Với định hướng xuyên suốt “Nam dược trị Nam nhân”, gắn kết giữa y học cổ truyền và y học hiện đại, thời gian qua, Đảng và Nhà nước liên tục nhấn mạnh yêu cầu phát triển lĩnh vực y học cổ truyền trong hệ thống chăm sóc sức khỏe.
Tại Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá nhằm tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, y học cổ truyền được xác định là lĩnh vực cần phát huy mạnh mẽ. Nghị quyết đặt ra yêu cầu tăng cường quản lý nhà nước, nâng cao năng lực hệ thống; đẩy mạnh kết hợp với y học hiện đại trong đào tạo, phòng bệnh và khám, chữa bệnh; phổ biến kiến thức, kỹ thuật đến cộng đồng; đồng thời xây dựng cơ chế khai thác hiệu quả tiềm năng dược liệu, quy hoạch và phát triển vùng trồng đạt chuẩn.
Đặc biệt, tại buổi làm việc ngày 20/5/2026 với Đảng ủy Bộ Y tế và các cơ quan liên quan, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, y học cổ truyền Việt Nam đang đứng trước cơ hội phát triển lớn, cần trở thành một bộ phận hữu cơ của nền y học quốc gia và là nguồn lực cho phát triển đất nước; chuyển mạnh từ tư duy chữa bệnh sang tư duy chăm sóc sức khỏe toàn diện; phát huy mạnh mẽ vai trò của y học cổ truyền; đưa y học cổ truyền thực sự về với cộng đồng.
Theo ghi nhận của phóng viên, giới chuyên gia đều khẳng định vai trò và tiềm năng của y học cổ truyền Việt Nam, đồng thời chỉ ra những vấn đề cần tháo gỡ để ngành này phát triển tương xứng.
Y học cổ truyền Việt Nam có lịch sử và tiềm năng phát triển
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ Võ Trọng Tuân – Trưởng khoa Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, cần nhìn nhận vị thế y học cổ truyền Việt Nam từ chiều dài lịch sử hàng nghìn năm.
Trên thế giới, y học cổ truyền (thường gọi là Đông y) tập trung chủ yếu ở Đông Á và Đông Nam Á. Trong đó, Trung Quốc có bề dày lịch sử và chiều sâu nghiên cứu nổi trội, top đầu trong hiện đại hóa từ điều chế đến điều trị. Quốc gia này phát triển y học cổ truyền theo hướng chuyên sâu, phân chia thành các chuyên ngành như nội, ngoại, sản, nhi, gắn với yếu tố văn hóa.
Đài Loan (Trung Quốc) có thế mạnh về thực nghiệm, đặc biệt trong dược lý và dược lâm sàng. Hàn Quốc và Nhật Bản lại nổi bật ở khả năng kết hợp chặt chẽ giữa y học cổ truyền và y học hiện đại trong điều trị.
Trong bức tranh đó, Việt Nam có sự tương đồng văn hóa với Trung Quốc, thể hiện ở cách tiếp cận coi ẩm thực và bài thuốc là một phần của đời sống. Nhiều vị dược liệu gắn với sinh hoạt hàng ngày như gừng (sinh khương) cho thấy sự liên kết giữa y học cổ truyền và đời sống người dân.
“Trong các thập niên 1970–1980, Việt Nam đã có nhiều danh y nổi tiếng. Y học cổ truyền Việt Nam không thua kém các nước tiên tiến, thậm chí có những điểm nổi trội, mang bản sắc riêng, kế thừa từ các danh y như: Hải Thượng Lãn Ông; Lê Hữu Trác; Tuệ Tĩnh; Giáo sư, Bác sĩ vi trùng học và Đông y, cố Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Văn Hưởng (thầy Ba Hưởng).
Những năm gần đây, vị thế của y học cổ truyền Việt Nam có sự chuyển biến, nhờ hệ thống quản lý từ cấp Bộ, Cục đến các cơ sở đào tạo. Đáng chú ý là việc chuẩn bị triển khai đánh giá năng lực hành nghề bác sĩ y học cổ truyền dự kiến từ năm 2027. Bộ công cụ đánh giá năng lực này được xây dựng sẽ là thước đo quan trọng để xác định vị thế của Việt Nam so với khu vực và thế giới, hướng tới mục tiêu bác sĩ y học cổ truyền có thể hành nghề ở nước ngoài”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Trọng Tuân nhấn mạnh.
