Ngữ văn là môn thi tự luận duy nhất trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông.
Sau khi thí sinh hoàn thành bài thi, hàng chục nghìn giám khảo trên cả nước liền bắt tay vào việc chấm thi, thường kéo dài từ bảy đến mười ngày, tùy từng địa phương.
Người viết đã hoàn thành nhiệm vụ chấm thi môn Ngữ văn năm nay.
Sau nhiều ngày liên tục ngồi bên những xấp bài thi, điều cảm nhận rõ nhất không phải là sự mệt mỏi vì đọc hàng trăm bài làm mà là áp lực của việc bảo đảm công bằng cho từng thí sinh trong bối cảnh cách chấm thi ngày càng chi tiết, khắt khe hơn.
Theo quy định, mỗi bài thi Ngữ văn đều được chấm qua hai vòng độc lập. Hai giám khảo làm việc riêng biệt, không biết điểm của nhau.
Nếu điểm số chênh lệch từ 0,25 đến 0,75 điểm thì hai giám khảo trao đổi để thống nhất.
Nếu lệch từ 1 đến 1,5 điểm, ngoài việc thống nhất điểm còn phải lập biên bản và ghi rõ nguyên nhân chênh lệch.
Trường hợp lệch từ 1,75 điểm trở lên, bài thi phải được chuyển cho giám khảo thứ ba chấm độc lập.
Chỉ riêng quy trình này đã đòi hỏi sự cẩn trọng rất cao. Bởi khác với nhiều môn học khác, bài văn không có một đáp án duy nhất.
Cùng một bài viết, giám khảo có thể có những cách nhìn nhận khác nhau về độ sâu sắc của lập luận, tính sáng tạo của ý tưởng hay mức độ thuyết phục của dẫn chứng.
Vì vậy, những cuộc trao đổi để thống nhất điểm luôn diễn ra nghiêm túc và dựa trên các tiêu chí chuyên môn cụ thể.
Năm nay là năm đầu tiên việc chấm thi được triển khai theo rubric với mức độ chi tiết cao. Đây được xem là bước chuyển từ cách chấm thiên về đáp án sang đánh giá năng lực của thí sinh.
Tuy nhiên, chính sự chi tiết đó cũng khiến công việc của giám khảo trở nên áp lực hơn bao giờ hết.
Trước đây, nhiều giáo viên quen với việc đối chiếu bài làm với đáp án và cho điểm theo từng ý. Nay mỗi câu hỏi đều được chia thành nhiều tiêu chí với các mức độ hoàn thành khác nhau.
Thay vì chỉ xác định học sinh có hay không có ý, giám khảo phải đánh giá xem thí sinh đạt được tiêu chí ở mức nào.
Chẳng hạn, ở câu viết đoạn văn khoảng 200 chữ, giám khảo phải xem xét hàng loạt tiêu chí như xác định đúng vấn đề nghị luận, triển khai được các luận điểm, đề xuất giải pháp, bảo đảm yêu cầu về diễn đạt, chính tả và ngữ pháp.
Mỗi tiêu chí lại được chia thành nhiều mức điểm khác nhau. Có những trường hợp hai bài làm chỉ khác nhau một vài biểu hiện nhỏ nhưng mức điểm có thể chênh nhau 0,25 điểm.
Ở câu nghị luận văn học, rubric còn chi tiết hơn. Giám khảo phải đánh giá khả năng xác định vấn đề, phân tích hình tượng nghệ thuật, làm rõ nội dung và nghệ thuật của văn bản, khả năng liên hệ, đánh giá, năng lực lập luận cũng như kỹ năng diễn đạt.
Không ít bài làm nằm ở ranh giới giữa hai mức đánh giá, buộc giám khảo phải đọc đi đọc lại nhiều lần, đối chiếu liên tục với rubric trước khi quyết định cho điểm.
Một đặc thù khác của môn Ngữ văn là bài làm của thí sinh rất đa dạng. Cùng một yêu cầu nhưng có thể xuất hiện hàng chục cách tiếp cận, cách lập luận khác nhau.
Nhiều em đưa ra những ý tưởng, dẫn chứng hoặc cách diễn đạt hoàn toàn không có trong đáp án. Nếu chấm theo kiểu dò ý như trước đây, những bài viết như vậy rất dễ bị thiệt thòi.
Với rubric, giám khảo phải đọc kỹ toàn bộ bài làm, xem xét mức độ đáp ứng yêu cầu của đề, đánh giá tính hợp lý của lập luận và hiệu quả của cách diễn đạt thay vì chỉ đối chiếu với những ý có sẵn trong đáp án.
Có những bài viết không đi theo hướng quen thuộc nhưng vẫn thể hiện được tư duy độc lập, khả năng lập luận chặt chẽ và sức thuyết phục cao. Ngược lại, có những bài đủ ý theo đáp án nhưng triển khai hời hợt, thiếu chiều sâu.
