Đáp án câu nghị luận xã hội về "Steve Jobs Việt Nam" trong đề Ngữ văn do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố gồm một số yêu cầu chung và cụ thể, cùng bảng mô tả chấm theo phương pháp rubric. Theo đó, đáp án của Bộ cho câu hỏi này là đáp án mở, học sinh có thể đưa ra các giải pháp theo hiểu biết và quan điểm của mình.
Ngữ văn là môn duy nhất tự luận nên những băn khoăn xung quanh việc chấm thi Ngữ văn có nơi "chặt", nơi "lỏng" là điều cần hạn chế tối đa để đảm bảo sự công bằng cho thí sinh.
Trước thềm kỳ thi tốt nghiệp năm nay, Thủ tướng Chính phủ cũng đã ban hành Chỉ thị số 20/CT-TTg (ngày 18/5/2026) về việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh. Chỉ thị nhấm mạnh: "Việc chấm thi tự luận tại một số địa phương chưa bảo đảm tính phân loại, ảnh hưởng đến tính công bằng đối với thí sinh trên toàn quốc”; từ đó yêu cầu: “Việc chấm thi môn tự luận cần thực hiện nghiêm theo đúng biểu điểm, hướng dẫn bảo đảm tính phân loại, công bằng”.
Để hiện thực hóa tinh thần này, lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo đã định hướng: “Đề thi mở, đáp án cũng phải mở”, tôn trọng tư duy độc lập và khả năng phản biện của thí sinh. Đặc biệt, lần đầu tiên chấm thi Ngữ văn theo phương pháp Rubric (hệ thống các tiêu chí đánh giá) thay cho cách đếm ý cho điểm. Từ đáp án đánh giá năng lực năm 2025 và đáp án các môn thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026, người viết là một giáo viên trung học phổ thông cho rằng, giám khảo phải nhạy bén để nhận diện và chấp nhận những lối viết phản biện “lạ”, dù mất nhiều thời gian so với trước đây.
Phần “Lưu ý chung” có thể bị bỏ qua
Nhiều giám khảo khi cầm đáp án trên tay thường lập tức tìm nội dung đáp án chi tiết của từng câu hỏi để xem có bao nhiêu ý mà vô tình lướt qua “Lưu ý chung”. Điều này khiến người chấm dễ rơi vào tư duy lối mòn là đếm ý cho điểm, nghĩa là triệt tiêu sự sáng tạo của học sinh. Đọc kỹ phần “Lưu ý chung”, chúng ta thấy có 3 nội dung cực kỳ quan trọng, đó là:
Thứ nhất, chuyển từ “đếm ý”sang đánh giá tư duy. Khác với chương trình cũ, đáp án chương trình mới được xây dựng theo yêu cầu đánh giá năng lực. Do đó, giám khảo phải xem xét phương hướng và cách giải quyết vấn đề của thí sinh; đánh giá nội dung bài làm theo hướng mở, khuyến khích sáng tạo, tránh áp đặt. Bởi một vấn đề mở thì có nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Đó chính là bản sắc của Chương trình 2018.
Chẳng hạn, đề yêu cầu viết đoạn văn để trả lời câu hỏi: “Làm thế nào để có những ‘Steve Jobs Việt Nam’?” trong đề thi năm nay là câu hỏi mở. Bởi hướng hành động xuất phát từ góc nhìn khác nhau, có em thích/không thích tìm hiểu công nghệ, có em biết/không biết Steve Jobs. Vì thế, giáo viên đừng nghĩ ra một hướng trả lời rồi áp đặt học sinh theo hướng mình nghĩ. Điều đó là không tôn trọng tư duy độc lập và sáng tạo của các em.
Thứ hai là tôn trọng sự khác biệt nhưng có giới hạn. Chương trình 2018 trân trọng cá tính của học sinh, nhưng giám khảo cần nghiên cứu nội dung đề bài để phân biệt rõ giữa “sáng tạo” và “tùy tiện”. Sáng tạo hay phản biện chỉ được công nhận khi có căn cứ xác thực và lập luận thuyết phục. Đối với những bài làm có ý tưởng riêng, cách triển khai khác biệt thì đáp án đã mở đường rất rõ. Cụ thể: “Giám khảo cần xem xét tính thuyết phục của bài viết để chấm điểm hợp lý”. Vấn đề đặt ra là giám khảo phải có tư duy phản biện tốt mới đánh giá đúng bài viết sáng tạo.