Từ thực tiễn điều trị, Bác sĩ Chuyên khoa I Nguyễn Viết Tuân – Trưởng Bộ môn Y học cổ truyền - Phục hồi chức năng, Trường Cao đẳng Y tế Phú Thọ cho rằng, hiệu quả của y học cổ truyền thể hiện rõ trong xu hướng kết hợp Đông – Tây y.
Y học hiện đại mạnh về chẩn đoán, can thiệp cấp tính và ngoại khoa, trong khi y học cổ truyền có ưu thế trong điều trị bệnh mạn tính, các hội chứng suy giảm chức năng và điều hòa cơ thể. Trong bối cảnh già hóa dân số, sự kết hợp với phục hồi chức năng giúp người bệnh cải thiện triệu chứng, phục hồi vận động, tái hòa nhập cộng đồng và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Trong khi đó, Tiến sĩ Lê Thanh Sơn – nguyên Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y Dược Tuệ Tĩnh Hà Nội chia sẻ, hệ thống lý luận y học cổ truyền Việt Nam tương đối hoàn chỉnh, có cách tiếp cận biện chứng, luận trị theo từng ca bệnh cụ thể.
“Mỗi trường hợp bệnh đều được phân tích để xác định nguyên nhân, cơ chế và phương pháp điều trị phù hợp. Cách tiếp cận cá thể hóa này được y học hiện đại "khơi dậy" và nhấn mạnh trong khoảng một thập niên gần đây, trong khi y học cổ truyền đã áp dụng từ rất sớm, từ trong lịch sử phát triển", thầy Sơn chia sẻ.
Y học cổ truyền trước cơ hội phát triển mới: Bức tranh điểm chuẩn, học phí tại một số trường đào tạo
Chỉ ra những lợi thế và tiềm năng phát triển của y học cổ truyền Việt Nam, Tiến sĩ Lê Thanh Sơn cho biết, Việt Nam có nhiều thuận lợi, từ nền tảng lý luận, nguồn dược liệu đến yếu tố con người.
Cụ thể, hệ thống lý luận của y học cổ truyền Việt Nam tương đối ổn định, dựa trên các học thuyết như âm dương, ngũ hành và thiên nhân hợp nhất. Trong đó, học thuyết thiên nhân hợp nhất được tiếp cận từ rất sớm và giữ vai trò nền tảng trong toàn bộ hệ thống tư duy y học cổ truyền.
Việc tiếp cận tri thức y học cổ truyền không phụ thuộc nhiều vào công cụ hay phương tiện chứng minh, mà chủ yếu dựa trên lập luận từ nền tảng lý thuyết. Từ đó, tạo thuận lợi cho người Việt trong quá trình học tập và tiếp thu. Bên cạnh đó, điều kiện khí hậu đa dạng giúp Việt Nam sở hữu nguồn dược liệu phong phú, kết hợp với truyền thống sản xuất nông nghiệp lâu đời, tạo tiềm năng lớn cho việc trồng và phát triển cây thuốc.
Còn Bác sĩ Chuyên khoa I Nguyễn Viết Tuân cho rằng, nhu cầu chăm sóc sức khỏe toàn diện ngày càng gia tăng đang mở ra dư địa phát triển rõ nét cho y học cổ truyền. Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu dồi dào với hàng nghìn loài cây thuốc quý, phân bố trên nhiều vùng sinh thái khác nhau, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển ngành công nghiệp dược liệu.
Đáng chú ý, sự thay đổi trong nhận thức của người dân cũng đang tạo lực đẩy mới. Xu hướng “sống xanh”, ưu tiên các phương pháp chăm sóc sức khỏe tự nhiên, an toàn ngày càng phổ biến. Các phương pháp điều trị không dùng thuốc như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt, dưỡng sinh, cùng với các bài thuốc thảo dược, dần trở thành lựa chọn phù hợp cho nhu cầu chăm sóc sức khỏe chủ động của cộng đồng.
Vẫn còn những "điểm nghẽn"
Bên cạnh những thuận lợi, y học cổ truyền hiện vẫn đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Chia sẻ về vấn đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Trọng Tuân nhấn mạnh về sự thiếu thống nhất trong chương trình đào tạo và chuẩn đầu ra giữa các cơ sở đào tạo trên cả nước. Hiện nay, các trường đào tạo y học cổ truyền ở ba miền đều xây dựng chuẩn chương trình riêng. Tuy nhiên, với sự điều phối của Cục Khoa học công nghệ và Đào tạo (Bộ Y tế) cùng Tiểu ban Y học cổ truyền, các cơ sở đào tạo đang từng bước hướng tới xây dựng một bộ chuẩn thống nhất.
