Nghị quyết số 80-NQ/TW (viết tắt là Nghị quyết 80) của Bộ Chính trị xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đồng thời là nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Với vị thế là trung tâm văn hóa lớn của cả nước, Hà Nội được kỳ vọng đi đầu trong việc hiện thực hóa các mục tiêu này.
Triển khai thực hiện Nghị quyết 80, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội đã ban hành Kế hoạch số 128/KH-UBND ngày 30/3/2026 về triển khai Chương trình hành động số 08-CTr/TU ngày 17/3/2026 của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội.
Theo đó, Ủy ban nhân dân Thành phố yêu cầu triển khai Chương trình hành động với nội dung: "Kết nối truyền thông thương hiệu Hà Nội với các sản phẩm du lịch văn hóa, dịch vụ trải nghiệm, sản phẩm công nghiệp văn hóa, làng nghề, sản phẩm thương mại...; gắn truyền thống thương hiệu Hà Nội với các chương trình xúc tiến, quảng bá văn hóa, du lịch, thương mại... tại thị trường trọng điểm trong nước và quốc tế".
Hà Nội sở hữu "mỏ vàng" văn hóa nhưng chưa khai thác tương xứng với tiềm năng
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Nghệ nhân Hà Thị Vinh - Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Gốm sứ Quang Vinh cho biết, làng nghề là một trong năm trụ cột được thành phố Hà Nội xác định trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa.
Với vai trò Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, Nghệ nhân Hà Thị Vinh cho biết Hiệp hội luôn đồng hành cùng các làng nghề trong quá trình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển kinh tế. Trong đó, Bát Tràng được lựa chọn làm mô hình thí điểm và được kỳ vọng trở thành hình mẫu về xây dựng "làng nghề tinh hoa".
Bên cạnh việc gìn giữ nghề gốm truyền thống, Bát Tràng đang hướng tới phát triển du lịch văn hóa, kinh tế ban đêm và các không gian trải nghiệm gắn với di sản. Đây được xem là hướng đi quan trọng nhằm chuyển hóa các giá trị văn hóa, lịch sử và nghề truyền thống thành nguồn lực phát triển, góp phần thúc đẩy công nghiệp văn hóa của Thủ đô.
Theo Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Hà Nội đã có định hướng và chiến lược khá rõ ràng trong phát triển công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, để các chủ trương, chính sách thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành, từ thành phố đến cơ sở. Trong đó, chuyển đổi số được xem là một trong những yếu tố quan trọng giúp làng nghề nâng cao năng lực quản trị, quảng bá sản phẩm, mở rộng thị trường và khai thác hiệu quả hơn các giá trị văn hóa truyền thống.
Ngoài ra, các làng nghề cần khai thác hiệu quả những giá trị về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, lễ hội và đời sống cộng đồng để tạo nên sức hút riêng, nâng cao giá trị sản phẩm và trải nghiệm cho du khách.
Cùng với đó cần sự đồng thuận và tham gia tích cực của người dân. Khi những yếu tố này được triển khai đồng bộ, làng nghề sẽ phát huy hiệu quả hơn lợi thế về văn hóa, nghề truyền thống và bản sắc địa phương, từ đó nâng cao sức cạnh tranh và vị thế trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.
Cùng chia sẻ về việc phát triển văn hóa Hà Nội, Tiến sĩ Phạm Việt Long - Nguyên Chánh Văn phòng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển đánh giá, Hà Nội đang sở hữu một gia tài văn hóa đáng mơ ước. Đây là thành phố duy nhất tại Việt Nam có danh hiệu Thành phố vì hòa bình của UNESCO, đồng thời đã chính thức gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo từ năm 2019. Với hơn 5.922 di tích lịch sử cùng hệ thống làng nghề truyền thống, tiềm năng văn hóa của Hà Nội thực sự là một "mỏ vàng" khổng lồ. Tuy nhiên, cần thẳng thắn nhìn nhận khoảng cách giữa tiềm năng và thực tiễn phát huy nguồn lực còn một khoảng trống khá lớn.
Hiện phần lớn kho tàng di sản vẫn đang được bảo tồn theo hướng "đóng băng" để phục vụ mục đích tham quan thuần túy, các mô hình "vị nhân sinh" - nơi di sản gắn kết với đời sống đương đại và tạo ra giá trị kinh tế từ chính giá trị văn hóa còn hạn chế. Do đó, đóng góp kinh tế của ngành văn hóa vào phát triển kinh tế còn tương đối thấp, chưa tương xứng với tiềm năng.
Mặc dù Hà Nội đặt mục tiêu công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 5% GRDP vào năm 2025 và 8% vào năm 2030, song việc hiện thực hóa mục tiêu này vẫn còn nhiều thách thức. Các không gian sáng tạo, sản phẩm nghệ thuật và du lịch văn hóa hiện phát triển chưa đồng đều, quy mô còn nhỏ lẻ, thiếu sự liên kết để hình thành các chuỗi giá trị có sức cạnh tranh cao.