Thứ ba là bài viết phải hài hòa giữa nội dung và hình thức. Đặc thù của môn Ngữ văn là sự gắn kết giữa tư duy và ngôn từ. Giám khảo cần đánh giá bao quát cả nội dung và hình thức; phát hiện và chấm điểm những bài viết có cá tính, sáng tạo, chân thực và trong sáng. Thực tế, khi chấm chung thảo luận, giám khảo rất hào hứng, nhưng khi chấm đại trà, người chấm dễ bị “mỏi mắt” và rơi vào lối mòn tư duy, dẫn đến thiệt thòi cho các em. Trong một không gian phòng thi đầy áp lực, sự sáng tạo nào cũng cần xem xét cẩn thận.
Chấm phần Viết theo Rubric bốn tiêu chí cốt lõi
Thực ra ngay trong đáp án năm 2025, ở phần Viết (6,0 điểm), đáp án đã đòi hỏi rất cao ở tư duy thiết kế văn bản và cấu trúc lập luận qua 4 tiêu chí cốt lõi. Đánh giá bằng Rubric là đưa ra hệ thống các tiêu chí và thang đo cho từng tiêu chí cụ thể:
Thứ nhất là năng lực tạo lập cấu trúc. Thí sinh phải xác định, triển khai và làm sáng tỏ vấn đề nghị luận theo một cấu trúc chặt chẽ, có mở đầu và kết thúc rõ ràng, tức là bố cục 3 phần mạch lạc. Một bài viết “vô cấu trúc”, thiếu tính liên kết thì dù câu từ có mượt mà, hoa mỹ đến đâu cũng không thể đạt điểm cao.
Thứ hai là sự tường minh của hệ thống luận điểm. Bài làm phải thể hiện rõ quan điểm và có hệ thống luận điểm phù hợp với bố cục đoạn văn hoặc bài văn; bảo đảm yêu cầu cả về ý tưởng và hành văn. Một ý tưởng hay nhưng hành văn lủng củng, sai chính tả hoặc ngược lại đều phản ánh một năng lực tạo lập văn bản chưa đạt.
Thứ ba là thao tác lập luận và bằng chứng. Đây là điều kiện tiên quyết của văn nghị luận. Các em phải lựa chọn được các thao tác nghị luận phù hợp; sử dụng các lý lẽ xác đáng và bằng chứng thuyết phục. Vì thế, người chấm thì cần thẩm định xem hệ thống lý lẽ có logic không, dẫn chứng đưa ra có thực sự làm sáng tỏ được luận điểm không hay chỉ là liệt kê máy móc.
Thứ tư là khuyến khích tư duy độc lập và cá tính. Đây là đặc điểm nổi trội của Chương trình 2018. Mỗi thí sinh cần thể hiện được ý tưởng cá nhân, có cách nhìn mang đậm dấu ấn riêng. Chỉ cần suy nghĩ ấy lành mạnh, có trách nhiệm và được bảo vệ bằng một hệ thống lập luận chặt chẽ là hoàn toàn có cơ sở để cho điểm tối đa.
Bản lĩnh của người “cầm cân nảy mực” là yếu tố quyết định
Đáp án mở đã có từ năm 2025 khi lần đầu tiên tổ chức thi theo chương trình mới, tiêu chí Rubric cũng đã được tập huấn nhiều lần. Nhưng tất cả sẽ trở nên vô nghĩa nếu giám khảo không có sự thay đổi về tư duy và phương pháp chấm.
Chấm thi theo định hướng đánh giá năng lực là một công việc đòi hỏi trí tuệ cao độ. Vì thế, người chấm không thể đọc qua loa, đọc lướt kiểu “cưỡi ngựa xem hoa” để chạy theo chỉ tiêu tiến độ, thậm chí để được nhận lời khen. Nếu chấm vội, chúng ta sẽ vô tình chối bỏ mọi nỗ lực sáng tạo, phản biện của học sinh. Thiết nghĩ, một vấn đề đặt ra có tính gợi mở thì sẽ có nhiều hướng giải quyết, vì thế giáo viên cần có trí tuệ và bản lĩnh để đánh giá chính xác và phân loại bài thi.
Ngoài ra, để nhận diện một bài viết thuyết phục đòi hỏi người chấm phải hội tụ nhiều yếu tố. Trước hết là kinh nghiệm giảng dạy sẽ dễ dàng tiếp nhận năng lực tạo lập văn bản của học sinh. Kế tiếp là tư duy nhạy bén, sẵn sàng tiếp nhận những góc nhìn đa chiều, mới mẻ của thế hệ trẻ. Cuối cùng là sự cẩn trọng khi đọc bài làm của thí sinh, phân tích mạch lập luận để thấy được cái hay trong bài viết, chứ không phải tìm “từ khóa” để cho điểm.
Mỗi bài làm của thí sinh là một sản phẩm sáng tạo độc lập, cần được quy chiếu vào đáp án để đánh giá, tránh so sánh cảm tính giữa bài này với bài khác. Có như vậy mới đảm bảo tính phân loại và công bằng với tất cả thí sinh.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.