Sự chưa đồng đều của đội ngũ giảng viên, xuất phát từ việc chưa có chuẩn chung trong đào tạo lĩnh vực này. Giả sử, nếu áp dụng tiêu chuẩn của các cơ sở đào tạo lớn như Trường Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh cho toàn hệ thống sẽ gặp nhiều khó khăn do yêu cầu cao. Chính vì vậy, các cơ sở cần chủ động xây dựng tiêu chí tuyển dụng phù hợp với điều kiện thực tế.
Điều kiện bảo đảm đào tạo, cơ sở vật chất và môi trường thực hành vẫn còn hạn chế. Hệ thống bệnh viện phục vụ đào tạo y học cổ truyền chưa phát triển tương xứng so với y học hiện đại. Dù đã được quan tâm đầu tư, nhưng mức độ chưa đủ rộng, sâu và quyết liệt, đã khiến cho lĩnh vực y học cổ truyền Việt Nam chưa phát huy hết tiềm năng.
“Thuốc Nam có ý nghĩa đặc biệt đối với người Việt. Tuy nhiên, trong khi nhiều quốc gia cũng đang tìm hiểu và khai thác nguồn dược liệu của Việt Nam, thì trong nước lại chưa tận dụng hiệu quả tiềm năng này.
Và hơn nữa, việc định vị y học cổ truyền như một thành tố của văn hóa Việt Nam vẫn chưa đạt được như kỳ vọng”, thầy Trọng Tuân chia sẻ.
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Lê Thanh Sơn cho biết thêm, chúng ta cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế trong việc kết hợp y học hiện đại vào chế biến dược liệu nhằm nâng cao giá trị. Ông cũng chỉ ra đặc thù của đào tạo nhân lực khối ngành sức khỏe với khoảng hai phần ba thời gian dành cho thực hành. Trong đó, phần thực hành tại phòng thí nghiệm, labo có chi phí lớn, quy mô lớp học nhỏ, tạo áp lực đáng kể về nguồn lực đào tạo.
Mặt khác, Bác sĩ Chuyên khoa I Nguyễn Viết Tuân cho rằng chương trình đào tạo đâu đó vẫn nặng về lý thuyết, chậm cập nhật xu hướng tích hợp với y học hiện đại, khiến người học gặp khó khăn khi ứng dụng công nghệ mới để kiểm chứng các lý luận cổ truyền.
Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, còn thiếu các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn, đạt chuẩn quốc tế, dẫn tới hạn chế trong việc lý giải cơ chế tác dụng bằng ngôn ngữ khoa học hiện đại, đồng thời ảnh hưởng đến khả năng hội nhập.
Bên cạnh đó, chế độ đãi ngộ và môi trường làm việc tại tuyến cơ sở còn nhiều hạn chế, dẫn đến tình trạng dịch chuyển nhân lực về đô thị hoặc khu vực y tế tư nhân, gây thiếu hụt nhân lực tại vùng sâu, vùng xa.
Cần quan tâm từ y tế ban đầu, đồng bộ chính sách và xây dựng niềm tin xã hội
Đáng chú ý, tại buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về công tác y học cổ truyền Việt Nam ngày 20/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh các định hướng chiến lược phát triển y học cổ truyền Việt Nam; đưa y học cổ truyền thực sự về với cộng đồng; và chuẩn hóa các mô hình chăm sóc sức khỏe không dùng thuốc như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt ngay tại xã, phường.
Giới chuyên gia rất tâm đắc với tinh thần chỉ đạo, và đề xuất nhiều giải pháp nhằm đưa y học cổ truyền thực sự đi vào đời sống, phát huy hiệu quả trên thực tế.
Trước hết, nhấn mạnh vai trò của công tác truyền thông, giáo dục sức khỏe trong việc giúp người dân hiểu đúng giá trị của y học cổ truyền, Tiến sĩ Lê Thanh Sơn cho rằng: “Trong bối cảnh thị trường dược liệu và thuốc có sự cạnh tranh, đã xuất hiện một số hành vi làm ảnh hưởng đến uy tín, khiến niềm tin của người dân phần nào suy giảm. Do đó, việc truyền thông cần dựa trên bằng chứng khoa học”, thầy Sơn chia sẻ.
Mặt khác, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Trọng Tuân bày tỏ, “đưa y học cổ truyền thực sự về với cộng đồng” là mong muốn lâu nay của chúng ta. Và để thực hiện được, cần quan tâm từ tuyến y tế ban đầu, với các chính sách vĩ mô nhằm đưa bác sĩ y học cổ truyền về công tác tại tuyến dưới, đi kèm cơ chế đãi ngộ phù hợp. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng chuyên môn tại tuyến này, bởi đây là nơi thực hiện các bước điều trị ban đầu. Việc đào tạo phải được triển khai theo hệ thống, bảo đảm chính sách ưu đãi đồng bộ cho đội ngũ y học cổ truyền ở cả tuyến cơ sở và tuyến chuyên sâu.
