Cuối tháng 5/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ.
Ngay sau khi được công bố, văn bản đã thu hút sự quan tâm lớn từ giới học thuật, với nhiều ý kiến đánh giá đây là văn bản có ý nghĩa quan trọng đối với việc hoàn thiện hành lang pháp lý và chuẩn mực nghiên cứu khoa học tại Việt Nam.
Hướng dẫn được kỳ vọng hoàn thiện chuẩn mực liêm chính khoa học tại Việt Nam
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Dương Tú - nhà nghiên cứu tại Đại học Purdue (Mỹ), nhận định, văn bản này là kết quả của quá trình thể chế hóa các chuẩn mực liêm chính khoa học trong nhiều năm qua tại Việt Nam.
Tiến sĩ Dương Tú đồng thời là thành viên sáng lập diễn Diễn đàn Liêm chính Chính khoa Khoa học Học trên mạng xã hội Facebook với hơn 300.000 thành viên. Theo chia sẻ, kể từ khi diễn đàn được thành lập vào năm 2020, nhiều vấn đề liên quan đến liêm chính khoa học đã được thảo luận ngày càng rộng rãi, góp phần lan tỏa thông tin và đưa những nội dung vốn được xem là chuyên môn khô khan trong giới hàn lâm trở thành chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm hơn từ xã hội.
“Tôi cho rằng việc ban hành Hướng dẫn này là một dấu mốc quan trọng trong quá trình thúc đẩy và thể chế hóa liêm chính khoa học tại Việt Nam. Trước đây, liêm chính khoa học ở nước ta chủ yếu được thúc đẩy thông qua các nguyên tắc chung và dựa trên tinh thần tự giác mà chưa có cơ chế ràng buộc trách nhiệm mạnh mẽ.
Hướng dẫn mới đã đưa các nguyên tắc cốt lõi của liêm chính khoa học vào một khung thống nhất rồi quy định rõ thành những điều khoản cụ thể, chi tiết, đồng thời đưa việc tuân thủ liêm chính khoa học trở thành nghĩa vụ chính thức và bắt buộc đối với các nhà khoa học, đơn vị nghiên cứu và cơ quan quản lý”, Tiến sĩ Dương Tú chia sẻ.
Theo đánh giá của nhà nghiên cứu này, hiện áp lực ngày càng lớn về quốc tế hóa và gia tăng số lượng công bố khoa học. Điều này đôi khi dẫn tới xu hướng coi trọng số lượng bài báo hơn chất lượng và tính liêm chính của nghiên cứu.
Từ đó, nhiều vấn đề như xuất bản săn mồi, mua bán bài báo, khai man địa chỉ công tác, thao túng bình duyệt và các thực hành nghiên cứu đáng ngờ khác ngày càng phổ biến, gây quan ngại cho cộng đồng khoa học và xã hội.
Do đó, sự ra đời của hướng dẫn này đặc biệt cần thiết trong bối cảnh hệ sinh thái nghiên cứu của Việt Nam đang mở rộng nhanh chóng.
Gắn tên tác giả không đúng thực tế là vi phạm khá phổ biến trong nghiên cứu khoa học
Tại quyết định vừa ban hành, Bộ Khoa học và Công nghệ nêu rõ các hành vi vi phạm liêm chính khoa học gồm: ngụy tạo dữ liệu, kết quả nghiên cứu; giả mạo dữ liệu; đạo văn dưới mọi hình thức; cản trở, đe dọa, ép buộc, can thiệp vào quá trình đánh giá, phản biện, xét duyệt bản thảo công bố khoa học,... Trong đó, hành vi “ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc loại bỏ tác giả có đóng góp thực sự” cũng được xác định là vi phạm liêm chính khoa học.
Trên thực tế, câu chuyện về quyền tác giả, thứ tự tác giả hay tình trạng “tác giả danh nghĩa” vẫn gây nhiều tranh luận trong môi trường nghiên cứu ở nước ta.
Trao đổi với phóng viên, Tiến sĩ Dương Tú cho rằng, một trong những biểu hiện vi phạm liêm chính khoa học khá phổ biến hiện nay tại Việt Nam là việc đưa gắn tên những người không trực tiếp tham gia nghiên cứu hoặc không có đóng góp thực chất vào danh sách tác giả công trình.
Theo Tiến sĩ Dương Tú, kết quả khảo sát được trình bày tại hội thảo quốc gia đầu tiên về liêm chính nghiên cứu do Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức tại Đại học Bách khoa Hà Nội cuối năm 2023 hành vi vi phạm liêm chính học thuật phổ biến nhất là việc tùy tiện gắn tên tác giả vào công trình khoa học [1]. Kết quả khảo sát tại Việt Nam cũng tương đồng với xu hướng được ghi nhận ở nhiều quốc gia khác.
Độc giả có thể xem thêm bài viết: https://www.nature.com/nature-index/news/gift-ghost-authorship-what-researchers-need-to-know
Theo Tiến sĩ Dương Tú, áp lực về số lượng công bố khoa học và cơ chế đánh giá còn nặng về chỉ tiêu số lượng khiến bài báo khoa học dần trở thành “đơn vị đo” trong quá trình xét thi đua, bổ nhiệm, thăng tiến hoặc xin tài trợ nghiên cứu. Điều này dẫn tới thực tế một số người tìm cách gắn tên vào công trình dù không tham gia hoặc không có đóng góp thực chất.
Nhà nghiên cứu tại Đại học Purdue cho biết, tiêu chuẩn phổ biến hiện nay để xác định tư cách tác giả được Ủy ban Quốc tế các Biên tập viên Y khoa (ICMJE) ban hành từ năm 1985. Theo đó, một người chỉ được xem là tác giả khi đồng thời đáp ứng 4 tiêu chí: có đóng góp thực chất cho nghiên cứu; tham gia xây dựng biên soạn hoặc chỉnh sửa bản thảo; phê duyệt phiên bản cuối cùng trước công bố; và đồng ý chịu trách nhiệm về tính chính xác, liêm chính của công trình.
Bên cạnh đó, nhiều tạp chí quốc tế hiện áp dụng hệ thống phân loại vai trò đóng góp CRediT (Contributor Roles Taxonomy), yêu cầu các tác giả khai báo cụ thể vai trò của từng người trong nghiên cứu như đề xuất ý tưởng, thu thập và phân tích dữ liệu, phát triển phương pháp, quản lý dự án, tìm nguồn tài trợ hay soạn thảo bản thảo.
Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Dương Tú, việc khai báo hiện nay chủ yếu vẫn dựa trên cam kết và sự trung thực của các tác giả, trong khi rất khó kiểm chứng độc lập.
Về lâu dài, để giảm động cơ hạn chế tình trạng gắn tên tác giả không đúng thực tế, cần thay đổi cơ chế đánh giá nghiên cứu theo hướng coi trọng chất lượng, khả năng tái lập, chia sẻ dữ liệu mở và giá trị dài hạn của công trình thay vì quá phụ thuộc vào số lượng bài báo công bố.
Đề xuất thành lập đơn vị chuyên trách về liêm chính khoa học cấp quốc gia
Hướng dẫn của Bộ Khoa học và Công nghệ cũng quy định rõ các biện pháp phòng ngừa vi phạm, trách nhiệm của các bên trong việc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp.
Theo đó, tùy thuộc tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi vi phạm, cá nhân hoặc tổ chức liên quan có thể bị áp dụng nhiều hình thức xử lý khác nhau như: nhắc nhở, phê bình, cảnh cáo bằng văn bản; yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai; dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang thực hiện; không cho phép chủ trì hoặc tham gia thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ trong một thời hạn nhất định hoặc vô thời hạn.
Ngoài ra, các biện pháp xử lý còn bao gồm yêu cầu rút bài báo hoặc ấn phẩm khoa học liên quan đến hành vi vi phạm; hoàn trả kinh phí đã nhận đối với các công bố bị rút hoặc bị kết luận vi phạm; thu hồi kinh phí, danh hiệu, khen thưởng liên quan đến kết quả vi phạm; đồng thời sửa đổi hoặc hủy bỏ kết quả đánh giá nhiệm vụ khoa học và công nghệ.
Tiến sĩ Dương Tú cho rằng, các mục tiêu của khung pháp lý sẽ chỉ đạt được nếu các quy định được thực thi nghiêm túc và giám sát chặt chẽ, chứ không chỉ “tồn tại trên giấy tờ”.
Theo vị chuyên gia, việc thực hiện đầy đủ các quy định về liêm chính khoa học không chỉ dừng ở xử lý vi phạm mà còn đòi hỏi thay đổi cách vận hành của toàn bộ hệ sinh thái nghiên cứu, từ đào tạo, tập huấn định kỳ về liêm chính khoa học đến cơ chế đánh giá nghiên cứu và chính sách đãi ngộ đối với nhà khoa học.
“Mặc dù lạc quan trước những chuyển biến tích cực gần đây trong quá trình thể chế hóa liêm chính khoa học tại Việt Nam, tôi cho rằng sẽ cần thêm thời gian và nỗ lực để các chính sách thực sự đi vào thực tiễn và phát huy hiệu quả rõ rệt”, ông Tú nói.
Tiến sĩ Dương Tú cũng đề xuất Việt Nam nghiên cứu thành lập một đơn vị chuyên trách, thường trực về liêm chính khoa học trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, tương tự mô hình tại nhiều một số quốc gia như Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc hay Hà Lan.
Theo đề xuất, đơn vị này có thể đảm nhiệm các chức năng như thanh tra, giám sát việc thực hiện quy định về liêm chính khoa học tại các cơ sở nghiên cứu; tiếp nhận và xử lý khiếu nại, tố cáo liên quan đến vi phạm liêm chính khoa học; cập nhật, phổ biến các xu hướng và quy định mới trên thế giới; đồng thời đưa ra ý kiến chuyên môn đối với các vấn đề phát sinh trong thực tiễn.
