Việc đánh giá, xếp loại viên chức giáo viên cuối năm học là hoạt động thường xuyên trong các cơ sở giáo dục. Đây là căn cứ để ghi nhận quá trình công tác, làm cơ sở xét thi đua, khen thưởng, quy hoạch, bổ nhiệm, nâng lương và nhiều nội dung quản lý đội ngũ khác.
Tuy nhiên, theo ghi nhận của người viết từ 3 năm học qua, việc xếp loại giáo viên ở mức “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” thường dễ phát sinh "tâm tư", bởi vì tỉ lệ cá nhân được xếp loại ở mức này bị khống chế không quá 20% trên tổng số viên chức hoàn thành tốt nhiệm vụ.
Điều này chiếu theo quy định tại Nghị định số 48/2023/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 90/2020/NĐ-CP đánh giá, xếp loại chất lượng cán bộ, công chức, viên chức.
Cụ thể: “Tỷ lệ cán bộ, công chức, viên chức xếp loại “Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” trong tổng số cán bộ, công chức, viên chức tại cùng cơ quan, tổ chức, đơn vị và đối với từng nhóm đối tượng có nhiệm vụ tương đồng không quá tỷ lệ đảng viên được xếp loại “Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” theo quy định của Đảng”.
Quy định khống chế tỉ lệ “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” nhằm tránh tình trạng đánh giá cào bằng, làm mất ý nghĩa của mức đánh giá cao nhất.
Về nguyên tắc, mức “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” phải dành cho những cá nhân thật sự tiêu biểu, có kết quả nổi bật, có đóng góp rõ ràng cho tập thể, chứ không phải là mức xếp loại phổ biến cho tất cả những người làm tốt công việc.
Tuy nhiên, trong môi trường giáo dục, việc phân định ai “tốt”, ai “xuất sắc” không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhiều giáo viên trong cùng một tổ chuyên môn đều hoàn thành tốt nhiệm vụ giảng dạy, có thành tích bồi dưỡng học sinh giỏi, tham gia đầy đủ các hoạt động phong trào, có tinh thần trách nhiệm, có đóng góp cho nhà trường.
Khi chỉ được chọn một số ít người đạt mức xuất sắc, những giáo viên còn lại dù rất nỗ lực vẫn có thể cảm thấy công sức chưa được ghi nhận tương xứng.
Chẳng hạn, một tổ chuyên môn có 10 giáo viên, trong đó 9 người được đánh giá từ mức “hoàn thành tốt nhiệm vụ” trở lên. Nếu áp dụng tỉ lệ 20%, tổ chỉ có thể đề xuất tối đa 2 người đạt mức “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ”.
Trong khi đó, có thể có nhiều giáo viên cùng đạt giáo viên dạy giỏi, chủ nhiệm lớp giỏi, tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi đoạt giải, đóng góp chuyên đề, hỗ trợ hoạt động chung của trường. Khi số lượng được chọn có hạn, việc ai được đề xuất, ai không được đề xuất rất dễ trở thành vấn đề nhạy cảm.
Không chỉ tổ chuyên môn, tổ văn phòng cũng có thể gặp tình huống tương tự. Ví dụ, tổ văn phòng có 6 viên chức nhân viên, trong đó 5 người hoàn thành tốt nhiệm vụ trở lên thì số người được đề xuất “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” tối đa chỉ là 1.
Nếu các thành viên đều làm việc trách nhiệm, hoàn thành hồ sơ, tài chính, thư viện, thiết bị, y tế, văn thư, hỗ trợ giáo viên và học sinh hiệu quả, việc chọn ra một người nổi bật nhất cũng cần có căn cứ thật rõ ràng.
Vì vậy, để việc xếp loại bớt “tâm tư”, điều quan trọng không phải là né tránh quy định khống chế 20%, mà là thực hiện quy định ấy một cách công khai, minh bạch và có tiêu chí cụ thể được xây dựng và thống nhất ngay từ đầu năm học.
