giá trị cho cộng đồng; tinh thần dấn thân, khởi nghiệp, phụng sự xã hội; khả năng tự học, thích ứng và tư duy liên ngành; hành trình vượt khó và nghị lực học tập.
Điều quan trọng là các em biết học, biết thích nghi và biết tạo ra giá trị mới. Một nền giáo dục hiện đại không chỉ tìm người giỏi nhất trong lớp học, mà phải phát hiện được người có khả năng tạo khác biệt cho xã hội trong tương lai", thầy Lý bày tỏ.
Cần ưu tiên ngành chiến lược trong học bổng đi học tại nước ngoài
Điều 14 quy định về học bổng đi học tại nước ngoài có nêu "học bổng cho người học đi học tại nước ngoài là chương trình học bổng nhằm hỗ trợ người học tham gia các chương trình đào tạo, bồi dưỡng, thực tập, trao đổi hoặc nghiên cứu ở nước ngoài, phục vụ mục tiêu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao theo mục tiêu của Quỹ".
Góp ý nội dung này, thầy Lý chỉ rõ, việc đầu tư học bổng cho người đi học tại nước ngoài cần gắn chặt với chiến lược phát triển quốc gia trong giai đoạn mới. Trong đó nên ưu tiên các lĩnh vực như công nghệ lõi và công nghệ chiến lược; Trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, chuyển đổi số; Công nghệ sinh học, nông nghiệp thông minh; Năng lượng tái tạo, môi trường, biến đổi khí hậu...
Đặc biệt, Việt Nam cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao phục vụ "đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh". Học bổng không nên dừng ở việc "cử đi học", mà phải gắn với chiến lược sử dụng và phát triển nguồn nhân lực sau đào tạo. Theo đó cần xây dựng cơ chế kết nối người học với các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp đồng thời hình thành môi trường làm việc, nghiên cứu thuận lợi để họ có thể phát huy năng lực sau khi trở về.
Bên cạnh đó, cần có chính sách đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc cam kết phục vụ trong những lĩnh vực ưu tiên của quốc gia. Việc giữ chân nhân tài là nằm ở việc tạo được môi trường để người học được tin tưởng, trao cơ hội và có điều kiện đóng góp giá trị cho xã hội.
Ngoài ra, để Quỹ học bổng Quốc gia thực sự trở thành công cụ phát hiện, bồi dưỡng và phát triển nhân tài lâu dài, thầy Lý đề xuất đẩy mạnh xã hội hóa Quỹ, thu hút sự tham gia của doanh nghiệp, cựu sinh viên và các tổ chức quốc tế. Song song với đó, xây dựng mạng lưới cố vấn, chuyên gia đồng hành cùng người nhận học bổng; thiết lập cơ chế theo dõi, hỗ trợ và kết nối người học trong suốt quá trình phát triển.
"Một quốc gia phát triển bền vững không chỉ cần nguồn lực tài chính, mà cần một hệ sinh thái nuôi dưỡng nhân tài. Nếu được thiết kế và vận hành hiệu quả, Quỹ sẽ góp phần kiến tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các thế hệ tương lai", thầy Lý nhấn mạnh.
Trong khi đó, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng cho rằng, học bổng cho người đi học tại nước ngoài cần tập trung mạnh vào các lĩnh vực Việt Nam đang thiếu hụt chuyên gia trình độ cao và có tác động chiến lược đến năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong đó, cần ưu tiên các nhóm ngành về trí tuệ nhân tạo, vi mạch bán dẫn, công nghệ sinh học và y sinh, năng lượng tái tạo, vật liệu mới, robot và tự động hóa, logistics thông minh, an ninh mạng, công nghệ tài chính, giáo dục số và quản trị đại học hiện đại. Ngoài ra, cần tạo dựng môi trường để người học muốn quay về và có điều kiện phát huy năng lực.
Đặc biệt, nên linh hoạt hơn trong khái niệm "đóng góp cho đất nước". Trong đó, cho phép người học có thể làm việc ở nước ngoài nhưng vẫn tham gia nghiên cứu chung, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ đào tạo hoặc kết nối mạng lưới quốc tế cho Việt Nam.
Theo thầy Quỳnh để Quỹ học bổng Quốc gia được vận hành theo nguyên tắc cạnh tranh minh bạch, công bằng cần lấy người học làm trung tâm, thay vì phân bổ cứng theo cơ sở đào tạo. Trong đó, cần kết hợp ba yếu tố gồm chất lượng và năng lực thực tế của người học, mức độ ưu tiên ngành/lĩnh vực quốc gia và cơ hội tiếp cận đối với vùng khó khăn.
Toàn bộ quy trình xét chọn nên được số hóa, công khai tiêu chí, thang điểm, có phản biện độc lập, cơ chế giám sát xung đột lợi ích và hậu kiểm minh bạch.
Về cơ chế bồi hoàn cần được thiết kế theo hướng linh hoạt, nhân văn, phân loại rõ nguyên nhân vi phạm do cố ý, hoàn cảnh bất khả kháng hay thay đổi định hướng nghề nghiệp nhưng vẫn có đóng góp cho xã hội. Quan trọng nhất là cần xây dựng tinh thần trách nhiệm và sự tự nguyện cống hiến, thay vì tạo áp lực hành chính nặng nề.
Còn theo Thạc sĩ Nguyễn Quang Khải, để phát huy hiệu quả đầu tư cần cơ chế ràng buộc người nhận học bổng phải cam kết trở về làm việc trong nước trong thời gian nhất định, nhất là tại các cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu, bệnh viện, cơ quan nhà nước hoặc doanh nghiệp thuộc lĩnh vực ưu tiên. Nếu không thực hiện cam kết, cần có cơ chế hoàn trả kinh phí phù hợp. Bên cạnh ràng buộc, Nhà nước cần có chính sách sử dụng, đãi ngộ, bố trí việc làm, hỗ trợ nghiên cứu và tạo môi trường thuận lợi để người học phát huy năng lực sau khi hoàn thành chương trình ở nước ngoài.
Việc phân bổ Quỹ nên xây dựng theo hướng công khai, có tiêu chí rõ ràng và giám sát độc lập. Khi phân bổ không nên chỉ dựa vào quy mô hay uy tín của cơ sở giáo dục, mà cần căn cứ vào số lượng người học, chất lượng đào tạo, nhu cầu nhân lực theo ngành, điều kiện vùng miền và mức độ khó khăn của người học.
Trong cùng một cơ sở giáo dục, việc phân bổ giữa các ngành phải dựa trên tiêu chí thống nhất, tránh tập trung quá nhiều vào một số ngành "nổi bật". Danh sách tiêu chí, quy trình xét chọn, kết quả và kinh phí phân bổ phải được công khai để người học, nhà trường và xã hội cùng giám sát. Đặc biệt, cần có cơ chế kiểm tra, khiếu nại, xử lý xung đột lợi ích và đánh giá định kỳ hiệu quả sử dụng quỹ để bảo đảm công bằng, minh bạch và đúng mục tiêu.