Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại lễ kỷ niệm 120 năm truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội không chỉ đặt ra kỳ vọng đối với một đại học hàng đầu cả nước, mà còn gợi mở tư duy mới về vai trò của giáo dục đại học trong kỷ nguyên phát triển dựa trên tri thức, khoa học và đổi mới sáng tạo.
Trong định hướng dành cho Đại học Quốc gia Hà Nội, người đứng đầu Đảng và Nhà nước nhấn mạnh yêu cầu xây dựng mô hình “đại học tinh hoa hiện đại”, đa ngành, đa lĩnh vực, có năng lực dẫn dắt quốc gia. Theo đó, “tinh hoa” không được đo bằng quy mô hay danh tiếng đơn thuần, mà phải được khẳng định bằng chất lượng học thuật, năng lực tạo tri thức mới, đào tạo nhân tài, phát triển công nghệ chiến lược và những đóng góp thực chất cho đất nước.
Cùng với mục tiêu đến năm 2030 lọt nhóm 100 đại học hàng đầu châu Á và đến năm 2035 thuộc nhóm 300 đại học hàng đầu thế giới, Đại học Quốc gia Hà Nội được yêu cầu phải trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo lớn, nơi hội tụ các bộ óc ưu tú, đồng thời là lực lượng tiên phong trong giáo dục đại học Việt Nam.
“Đại học không chỉ phục vụ xã hội mà phải mở đường cho xã hội”
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Chính - nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng định hướng trên rất phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục đại học thế giới.
Theo thầy Chính, sứ mạng của một đại học quốc gia không chỉ dừng ở việc đáp ứng nhu cầu xã hội, mà phải đóng vai trò mở đường cho sự phát triển bằng tri thức, khoa học và đổi mới sáng tạo.
“Đây là một tầm nhìn lớn, mang ý nghĩa chiến lược và định hướng dài hạn. Đại học Quốc gia Hà Nội không chỉ giữ vai trò là cơ sở giáo dục đại học hàng đầu trong nước, mà còn phải vươn lên trở thành đại học tinh hoa, có khả năng dẫn dắt trí tuệ quốc gia và làm chỗ dựa tri thức cho sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới”, thầy Chính nhấn mạnh.
Giáo sư Nguyễn Đức Chính đánh giá cao cách định nghĩa “đại học tinh hoa” được đặt ra trong phát biểu của người đứng đầu Đảng và Nhà nước, bởi trọng tâm nằm ở năng lực tạo ra tri thức mới, đào tạo nhân tài và đóng góp thực chất cho quốc gia, thay vì chỉ chú trọng quy mô đào tạo hay thứ hạng.
Tuy nhiên, theo thầy Chính, để hiện thực hóa mô hình “đại học tinh hoa”, giáo dục đại học Việt Nam cần một cuộc cách mạng cải cách toàn diện và triệt để.
“Trong nhiều năm qua, đại học của chúng ta về cơ bản vẫn thiên về đáp ứng nhu cầu xã hội trước mắt. Trong khi đó, các đại học hàng đầu thế giới không chỉ phục vụ xã hội mà còn đóng vai trò dẫn dắt, mở đường cho sự phát triển của xã hội bằng tri thức, khoa học và đổi mới sáng tạo. Vì vậy, định hướng được đặt ra là hoàn toàn đúng đắn, nhưng để đi đến đích phải có thời gian và một cuộc cải cách từ gốc”, thầy Chính chia sẻ.
Theo Giáo sư Nguyễn Đức Chính, cuộc cải cách đó phải bắt đầu từ những yếu tố cốt lõi của giáo dục đại học như chương trình đào tạo, phương thức kiểm tra đánh giá, đội ngũ giảng viên, mô hình quản trị đại học đến xây dựng môi trường học thuật thực chất, khai phóng và khuyến khích sáng tạo.