Mỗi nhà trường cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá phù hợp với từng nhóm vị trí việc làm. Với giáo viên, tiêu chí có thể gắn với chất lượng giảng dạy, hiệu quả giáo dục học sinh, công tác chủ nhiệm, đổi mới phương pháp, tham gia sinh hoạt chuyên môn, kết quả bồi dưỡng học sinh, tinh thần phối hợp và đóng góp chung.
Với tổ văn phòng, tiêu chí cần dựa trên tiến độ, chất lượng tham mưu, hiệu quả phục vụ, trách nhiệm trong công việc, khả năng phối hợp và mức độ hoàn thành nhiệm vụ được phân công.
Bên cạnh đó, việc bình xét cần dựa trên minh chứng, không chỉ dựa vào cảm nhận chung chung. Một giáo viên được đề xuất mức xuất sắc cần có những kết quả cụ thể, chẳng hạn sáng kiến hoặc giải pháp hiệu quả, thành tích chuyên môn nổi bật, đóng góp tích cực cho tổ, cho trường, hỗ trợ đồng nghiệp, tạo chuyển biến rõ trong công việc được giao.
Tương tự, một nhân viên văn phòng được đề xuất xuất sắc cũng cần thể hiện được hiệu quả công việc vượt trội, có sáng tạo, trách nhiệm và đóng góp rõ nét cho hoạt động chung.
Quy trình đánh giá cũng cần được thực hiện dân chủ. Cá nhân tự đánh giá, tổ chuyên môn hoặc tổ văn phòng thảo luận, đối chiếu tiêu chí, xem xét minh chứng, sau đó đề xuất tập thể thống nhất.
Lãnh đạo nhà trường cần giải thích rõ nguyên tắc khống chế tỉ lệ và căn cứ lựa chọn, tránh để giáo viên, nhân viên hiểu rằng người không được xếp loại xuất sắc là người chưa cố gắng hoặc không được ghi nhận.
Cần nhìn nhận rằng không được xếp loại “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” không có nghĩa là không tốt. Trong nhiều trường hợp, giáo viên, nhân viên vẫn hoàn thành rất tốt nhiệm vụ, vẫn có nhiều đóng góp đáng trân trọng, nhưng do quy định về tỉ lệ nên chưa được đề xuất ở mức cao nhất. Nếu thông điệp này được truyền đạt rõ ràng, việc đánh giá sẽ bớt nặng nề hơn.
Mặt khác, nhà trường cũng không nên biến việc khống chế 20% thành phép tính máy móc. Tỉ lệ là giới hạn tối đa, còn việc lựa chọn phải căn cứ vào chất lượng thực chất. Không nên vì “có chỉ tiêu” mà cố chọn cho đủ, cũng không nên vì nể nang mà luân phiên người xuất sắc theo từng năm. Danh hiệu cao chỉ có ý nghĩa khi người được chọn thật sự thuyết phục bằng kết quả và công sức đóng góp.
Có thể khẳng định, đánh giá viên chức giáo viên là việc khó, bởi sản phẩm giáo dục không phải lúc nào cũng đo được ngay bằng con số. Nhưng càng khó thì càng cần tiêu chí rõ, minh chứng cụ thể và cách làm công bằng. Khi mọi người hiểu rõ vì sao có giới hạn 20%, vì sao người này được chọn, người kia chưa được chọn, những “tâm tư” sẽ giảm đi.
Nói cho cùng, mục tiêu của xếp loại không chỉ là phân hạng cuối năm, mà còn là tạo động lực để mỗi cá nhân giáo viên, nhân viên tiếp tục phấn đấu. Muốn vậy, việc đánh giá phải vừa đúng quy định, vừa thấu tình đạt lý; vừa có phân hóa, vừa ghi nhận công sức của số đông.
Khi làm được điều đó, việc xếp loại viên chức ở mức “hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ” mới thật sự thuyết phục, đồng thời giúp tập thể nhà trường giữ được sự đồng thuận sau mỗi năm học.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.