Trước đây, tiêu chuẩn và thủ tục bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư được quy định tại các quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Tuy nhiên, theo Luật Giáo dục đại học năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, thẩm quyền ban hành các quy định về tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình bổ nhiệm và miễn nhiệm các chức danh này được giao cho Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Trên cơ sở đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng thông tư mới thay thế Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg - văn bản hiện hành quy định tiêu chuẩn, thủ tục xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư. Đây cũng là lý do công tác xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư năm 2026 đến nay chưa được triển khai.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Vũ Minh Đức - Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, định hướng sửa đổi lần này không chỉ nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý theo quy định mới của Luật Giáo dục đại học mà còn hướng tới thay đổi tư duy quản lý đội ngũ giáo sư, phó giáo sư theo hướng đề cao tự chủ đại học, trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học.
Theo quy định hiện hành, việc xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư được thực hiện theo mô hình tập trung trên phạm vi toàn quốc. Ứng viên phải trải qua ba cấp xét duyệt gồm Hội đồng Giáo sư cơ sở, Hội đồng Giáo sư ngành/liên ngành và Hội đồng Giáo sư Nhà nước.
Sau khi được Hội đồng Giáo sư Nhà nước công nhận đạt tiêu chuẩn, ứng viên mới có thể được cơ sở giáo dục đại học xem xét, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư trên cơ sở nhu cầu vị trí việc làm và các điều kiện của đơn vị.
Từ năm 2019 đến năm 2025, Hội đồng Giáo sư Nhà nước đã tổ chức 7 đợt xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư, với tổng cộng 3.693 ứng viên được công nhận, gồm 362 giáo sư và 3.331 phó giáo sư. Riêng năm 2025 có 900 ứng viên được công nhận, mức cao nhất kể từ khi Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg được áp dụng.
Theo Tiến sĩ Vũ Minh Đức, điểm thay đổi đáng chú ý nhất trong định hướng xây dựng thông tư mới là chuyển từ cơ chế xét chọn tập trung nhiều cấp sang mô hình phân cấp mạnh mẽ cho các cơ sở giáo dục đại học, gắn với trách nhiệm giải trình và đề cao vai trò của người đứng đầu.
Theo đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ ban hành khung tiêu chuẩn chung, tập trung vào ba nhóm năng lực cốt lõi gồm: năng lực giảng dạy, uy tín khoa học và khả năng thu hút các nguồn lực phục vụ phát triển năng lực nghiên cứu của cơ sở giáo dục đại học.
Trên cơ sở các quy định khung này, từng cơ sở giáo dục đại học được chủ động xây dựng tiêu chuẩn chi tiết phù hợp với đặc thù ngành nghề, định hướng phát triển và điều kiện thực tế của đơn vị, nhưng không được thấp hơn chuẩn tối thiểu do Bộ quy định.
"Các cơ sở giáo dục đại học sẽ tự thành lập Hội đồng xét chọn, tổ chức phản biện và trực tiếp ban hành quyết định bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư dựa trên nhu cầu vị trí việc làm thực tế tại đơn vị", Tiến sĩ Vũ Minh Đức cho biết.
Cũng theo Cục trưởng Vũ Minh Đức, Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến sẽ không can thiệp sâu vào khâu đánh giá chuyên môn hay trực tiếp phê duyệt, rà soát lại từng hồ sơ của các trường. Thay vào đó, Bộ sẽ đóng vai trò giám sát quy trình xét bổ nhiệm nhằm kiểm tra, giám sát tính chính xác, minh bạch, việc tuân thủ quy phạm pháp luật của nhà trường và giải quyết các phản ánh, khiếu nại nếu có.
Nếu được triển khai, đây sẽ là sự thay đổi đáng kể trong cách thức quản lý đội ngũ giáo sư, phó giáo sư, từ mô hình Nhà nước tham gia trực tiếp vào quá trình xét duyệt sang mô hình Nhà nước ban hành chuẩn mực, còn cơ sở giáo dục đại học chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện và giải trình.
Một trong những thay đổi đáng chú ý của dự thảo thông tư mới là việc gắn công tác bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư với nhu cầu sử dụng nhân lực và vị trí việc làm tại các cơ sở giáo dục đại học.
Theo Tiến sĩ Vũ Minh Đức, việc bổ nhiệm phải căn cứ vào nhu cầu sử dụng thực tế và vị trí việc làm cụ thể của từng ngành, chuyên ngành tại cơ sở giáo dục đại học. Điều này đồng nghĩa với việc chức danh giáo sư, phó giáo sư không chỉ phụ thuộc vào việc ứng viên đáp ứng các tiêu chuẩn học thuật mà còn gắn với nhu cầu sử dụng nhân lực của cơ sở giáo dục đại học.