Vị chuyên gia nhấn mạnh, một hệ thống liêm chính khoa học tốt không chỉ để xử lý sai phạm mà còn để bảo vệ những nhà khoa học chân chính, làm việc nghiêm túc khỏi bị cạnh tranh không công bằng bởi các thực hành thiếu trung thực.
Ghi tên tác giả không đúng thực tế: Góc nhìn từ thành viên một số hội đồng giáo sư
Với kinh nghiệm nhiều năm tham gia các hội đồng xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Sung - thành viên Hội đồng Giáo sư liên ngành Hóa học - Công nghệ thực phẩm (giai đoạn 2009-2023) cho rằng, việc xác định mức độ đóng góp thực chất của tác giả đối với các công bố khoa học luôn là nội dung được xem xét rất kỹ trong quá trình đánh giá hồ sơ.
“Trong quá trình đánh giá hồ sơ, vị trí tác giả trên bài báo khoa học là một trong những căn cứ quan trọng để xem xét, tính điểm cho ứng viên. Tác giả chính, tác giả liên hệ hay thứ tự tác giả đều có ý nghĩa nhất định trong việc phản ánh mức độ tham gia và đóng góp vào công trình nghiên cứu”, Giáo sư Trần Văn Sung chia sẻ.
Theo Giáo sư Sung, chính vì vị trí tác giả có thể ảnh hưởng đến kết quả đánh giá học thuật nên trên thực tế đã xuất hiện những trường hợp gây tranh cãi liên quan đến việc thay đổi thứ tự tác giả hoặc ghi nhận chưa phù hợp về vai trò đóng góp của các thành viên trong nhóm nghiên cứu.
Để đánh giá chính xác mức độ đóng góp của một nhà khoa học, hội đồng không chỉ căn cứ vào thứ tự tác giả trên bài báo mà còn xem xét nhiều yếu tố khác nhau. Trong đó có chuyên môn của tác giả, mức độ phù hợp giữa lĩnh vực nghiên cứu với nội dung công trình, quá trình hoạt động khoa học, cũng như hệ thống các công bố đã thực hiện trước đó.
“Việc đánh giá phải được thực hiện trên cơ sở tổng hợp nhiều thông tin để xác định đóng góp thực chất của ứng viên đối với kết quả nghiên cứu, bảo đảm tính khách quan và công bằng”, Giáo sư Trần Văn Sung cho biết.
Đánh giá về Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ, Giáo sư Trần Văn Sung cho rằng việc ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp là rất cần thiết, nhằm xây dựng môi trường nghiên cứu đúng chuẩn mực, tạo động lực cho sự phát triển bền vững của khoa học Việt Nam.
Cùng quan điểm, Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Đình Tôn - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư liên ngành Chăn nuôi - Thú y - Thủy sản (giai đoạn 2019-2025) cho biết, trong quá trình thẩm định hồ sơ ứng viên giáo sư, phó giáo sư, hội đồng luôn đặc biệt quan tâm đến tính thực chất của các công bố khoa học.
Theo Giáo sư Vũ Đình Tôn, những trường hợp có số lượng bài báo tăng đột biến trong thời gian ngắn thường được xem xét kỹ lưỡng hơn. Hội đồng sẽ đối chiếu thêm các minh chứng liên quan để đánh giá mức độ tham gia và đóng góp thực tế của ứng viên đối với các công trình nghiên cứu.
Tuy nhiên, vị chuyên gia cho rằng đơn vị công tác của nhà khoa học mới là nơi có điều kiện đánh giá sát thực nhất việc thực hiện liêm chính khoa học, bởi đây là nơi trực tiếp theo dõi quá trình nghiên cứu, mức độ tham gia và đóng góp của từng cá nhân.
“Các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu cần xây dựng tiêu chí đánh giá việc thực hiện liêm chính khoa học hằng năm, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động nghiên cứu và công bố khoa học. Thực hành liêm chính khoa học hiệu quả phải bắt đầu từ cấp cơ sở và được thực hiện một cách nghiêm túc, thường xuyên”, Giáo sư Vũ Đình Tôn nhấn mạnh.
Theo Giáo sư Vũ Đình Tôn, khi các đơn vị nghiên cứu thực hiện nghiêm các nguyên tắc về liêm chính khoa học, môi trường nghiên cứu sẽ từng bước trở nên minh bạch, lành mạnh hơn, qua đó góp phần nâng cao chất lượng và uy tín của các công trình khoa học.
Tài liệu tham khảo:
[1]: https://thanhnien.vn/vi-pham-liem-chinh-hoc-thuat-pho-bien-nhat-la-tuy-tien-gan-ten-tac-gia-185231219165035316.htm