Thầy Chính cho rằng, đây là điều kiện tiên quyết để các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam, đặc biệt là Đại học Quốc gia Hà Nội, từng bước chuyển từ vai trò “đáp ứng nhu cầu” sang vai trò “dẫn dắt phát triển”, tiệm cận mô hình đại học nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và có năng lực dẫn dắt quốc gia.
“Các nội dung chỉ đạo đều mang tính đột phá”
Là trường đại học thành viên thuộc hệ thống Đại học Quốc gia Hà Nội, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Quốc Bình - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho rằng những định hướng được đưa ra không chỉ có ý nghĩa với Đại học Quốc gia Hà Nội mà còn định hình con đường phát triển khoa học và công nghệ trong dài hạn.
Theo thầy Bình, phát biểu của người đứng đầu Đảng và Nhà nước chứa đựng nhiều hàm ý sâu sắc, đòi hỏi các đơn vị thành viên phải nghiên cứu kỹ lưỡng để cụ thể hóa thành chiến lược và kế hoạch hành động phù hợp.
“Các nội dung chỉ đạo đều mang tính đột phá, rất mới về tư duy phát triển. Vì vậy, Trường Đại học Khoa học tự nhiên sẽ tiếp tục tổ chức trao đổi, thảo luận, phân tích kỹ bối cảnh và các nội hàm trong phát biểu để xây dựng kế hoạch triển khai phù hợp với định hướng chung của Đại học Quốc gia Hà Nội”, thầy Bình cho biết.
Đề cập đến yêu cầu “đi trước, dám thử nghiệm” trong khoa học và công nghệ, lãnh đạo Trường Đại học Khoa học tự nhiên cho rằng nhà trường có nhiều nền tảng để đóng góp vào mục tiêu phát triển chung của toàn hệ thống.
Theo đó, kế thừa truyền thống của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây, nhà trường luôn xác định vai trò tiên phong trong nghiên cứu khoa học cơ bản, sẵn sàng thử nghiệm những hướng đi mới.
“Đối với các nhà khoa học cơ bản, tinh thần dấn thân, đi đầu và triển khai những vấn đề chưa ai nghĩ tới là điều rất quan trọng. Đó cũng là truyền thống của nhà trường trong nhiều năm qua. Có thể nói, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là sự động viên rất lớn đối với những định hướng mà chúng tôi đã kiên trì theo đuổi”, thầy Bình chia sẻ.
Tuy nhiên, theo lãnh đạo nhà trường, để hiện thực hóa các mục tiêu lớn sẽ còn nhiều thách thức, trước hết là yêu cầu thay đổi tư duy không chỉ trong trường đại học mà cả trong môi trường xã hội nói chung.
“Những định hướng mới thể hiện bước đột phá mạnh mẽ về tư duy phát triển. Trong khi đó, Trường Đại học Khoa học tự nhiên cũng như Đại học Quốc gia Hà Nội hoạt động trong bối cảnh chung của xã hội Việt Nam. Vì vậy, thách thức đặt ra là làm sao thuyết phục được các bên liên quan cùng đồng hành với con đường đổi mới đó”, thầy Bình nhìn nhận.
Theo Phó Giáo sư Trần Quốc Bình, một khó khăn khác là việc cụ thể hóa các định hướng chiến lược thành cơ chế, quy trình và phương thức triển khai thực tế.
“Quá trình này đòi hỏi phải có sự trao đổi, thống nhất với nhiều bên liên quan bởi chắc chắn sẽ tồn tại những góc nhìn và quan điểm khác nhau. Điều quan trọng là tìm được tiếng nói chung và xây dựng lộ trình triển khai hiệu quả”, thầy Bình nói thêm.
Bên cạnh đó, bài toán nguồn lực cho khoa học và công nghệ cũng được xem là thách thức lớn. Theo lãnh đạo Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, hoạt động nghiên cứu khoa học thời gian qua chưa được thực sự được đầu tư tương xứng, vì vậy cần có sự đầu tư mạnh mẽ, bài bản và dài hạn hơn để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển.