Bên cạnh đó, nguồn lực sáng tạo lớn từ giới trẻ chưa được khai thác hiệu quả. Nhiều ý tưởng, dự án có khả năng chuyển hóa các chất liệu văn hóa truyền thống thành sản phẩm công nghiệp văn hóa hiện đại, như game, điện ảnh, thời trang hay thiết kế còn gặp khó khăn trong tiếp cận cơ chế hỗ trợ, nguồn lực đầu tư và môi trường phát triển phù hợp.
Tiến sĩ Phạm Việt Long cho rằng, "nút thắt" đang cản trở dòng chảy này đến từ ba nguyên nhân. Trước hết là sự thiếu vắng các cơ chế hợp tác công - tư (PPP) hiệu quả trong lĩnh vực văn hóa. Trong bối cảnh nguồn lực ngân sách có hạn, Nhà nước khó có thể đầu tư, quản lý và khai thác hiệu quả toàn bộ hệ thống di sản. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp và nhà đầu tư có tiềm lực tài chính, kinh nghiệm vận hành và tư duy thị trường lại gặp không ít rào cản về cơ chế, chính sách khi muốn tham gia bảo tồn, khai thác các giá trị di sản.
Một số mô hình như Nhà tù Hỏa Lò cho thấy tín hiệu tích cực trong việc phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch và giáo dục. Tuy nhiên, để tạo đột phá cần có cơ chế cởi mở hơn nhằm thu hút nguồn lực xã hội tham gia vào các không gian di sản quy mô lớn như Hoàng thành Thăng Long hay các khu di sản công nghiệp.
Tiếp đó là sự lệch pha giữa bảo tồn và phát triển. Trong một số trường hợp, di sản được bảo tồn quá cứng nhắc khi giữ nguyên hiện trạng, hoặc bị tác động mạnh bởi quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng. Hà Nội vẫn đang loay hoay tìm "điểm rơi" cân bằng - nơi di sản được tái định hình, ứng dụng công nghệ để vừa giữ được hồn cốt, vừa tạo ra giá trị kinh tế.
Cuối cùng, mặc dù hành lang pháp lý như Luật Thủ đô (sửa đổi) đã mở ra những cơ chế đặc thù vượt trội, nhưng việc cụ thể hóa các điều khoản thành quy định, hướng dẫn thực tế để "cởi trói" cho nghệ sĩ, không gian sáng tạo và doanh nghiệp văn hóa vẫn còn độ trễ lớn, chưa theo kịp tốc độ chuyển động của thị trường sáng tạo.
Tháo gỡ điểm "nghẽn" để công nghiệp văn hóa Hà Nội bứt phá
Một trong những nội dung khác được Ủy ban nhân dân Thành phố yêu cầu triển khai là "Hoàn thiện thể chế, chính sách theo Luật Thủ đô và quy hoạch phát triển văn hóa gắn với Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm".
Từ góc độ kiến trúc và quy hoạch đô thị, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Cao Lãnh - Trưởng khoa, Khoa Kiến trúc - Quy hoạch, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội cho biết, trong các chiến lược và quy hoạch mới, văn hóa đã được đặt vào vị trí trung tâm trong tư duy phát triển. Điều này thể hiện rõ qua định hướng phát triển "Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm" dựa trên các trụ cột "Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo - Kết nối toàn cầu".
Văn hóa không còn chỉ được đề cập ở mức định tính, mà được cụ thể hóa thành cấu trúc không gian, như hành lang di sản, vành đai xanh, trục cảnh quan sông Hồng, các vùng cảnh quan văn hóa đặc thù. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy quy hoạch, thể hiện cách tiếp cận lấy văn hóa làm nền tảng cho phát triển đô thị. Việc tích hợp các giá trị văn hóa vào quy hoạch không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc Thủ đô, mà còn tạo dư địa cho phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và nâng cao chất lượng không gian sống của người dân.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa tầm nhìn chiến lược và công cụ thực thi còn khá lớn. Trong nhiều trường hợp, nội dung văn hóa mới dừng lại ở định hướng, chưa được chuyển hóa thành hệ thống quy chuẩn, quy định thiết kế hay cơ chế kiểm soát cụ thể.
Tiến sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Cao Lãnh cũng chỉ rõ, Hà Nội đang phải đối mặt với một loạt thách thức mang tính hệ thống phức hợp, không chỉ ở cấp độ từng di sản riêng lẻ, mà ở toàn bộ cấu trúc không gian văn hóa của đô thị.
