Ghi nhận xét cuối năm trong học bạ lớp 12 thể hiện cái “tâm” và “tầm” của nhà giáo
Trong những ngày cuối tháng 5, các trường trung học phổ thông đang bước vào giai đoạn nước rút hoàn thành học bạ cho học sinh. Áp lực thời gian và khối lượng công việc dễ khiến nhiều giáo viên rơi vào trạng thái quá tải. Thế nhưng, dù vất vả đến đâu, người thầy cũng không thể tùy tiện ghi những lời nhận xét vô cảm, thiếu trách nhiệm vào học bạ học sinh. Thực tế, đang tồn tại những dòng nhận xét “lạ” đến mức phi lý. Trong đó, có giáo viên Ngữ văn nhận xét em đạt điểm trung bình môn 8.0 lại bị phê “Học khá”, trong khi em đạt 7.4 lại được khen “Học giỏi”. Đáng buồn hơn, nhiều học sinh đạt điểm trung bình môn ở các mức 5.5; 6.4; hay 6.9 lại được giáo viên ghi cùng một lời nhận xét: “Cần cố gắng trong học tập, có nguy cơ rớt tốt nghiệp”.
Ai cũng biết, học bạ là hồ sơ quan trọng, phản ánh toàn diện quá trình nỗ lực của người học. Nếu giáo viên chỉ nhận xét cho xong hoặc để cảm tính cá nhân chi phối ngòi bút thì không thể giáo dục học trò về tính cẩn trọng và tinh thần trách nhiệm. Quan điểm hiện nay là đánh giá dựa trên năng lực và phẩm chất người học. Do đó, những lời phê mâu thuẫn ấy, theo người viết là đang đi ngược lại tinh thần của Thông tư 22/2021/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định về đánh giá học sinh trung học cơ sở và học sinh trung học phổ thông.
Lời phê là điểm tựa để người học tiến bộ hơn
Tại điểm a khoản 1 Điều 5 của Thông tư 22, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hướng dẫn rất tường minh về mục đích và hình thức ghi nhận xét học sinh: “Giáo viên dùng hình thức nói hoặc viết để nhận xét việc thực hiện nhiệm vụ rèn luyện và học tập của học sinh; nhận xét sự tiến bộ, ưu điểm nổi bật, hạn chế chủ yếu của học sinh trong quá trình rèn luyện và học tập; đánh giá kết quả rèn luyện và học tập của học sinh”.
Như vậy, bản chất cốt lõi của lời phê phải chỉ ra sự tiến bộ, những ưu điểm nổi bật, những hạn chế và hướng dẫn cách khắc phục. Đối với học sinh lớp 12, lời phê phải mang tính động viên, tiếp sức đặc biệt bởi các em đang đối mặt với áp lực lớn trước kỳ thi quan trọng nhất của cuộc đời.
Từ đó có thể nói, cụm từ “có nguy cơ rớt tốt nghiệp” phê trong học bạ là một lời phán xét hoàn toàn nằm ngoài phạm vi chuyên môn. Theo người viết, đó là nhận định cảm tính, không chỉ ra được kiến thức thiếu hay yếu kỹ năng nào để học sinh sửa đổi. Ngược lại, những lời phê đó vô tình gieo rắc sự hoang mang và có thể đẩy các em vào trạng thái khủng hoảng tâm lý.
Lời phê phải thống nhất với kết quả học tập
Cũng theo Thông tư 22, Ngữ văn là một trong những môn học kết hợp giữa nhận xét và điểm số khi đánh giá. Trong đó, điểm số là định lượng, lời phê là định tính; cả hai phải đồng nhất, bổ trợ cho nhau để đánh giá chính xác năng lực toàn diện của học sinh. Điểm b khoản 3 Điều 5 nêu rõ: “Đánh giá bằng nhận xét kết hợp đánh giá bằng điểm số đối với các môn học trong Chương trình giáo dục phổ thông... kết quả học tập theo môn học được đánh giá bằng điểm số theo thang điểm 10... Điểm đánh giá là số nguyên hoặc số thập phân được lấy đến chữ số thập phân thứ nhất sau khi làm tròn số”.