“Vai trò của y học cổ truyền cần được khẳng định thông qua hiệu quả điều trị thực tế, từ đó tạo niềm tin để thu hút nhân lực từ tuyến trên về tuyến dưới. Sự quan tâm, hỗ trợ của chính quyền địa phương cũng có ý nghĩa quan trọng”, thầy Trọng Tuân nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, công tác đào tạo cần chú trọng năng lực nhận diện dược liệu nhưng nội dung này thời gian qua chưa được quan tâm đúng mức. Do đó, cần có chính sách đồng bộ nhằm khuyến khích các cơ sở đào tạo mở rộng hợp tác, thúc đẩy liên kết giữa nhà trường, bệnh viện và doanh nghiệp dược liệu, tạo điều kiện thuận lợi cho đào tạo và phát triển ngành.
Đồng quan điểm, Bác sĩ Chuyên khoa I Nguyễn Viết Tuân cho rằng cần phát triển mạnh mạng lưới y tế ban đầu, nâng cao năng lực khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền tại tuyến cơ sở, nơi tiếp cận người dân sớm và trực tiếp nhất. Đồng thời, mô hình “vườn thuốc Nam tại gia” cần được khuyến khích, giúp người dân chủ động sử dụng các cây thuốc quen thuộc trong điều trị các bệnh thông thường, từng bước đưa y học cổ truyền gắn với đời sống hàng ngày.
Về cơ chế, chính sách, Bác sĩ Tuân mong muốn sớm được hoàn thiện đồng bộ. Cụ thể, trong đào tạo và nghiên cứu, cần có cơ chế đặt hàng và phân bổ ngân sách riêng cho các đề tài trọng điểm về hiện đại hóa y học cổ truyền; thúc đẩy mô hình liên kết giữa nhà trường và bệnh viện nhằm tăng thời gian thực hành lâm sàng cho sinh viên.
“Việc đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực tại chỗ cần được chú trọng, tạo điều kiện để đội ngũ y sĩ tại trạm y tế nâng cao trình độ, tiếp cận kiến thức mới một cách bài bản. Các cơ sở đào tạo cần thường xuyên tổ chức các lớp cập nhật kiến thức, đào tạo liên tục về lý luận và các phương pháp điều trị, đặc biệt là thuốc Nam, gắn với nhu cầu thực tiễn tại tuyến cơ sở”, thầy Tuân chia sẻ.
Cũng theo thầy Tuân, cần tăng cường đầu tư cho các bệnh viện và khoa y học cổ truyền – phục hồi chức năng, bảo đảm cả về giường bệnh và trang thiết bị chẩn đoán hiện đại, phục vụ chuẩn hóa quy trình điều trị kết hợp Đông – Tây y. Đồng thời, việc quy hoạch vùng trồng dược liệu theo tiêu chuẩn GACP-WHO cần được đẩy mạnh, đi kèm các chính sách ưu đãi về thuế và vốn nhằm thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng và hướng tới xuất khẩu.
Chia sẻ thêm về định hướng đào tạo nhân lực y học cổ truyền trong bối cảnh mới, Bác sĩ Chuyên khoa I Nguyễn Viết Tuân cho biết, Trường Cao đẳng Y tế Phú Thọ đang triển khai đào tạo theo định hướng “kết hợp toàn diện”, hướng tới là đào tạo đội ngũ thầy thuốc y học cổ truyền hiện đại, có nền tảng vững chắc về y lý trong y học cổ truyền, và thành thạo kiến thức y học hiện đại, có khả năng chứng minh thành phần và dược tính của dược liệu bằng khoa học và y học thực chứng.
Nhà trường cũng chú trọng xây dựng các mô hình học tập trực quan, như vườn thuốc Nam ngay trong khuôn viên, giúp sinh viên nhận diện, tìm hiểu dược tính của từng loại cây thuốc từ sớm, gắn học với hành.
Điều trị bằng y học cổ truyền cần thời gian, hiệu quả không thể đạt được trong thời gian ngắn. Do đó, nhà trường chú trọng bồi dưỡng cho sinh viên yếu tố cốt lõi của nghề, tình yêu nghề, sự thấu cảm với người bệnh và tinh thần kiên trì trong quá trình điều trị.