Thứ nhất là áp lực phát triển và chuyển đổi không gian đất đai. Quá trình đô thị hóa nhanh cùng nhu cầu lớn về hạ tầng, nhà ở và thương mại khiến nhiều không gian văn hóa truyền thống bị thu hẹp hoặc biến đổi chức năng. Các khu phố cũ, làng nghề hay những không gian công cộng mang tính di sản đang chịu tác động trực tiếp từ làn sóng phát triển mới.
Thứ hai, Hà Nội đang đứng trước xung đột ngày càng rõ nét giữa bảo tồn và phát triển. Với định hướng phát triển đô thị đa cực, đa trung tâm và hệ thống các trục động lực mới, nguy cơ "cắt lớp" không gian di sản là khá rõ ràng nếu thiếu công cụ kiểm soát hiệu quả.
Thứ ba, Hà Nội có mật độ di sản rất lớn, với hàng nghìn di tích, làng nghề và di sản phi vật thể. Vì vậy, bài toán về quản lý, bảo vệ cũng như khai thác hiệu quả hệ thống di sản dày đặc trong bối cảnh đô thị hiện đại là một bài toán khó.
Thứ tư, có thể thấy rõ tình trạng suy giảm "tính sống" của không gian văn hóa. Nhiều khu vực bị bảo tồn theo cách "tĩnh", thiếu hoạt động xã hội; trong khi một số nơi lại bị thương mại hóa quá mức, làm phai nhạt giá trị gốc.
Thứ năm, Hà Nội vẫn đang thiếu các công cụ quy hoạch mang tính tích hợp văn hóa, như hệ thống tiêu chí nhận diện không gian văn hóa, bản đồ văn hóa đô thị hay quy định cụ thể về thiết kế đô thị dựa trên bản sắc. Đây chính là điểm nghẽn lớn trong công tác quản lý hiện nay.
Vì vậy, trong thời gian tới, thành phố cần chuyển mạnh từ tư duy "bảo tồn" sang "khai thác sáng tạo dựa trên bảo tồn", đồng thời xây dựng các công cụ như quy hoạch dựa trên di sản, thiết kế đô thị theo bản sắc và tích hợp văn hóa với chiến lược phát triển xanh, thích ứng.
Để tạo bệ phóng cho giai đoạn tới, Tiến sĩ Phạm Việt Long cho rằng, Hà Nội cần tập trung nguồn lực để tháo gỡ dứt điểm ba mắt xích trọng điểm.
Đầu tiên, cụ thể hóa ngay ưu đãi về thuế, đất đai và thủ tục hành chính cho các doanh nghiệp văn hóa và không gian sáng tạo. Đồng thời, cần thí điểm các mô hình hợp tác công - tư, cho phép tư nhân tham gia đấu thầu vận hành, phát triển dịch vụ phụ trợ tại các không gian di sản công cộng dưới sự giám sát chặt chẽ của Nhà nước về mặt chuyên môn.
Tiếp đó, đẩy mạnh tái thiết đô thị thông qua việc chuyển đổi các "di sản công nghiệp". Thay vì ưu tiên phát triển các dự án nhà ở, Hà Nội cần nghiên cứu chuyển đổi những không gian như Nhà máy xe lửa Gia Lâm hay Nhà máy Thuốc lá Thăng Long thành các tổ hợp sáng tạo, nghệ thuật và văn hóa đa chức năng, qua đó vừa bảo tồn dấu ấn lịch sử công nghiệp, vừa tạo thêm động lực phát triển cho công nghiệp văn hóa.
Thành công của các kỳ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội được tổ chức tại Bốt Hàng Đậu và Nhà máy xe lửa Gia Lâm đã cho thấy sức hút lớn của những không gian văn hóa đương đại. Điều này cũng phản ánh nhu cầu ngày càng tăng của người dân và du khách đối với địa điểm sáng tạo mang đậm bản sắc đô thị.
Cuối cùng, cần đầu tư đồng bộ vào hạ tầng số và con người. Không dừng lại ở việc quét 3D di tích, Hà Nội cần xây dựng hệ sinh thái dữ liệu mở về văn hóa Thăng Long để nhà làm phim, thiết kế, làm game trong và ngoài nước dễ dàng khai thác làm chất liệu sáng tạo. Song song với đó, phải có quỹ hỗ trợ sáng tạo độc lập, đơn giản hóa thủ tục cấp phép sự kiện nghệ thuật để các nghệ sĩ tự tin thử nghiệm những ý tưởng mới.
"Đã đến lúc cần nhìn nhận văn hóa Hà Nội bằng con mắt của một ngành kinh tế sáng tạo mũi nhọn, không phải thuần túy là một ngành "tiêu ngân sách" như trước đây. Có như vậy, nguồn lực nội sinh của Thủ đô mới thực sự bứt phá", Tiến sĩ Phạm Việt Long nhấn mạnh.