Chiếu theo quy định, một học sinh đạt điểm trung bình môn cuối năm từ 6.5 trở lên thì kết quả học tập đạt mức Khá. Đối chiếu với Quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo, điểm liệt được quy định là từ 1.0 điểm trở xuống. Vậy giáo viên dựa trên căn cứ nào để đánh giá học sinh đó có nguy cơ rớt tốt nghiệp? Ở đây có một sự mâu thuẫn giữa định lượng và định tính. Phải chăng người viết nhận xét đã để sự bức xúc cá nhân đè nặng lên ngòi bút mà quên nhìn vào thực tế năng lực của học trò? Việc đưa ra một nhận định thiếu nhất quán như vậy đã phủ nhận những nỗ lực của học sinh trong suốt một năm học.
Lời nhận xét cần bám sát đặc trưng năng lực bộ môn
Theo Chương trình giáo dục phổ thông mới, môn Ngữ văn hình thành các năng lực cốt lõi như: năng lực ngôn ngữ (thành thạo 4 kỹ năng: đọc, viết, nói, nghe) và năng lực văn học (khả năng cảm thụ thẩm mỹ, phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại). Vì thế, điểm d khoản 1 Điều 5 Thông tư 22 đã khuyến khích: “Đánh giá bằng nhận xét kết quả rèn luyện và học tập của học sinh được sử dụng trong đánh giá thường xuyên, đánh giá định kì thông qua các hình thức kiểm tra, đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ rèn luyện và học tập của học sinh phù hợp với đặc thù của môn học”.
Người viết là một giáo viên cho rằng, những học sinh đạt điểm từ 6.5 trở lên đã cơ bản đáp ứng được các yêu cầu nền tảng của bộ môn. Hơn ai hết, nhà giáo là người hiểu rõ nhất, việc xét công nhận tốt nghiệp trung học phổ thông phải dựa vào nhiều yếu tố, nhiều môn học và điểm ưu tiên, khuyến khích,... Do đó, thầy cô không nên buông những lời tiên đoán thiếu căn cứ khoa học, mang tính phiến diện của một môn học để định đoạt kết quả của cả một kỳ thi.
Theo người viết, giáo viên nên thay đổi lời phê mang tính chuyên môn, giải pháp cho giai đoạn ôn tập nước rút như: “Cần rèn luyện thêm cấu trúc đoạn văn nghị luận văn học”, hay “Cần cải thiện kỹ năng trả lời các câu hỏi phần đọc hiểu”... Có như vậy, học trò mới biết mình đang khuyết điều gì để kịp thời khắc phục. Nếu áp lực thời gian không thể viết những lời động viên thì lời nhận xét cũng phải khách quan và mang tính sư phạm của một người cầm phấn.
Cái tâm và cái tầm của nhà giáo gói trọn trong lời phê
Xét về nguyên tắc sư phạm, giáo viên bộ môn chỉ chịu trách nhiệm một môn nên có thẩm quyền đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh trong phạm vi môn học mình phụ trách. Vì thế, việc giáo viên bộ môn tự ý phán đoán kết quả tốt nghiệp của học sinh là thiếu tính chuyên nghiệp, thiếu cơ sở khoa học làm mất động lực của các em.
Tháng 5 là khoảng thời gian áp lực nhất của tuổi học trò cuối cấp. Học sinh sẽ nghĩ gì khi đọc được những dòng nhận xét đầy định kiến như vậy từ chính người thầy của mình?
Đừng để một phút thiếu cẩn trọng, một chút hời hợt vì áp lực sổ sách của người thầy mà vô tình tạo ra những “vết sẹo” định kiến khó phai trong tâm hồn học sinh. Lời nhận xét cuối năm trong học bạ không đơn thuần là một thủ tục hành chính, đó là nơi gói trọn cả cái “tâm” yêu thương, sự thấu hiểu học trò và cái “tầm” về năng lực chuyên môn, bản lĩnh sư phạm của một nhà giáo.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.