“Tôi tin rằng với quyết tâm cao từ các cấp, các ngành và sự đồng hành của xã hội, những chuyển biến trong giáo dục đại học, khoa học công nghệ sẽ ngày càng mạnh mẽ hơn trong thời gian tới”, thầy Bình bày tỏ.
Khát vọng lớn phải được hiện thực hóa bằng hành động quyết liệt
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức - nguyên Trưởng Ban Đào tạo Đại học Quốc gia Hà Nội, nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho rằng phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ có ý nghĩa đối với Đại học Quốc gia Hà Nội mà còn là định hướng quan trọng cho toàn bộ hệ thống giáo dục đại học Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
Theo thầy Đức, một trong những nội dung đáng chú ý nhất là yêu cầu xây dựng Đại học Quốc gia Hà Nội trở thành đại học tinh hoa, hiện đại, đa ngành, đa lĩnh vực, vận hành theo mô hình đại học đổi mới sáng tạo và có năng lực dẫn dắt quốc gia.
“Tinh hoa ở đây không nên được hiểu đơn thuần là môi trường đào tạo có đầu vào chọn lọc. Một đại học tinh hoa phải được đo bằng chất lượng học thuật, năng lực nghiên cứu đỉnh cao, khả năng tạo ra công nghệ chiến lược, sức ảnh hưởng đối với chính sách và năng lực phụng sự đất nước.
Đó phải là nơi quy tụ những nhà khoa học xuất sắc, những sinh viên ưu tú, các chuyên gia công nghệ, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng tham gia giải quyết những vấn đề lớn mà từng đơn vị riêng lẻ không thể giải quyết được”, thầy Đức nhấn mạnh.
Theo Giáo sư Nguyễn Đình Đức, để hiện thực hóa các mục tiêu mà người đứng đầu Đảng và Nhà nước đặt ra, Đại học Quốc gia Hà Nội cần sớm xây dựng chương trình hành động với các mục tiêu cụ thể đến năm 2030, từ phát triển các nhóm ngành đạt chuẩn khu vực và quốc tế, xây dựng các trung tâm nghiên cứu đẳng cấp quốc tế đến hình thành các sản phẩm công nghệ chiến lược và doanh nghiệp khoa học - công nghệ.
Bên cạnh đó, cần hình thành các chương trình nghiên cứu trọng điểm quốc gia đặt tại Đại học Quốc gia Hà Nội, tập trung vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, vật liệu mới, công nghệ sinh học, năng lượng mới, dữ liệu lớn và chuyển đổi số.
“Các chương trình này cần có cơ chế tài chính nhiều năm, hội đồng khoa học quốc tế, mục tiêu sản phẩm rõ ràng và sự tham gia thực chất của doanh nghiệp. Chỉ khi đó mới có thể tạo ra công nghệ lõi, công nghệ nguồn và những sản phẩm có giá trị cho quốc gia”, thầy Đức chia sẻ.
Vị chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò đặc biệt của khoa học cơ bản trong chiến lược phát triển đại học tinh hoa.
“Không có khoa học cơ bản mạnh thì không thể có công nghệ lõi, công nghệ nguồn. Những lĩnh vực như toán học, vật lý, hóa học, sinh học, khoa học vật liệu, cơ học, khoa học máy tính, khoa học giáo dục, khoa học xã hội và nhân văn phải được xem là nền móng của năng lực tự chủ tri thức quốc gia”, thầy Đức nhận định.
Theo thầy Đức, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra một định hướng chiến lược rất rõ ràng: Đại học Quốc gia Hà Nội phải vươn lên mạnh mẽ hơn, không chỉ để xứng đáng với truyền thống 120 năm mà còn trở thành lực lượng tiên phong đưa giáo dục đại học, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới.
“Vấn đề quyết định hiện nay là hành động. Hành động phải quyết liệt, có trọng tâm, có sản phẩm cụ thể, có trách nhiệm giải trình và có khát vọng lớn”, thầy Đức bày tỏ.