“Cơ chế này giúp chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình mang tính tôn vinh, có giá trị suốt đời sang phương thức bổ nhiệm gắn kết chặt chẽ với trách nhiệm và hiệu quả công việc cụ thể”, Cục trưởng Vũ Minh Đức nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề cao nguyên tắc cạnh tranh bình đẳng trong hoạt động học thuật. Việc đánh giá ứng viên sẽ dựa trên hệ thống tiêu chí, tiêu chuẩn công khai, minh bạch, bảo đảm sự công bằng giữa những người đang công tác tại cơ sở giáo dục đại học và các ứng viên từ bên ngoài tham gia xét bổ nhiệm.
Cùng với đó, quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học sẽ được bảo đảm tối đa nhưng phải đi đôi với trách nhiệm giải trình. Quy trình quản lý dự kiến sẽ được chuyển đổi số toàn diện để tăng tính minh bạch, đề cao trách nhiệm người đứng đầu và tăng cường công tác kiểm tra, xử lý vi phạm.
Theo Tiến sĩ Vũ Minh Đức, định hướng xây dựng thông tư mới cũng đặt mục tiêu nâng cao vị thế và năng lực cạnh tranh toàn cầu của giáo dục đại học Việt Nam thông qua các tiêu chuẩn đánh giá thực chất, tiệm cận chuẩn chuẩn mực quốc tế.
Trong đó, ứng viên dự kiến phải có các công bố khoa học quốc tế thuộc danh mục Scopus hoặc Web of Science (WoS). Tiêu chuẩn ngoại ngữ chuyên môn bằng tiếng Anh cũng dự kiến được áp dụng chặt chẽ cho các ứng viên.
Ứng viên sẽ thực hiện báo cáo tóm tắt bằng tiếng Anh về thành tựu khoa học, kết quả đào tạo nổi bật và định hướng nghiên cứu trực tiếp trước Hội đồng.
Hội đồng xét bổ nhiệm sẽ đánh giá trực tiếp và toàn diện ứng viên dựa trên 03 nhóm tiêu chí rõ ràng: năng lực chuyên môn và uy tín khoa học; năng lực sư phạm, phương pháp truyền đạt và kỹ năng trình bày vấn đề khoa học; bản lĩnh khoa học cùng khả năng giải trình thông qua tư duy phản biện, kỹ năng xử lý tình huống khi đối thoại trước các nội dung chất vấn của Hội đồng.
Định hướng này cũng mở ra cơ chế linh hoạt khi cho phép tổ chức buổi báo cáo bằng hình thức trực tiếp hoặc trực tuyến, đồng thời có thể mời thêm các chuyên gia ngoài Hội đồng tham dự để lấy ý kiến khách quan trước khi biểu quyết.
Một nội dung đáng chú ý trong định hướng xây dựng thông tư mới là yêu cầu về liêm chính khoa học.
Theo Tiến sĩ Vũ Minh Đức, dự thảo dự kiến quy định riêng về nội dung này, đồng thời bổ sung các chế tài đối với hành vi vi phạm đạo đức học thuật.
Các hành vi như gian lận học thuật, đạo văn, mua bán bài báo khoa học, kê khai không trung thực hoặc trục lợi trong hoạt động công bố quốc tế sẽ bị xử lý nghiêm.
“Ứng viên vi phạm sẽ bị hủy bỏ kết quả, thu hồi quyết định và đối diện với mức phạt cấm đăng ký xét bổ nhiệm từ 3 đến 5 năm, thậm chí là cấm vĩnh viễn nếu vi phạm đặc biệt nghiêm trọng.
Bên cạnh đó, người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học và các thành viên trong Hội đồng xét bổ nhiệm tại cơ sở phải chịu trách nhiệm cá nhân bằng danh dự và pháp lý đối với từng lá phiếu, từng quyết định chuyên môn của mình”, Tiến sĩ Vũ Minh Đức cho biết.
Cũng theo Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang nghiên cứu phương án xây dựng định mức và cơ cấu bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư dựa trên các yếu tố như số lượng giảng viên có trình độ tiến sĩ, quy mô đào tạo nghiên cứu sinh và năng lực nghiên cứu khoa học của cơ sở giáo dục đại học.
Tuy nhiên, các định mức này sẽ không được áp dụng theo cách cứng nhắc giữa các trường mà được xem xét trong mối liên hệ với đề án vị trí việc làm, quy mô và định hướng phát triển của từng cơ sở giáo dục đại học.
Theo Tiến sĩ Vũ Minh Đức, việc xây dựng các định mức nói trên nhằm bảo đảm sự phù hợp giữa số lượng và chất lượng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư, đồng thời tăng tính minh bạch trong công tác bổ nhiệm.
Hiện Bộ Giáo dục và Đào tạo đang tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các nội dung khi xây dựng dự thảo thông tư về bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư.