Tại cuộc làm việc giữa Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội và Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa qua, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã chia sẻ nhiều định hướng, giải pháp lớn của ngành Giáo dục trong thời gian tới. Trong đó, Bộ trưởng khẳng định, để thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số, cần đặc biệt quan tâm đầu tư cho nguồn nhân lực chất lượng cao. Tại buổi làm việc, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cũng nêu yêu cầu, cần tiếp tục đổi mới quản trị nhà trường theo hướng tinh gọn, hiệu quả, giảm các hoạt động mang tính hình thức và các công việc hành chính không cần thiết. “Làm sao để nhà giáo tập trung cho chuyên môn”.
Đây là điều khiến nhiều giáo viên đồng tình bởi chất lượng giáo dục cuối cùng vẫn được tạo nên từ những giờ học trên lớp, từ sự đầu tư chuyên môn của giáo viên và sự tiến bộ của học sinh. Nếu giáo viên phải dành quá nhiều thời gian cho các công việc hành chính, thời gian dành cho hoạt động cốt lõi chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng.
Nhiều năm qua, ngành giáo dục đã đẩy mạnh chuyển đổi số với kỳ vọng giảm giấy tờ, giảm thủ tục hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, từ thực tế công tác tại nhà trường, tôi nhận thấy ở không ít nơi, công nghệ được bổ sung nhưng nhiều quy trình cũ vẫn giữ nguyên. Kết quả là giáo viên phải thực hiện cùng một công việc trên nhiều hệ thống khác nhau, thậm chí vừa làm điện tử vừa làm hồ sơ giấy.
Một nội dung nhưng phải thực hiện nhiều lần
Hiện nay, hầu hết các trường học đều sử dụng sổ điểm điện tử. Đây là bước tiến cần thiết trong quản lý giáo dục.
Tuy nhiên, bên cạnh việc nhập điểm, nhiều giáo viên còn phải thực hiện nhận xét học sinh theo tháng, giữa học kỳ, cuối học kỳ và cuối năm học trên phần mềm.
Việc nhận xét học sinh là cần thiết. Nhưng ở một số môn học chỉ có một tiết mỗi tuần, giáo viên thường phụ trách số lượng lớp rất lớn.
Một giáo viên Âm nhạc tại trường tiểu học chia sẻ với tôi rằng năm học vừa qua, thầy phụ trách gần 1.000 học sinh. Những ngày cuối năm học, khi các lớp đã hoàn tất kiểm tra, thầy vẫn phải dành nhiều buổi tối để hoàn thành phần nhận xét trên hệ thống.
Sau nhiều ngày liên tục rà soát, nhập liệu và chỉnh sửa, công việc tưởng như đã kết thúc thì thông báo mới lại xuất hiện. Nhà trường yêu cầu giáo viên hoàn thành phiếu đánh giá viên chức trên phần mềm trong khi trước đó mỗi người đã nộp đầy đủ bản đánh giá bằng giấy.
Tiếp đó là các nội dung bồi dưỡng thường xuyên cần hoàn thành trên hệ thống trực tuyến, các minh chứng phải chụp ảnh, quét file và tải lên phần mềm theo yêu cầu. Điều đáng nói là năm nào cũng yêu cầu tải minh chứng.
"Xong việc này lại tới việc khác. Mỗi việc riêng lẻ có thể không quá lớn nhưng cộng dồn lại khiến giáo viên gần như không có thời gian nghỉ ngơi sau một năm học. Có những hôm, tôi phải ngồi trước máy tính đến khuya chỉ để hoàn thiện các thủ tục hành chính. Làm xong cảm giác phờ cả người", thầy giáo chia sẻ.
Đây không phải trường hợp cá biệt. Có những giáo viên cuối năm học không kết thúc công việc bằng việc tổng kết kết quả học tập của học sinh mà kết thúc bằng việc chạy đua với các hạn chót trên phần mềm.
Học bạ điện tử nhưng vẫn phải làm học bạ giấy
Một ví dụ khác về sự trùng lặp là việc sử dụng học bạ điện tử. Nhiều địa phương đã triển khai học bạ điện tử trong nhiều năm. Giáo viên nhập đầy đủ điểm số, nhận xét và kết quả học tập của học sinh trên hệ thống.
Tuy nhiên, sau khi hoàn tất học bạ điện tử, nhiều trường học vẫn yêu cầu in toàn bộ học bạ ra giấy để lưu trữ.
Như vậy, cùng một nội dung nhưng giáo viên phải thực hiện hai lần: vừa nhập dữ liệu trên phần mềm, vừa kiểm tra, in ấn, ký xác nhận và hoàn thiện hồ sơ giấy.
Nếu dữ liệu điện tử đã được xác thực, được lưu trữ an toàn và có giá trị pháp lý thì việc duy trì đồng thời hai loại hồ sơ cần được xem xét lại.
Bởi lẽ, mục tiêu của chuyển đổi số là giảm bớt quy trình trung gian chứ không phải bổ sung thêm việc mới bên cạnh việc cũ.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra đối với nhiều loại báo cáo chuyên môn. Nhiều số liệu đã được cập nhật đầy đủ trên phần mềm quản lý. Tuy nhiên, giáo viên vẫn được yêu cầu xuất file, in thành văn bản giấy, ký tên và nộp lưu hồ sơ.
Ở một số nơi, giáo án điện tử vẫn phải in giấy để kiểm tra. Sổ chủ nhiệm điện tử vẫn cần bản giấy để lưu. Phiếu đánh giá viên chức đã hoàn thành bằng văn bản nhưng vẫn phải nhập lại trên hệ thống.
Điều này dẫn tới nghịch lý là công nghệ được ứng dụng nhiều hơn nhưng thời gian dành cho hồ sơ, giấy tờ lại chưa giảm tương ứng.
Thay đổi phần mềm đồng nghĩa với việc học lại từ đầu
Một thực tế khác là nhiều trường học, địa phương liên tục thay đổi hoặc nâng cấp phần mềm quản lý. Mỗi lần thay đổi là một lần giáo viên phải làm quen lại với giao diện mới, quy trình mới, cách nhập liệu mới.
Đối với giáo viên trẻ, việc thích nghi có thể diễn ra nhanh hơn. Nhưng với nhiều giáo viên đã có trên 20 năm công tác, đây không phải việc đơn giản.
Không ít thầy cô phải tự tìm hiểu, tự học vào buổi tối hoặc cuối tuần để sử dụng thành thạo phần mềm.
Điều đáng nói là thời gian dành cho việc thích nghi với các hệ thống quản lý đôi khi nhiều hơn thời gian được hỗ trợ tập huấn.
Nếu các phần mềm chưa có tính liên thông, chưa thân thiện với người sử dụng hoặc thường xuyên thay đổi thì mục tiêu giảm tải hành chính sẽ rất khó đạt được.
Minh chứng năm nào cũng làm lại
Trong những năm gần đây, việc số hóa hồ sơ minh chứng được triển khai rộng rãi. Tuy nhiên, nhiều giáo viên cho biết năm nào cũng phải chụp lại văn bằng, chứng chỉ, giấy khen, giấy chứng nhận bồi dưỡng để tải lên hệ thống.
Có những loại giấy tờ đã tồn tại trong hồ sơ cán bộ từ nhiều năm trước nhưng vẫn được yêu cầu cập nhật lại trong các đợt đánh giá hoặc rà soát dữ liệu.
Không ít sáng kiến kinh nghiệm đã nộp file điện tử nhưng vẫn phải in thêm nhiều bộ hồ sơ giấy. Nếu dữ liệu đã được lưu trữ tập trung và xác thực từ đầu thì việc yêu cầu giáo viên lặp lại các thao tác tương tự nhiều năm liên tiếp cần được rà soát.
Các cuộc thi trực tuyến ngày càng nhiều
Bên cạnh nhiệm vụ chuyên môn, giáo viên hiện nay còn tham gia khá nhiều cuộc thi trực tuyến. Từ các cuộc thi tìm hiểu pháp luật, bảo hiểm xã hội, môi trường, nội vụ, chuyển đổi số đến các cuộc thi của ngành giáo dục.
Ngoài ra còn có các đợt khảo sát, góp ý văn bản, cập nhật thông tin trên nhiều nền tảng khác nhau. Mỗi hoạt động riêng lẻ có thể không chiếm nhiều thời gian. Tuy nhiên khi cộng dồn trong cả năm học, khối lượng công việc phát sinh là không nhỏ.
Điều đáng quan tâm là không phải hoạt động nào cũng có mối liên hệ trực tiếp với việc nâng cao chất lượng dạy học.
Giáo viên còn tham gia nhiều phần việc ngoài chuyên môn
Trong thực tế, giáo viên chủ nhiệm còn tham gia hỗ trợ nhiều công việc liên quan đến y tế học đường.
Không ít thầy cô phải thu thập thông tin về chiều cao, cân nặng, tiền sử bệnh, tình trạng tiêm chủng, nghề nghiệp của cha mẹ, hoàn cảnh kinh tế gia đình, số điện thoại liên hệ và nhiều dữ liệu khác. Số liệu, thông tin đã được lập trên phần mềm ở mục sức khỏe vẫn phải ghi tiếp ra bản giấy để nộp lại.
Những thông tin này có ý nghĩa trong công tác quản lý học sinh. Tuy nhiên, khi thiếu nhân sự chuyên trách, phần lớn công việc lại được giao cho giáo viên chủ nhiệm.
Điều đó đồng nghĩa với việc giáo viên tiếp tục dành thêm thời gian cho các nhiệm vụ hành chính bên cạnh công việc chuyên môn vốn đã rất bận rộn.
Cần rà soát để chuyển đổi số thực sự giúp giáo viên giảm tải
Phát biểu của Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đã đặt ra yêu cầu rất rõ, mọi hoạt động trong nhà trường cần hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục và tạo điều kiện để giáo viên tập trung cho chuyên môn.
Để đạt được mục tiêu đó, theo tôi, cần rà soát toàn diện các quy trình quản lý hiện nay theo nguyên tắc một dữ liệu chỉ nhập một lần và sử dụng cho nhiều mục đích. Những hồ sơ đã được số hóa và có giá trị pháp lý cần mạnh dạn loại bỏ bản giấy.
Dữ liệu đã có trên hệ thống không nên yêu cầu giáo viên cung cấp lại dưới hình thức khác. Các cuộc thi, khảo sát, báo cáo cần được sàng lọc, tránh triển khai dàn trải hoặc mang tính phong trào.
Đối với các nhiệm vụ ngoài chuyên môn, cần có sự phân công phù hợp giữa các bộ phận trong nhà trường để giáo viên không trở thành lực lượng thực hiện mọi loại công việc phát sinh.
Chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi giúp giảm những thao tác lặp lại, giảm thời gian dành cho hồ sơ, giấy tờ và tăng thời gian dành cho học sinh.
Bởi suy cho cùng, chất lượng giáo dục không được tạo ra từ số lượng biểu mẫu, báo cáo hay minh chứng, mà được tạo ra từ những giờ học chất lượng, từ sự chuẩn bị kỹ lưỡng của giáo viên và từ sự tiến bộ của học sinh mỗi ngày.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.