Trong những trường hợp đó, giám khảo phải vận dụng rubric một cách linh hoạt, bám sát các tiêu chí đánh giá năng lực để bảo đảm quyền lợi cho thí sinh.
Đây cũng là điểm khiến việc chấm thi Ngữ văn khác biệt so với nhiều môn học khác. Giám khảo không chỉ là người cho điểm mà còn phải là người đọc, người thẩm định và người đưa ra những quyết định chuyên môn công bằng trước sự phong phú, đa dạng của mỗi bài viết.
Tuy nhiên, áp lực lớn nhất của giám khảo không phải là đọc bài mà là cho điểm và cộng điểm.
Một bài thi có rất nhiều điểm thành phần. Các mức điểm 0,25; 0,5; 0,75 xuất hiện dày đặc trong quá trình chấm.
Sau khi xác định điểm cho từng tiêu chí, giám khảo phải ghi đầy đủ lên phiếu chấm thi vòng một màu trắng, phiếu chấm thi vòng hai màu xanh và phiếu thống nhất điểm màu vàng.
Bên cạnh đó, các con điểm còn phải được ghi trực tiếp trên bài làm. Một bài thi có thể xuất hiện hàng chục con điểm nhỏ trải đều từ đầu đến cuối bài. Chỉ cần ghi thiếu một điểm thành phần hoặc cộng nhầm một phép tính sẽ làm sai lệch kết quả cuối cùng.
Sau nhiều giờ liên tục đọc chữ viết tay, mắt bắt đầu mỏi, khả năng tập trung giảm dần. Trong khi đó, giám khảo vẫn phải xử lý liên tiếp những dãy điểm lẻ 0,25; 0,5; 0,75. Nỗi lo lớn nhất của nhiều người không phải là đánh giá sai chất lượng bài làm mà là cộng nhầm điểm.
Có những thời điểm, giám khảo phải dùng máy tính kiểm tra lại nhiều lần một bài thi dù phép cộng không quá phức tạp. Không phải vì thiếu kỹ năng tính toán mà bởi áp lực công việc kéo dài liên tục trong nhiều ngày.
Bên cạnh áp lực về kỹ thuật chấm điểm còn là áp lực về trách nhiệm nghề nghiệp. Mỗi con điểm đều có thể ảnh hưởng đến kết quả xét tốt nghiệp, xét tuyển đại học của thí sinh.
Vì vậy, dù khối lượng công việc lớn đến đâu, giám khảo vẫn phải giữ sự công tâm và tập trung cao độ trong từng bài thi.
Một điều khiến nhiều giám khảo trăn trở là chế độ thù lao chấm thi còn chênh lệch giữa các địa phương.
Có nơi, cả đợt chấm thi kéo dài gần cả tuần lễ, giám khảo chỉ nhận khoảng 2 triệu đồng, chưa tương xứng với công sức và trách nhiệm công việc.
Trong khi đó, tại Thành phố Hồ Chí Minh, mức thù lao lên tới 1,2 triệu đồng mỗi ngày. Sự chênh lệch này cho thấy cần có cơ chế hỗ trợ hợp lý hơn đối với đội ngũ giám khảo chấm thi.
Từ thực tế chấm thi năm nay, người viết cho rằng việc áp dụng rubric là một bước tiến tích cực trong đánh giá năng lực học sinh trong các kì thi.
Rubric giúp hạn chế sự cảm tính, tạo cơ sở để giám khảo thống nhất cách cho điểm và bảo đảm công bằng hơn giữa các bài làm.
Tuy nhiên, khi số lượng bài thi rất lớn và hệ thống tiêu chí chi tiết, khối lượng công việc dành cho giám khảo cũng tăng lên đáng kể.
Trong tương lai, ngành giáo dục có thể nghiên cứu phương án đổi mới cấu trúc đề thi Ngữ văn theo hướng kết hợp 50% trắc nghiệm và 50% tự luận.
Phần trắc nghiệm có thể đánh giá năng lực đọc hiểu, tiếng Việt, kiến thức văn học và khả năng vận dụng ngôn ngữ; đồng thời giúp giảm đáng kể khối lượng chấm thi thủ công.
Phần tự luận vẫn giữ vai trò đánh giá tư duy, khả năng lập luận, cảm thụ và năng lực viết của học sinh.
Một cấu trúc như vậy vừa phù hợp với định hướng phát triển năng lực của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, vừa góp phần giảm áp lực cho đội ngũ giám khảo, hạn chế sai sót kỹ thuật và nâng cao độ tin cậy của kết quả thi.
Đó có thể là một hướng đi đáng để ngành giáo dục cân nhắc khi tiếp tục đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trong những năm tới.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.