Economist Up - Hành trình Hội nhập là cuộc thi học thuật thường niên về kinh tế và thương mại quốc tế do Khoa Kinh tế Quốc tế thuộc Học viện Ngoại giao (DAV) tổ chức. Năm 2026, cuộc thi tập trung vào chủ đề “Nâng tầm giá trị hàng hóa của Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ”.
Sau nhiều tháng triển khai với sự tham gia của đông đảo sinh viên yêu thích lĩnh vực kinh tế quốc tế, cuộc thi “Economist Up 2026 - Hành trình Hội nhập” đã chính thức khép lại với chiến thắng thuộc về đội Chickey gồm 5 thành viên khóa 50, đang theo học ngành Kinh tế quốc tế tại Học viện Ngoại giao là Nguyễn Thị Phương Hạnh, Trần Phạm Bảo Linh, Nguyễn Thanh Phúc, Nguyễn Khánh Hường, Nguyễn Đức Hiếu.
Với đề tài “Chiến lược nâng cao giá trị cho cà phê Robusta xuất khẩu từ Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ”, nhóm đề xuất các giải pháp nhằm chuyển dịch cà phê Robusta Việt Nam từ mô hình xuất khẩu nguyên liệu thô sang xuất khẩu sản phẩm có thương hiệu, truy xuất được nguồn gốc và giá trị gia tăng cao.
Qua đó, góp phần nâng cao vị thế của Robusta Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ (Mỹ) và giữ lại nhiều giá trị hơn cho doanh nghiệp, người nông dân trong nước. Đây là đề tài được ban giám khảo cuộc thi đánh giá có tầm nhìn chiến lược, tính ứng dụng thực tiễn cao.
Từ nghịch lý xuất khẩu đến ngôi vị quán quân
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về lý do lựa chọn nghiên cứu đề tài về cà phê Robusta, em Nguyễn Thị Phương Hạnh - sinh viên lớp KTQT50.3, khoa Kinh tế quốc tế, Học viện Ngoại giao cho biết, nhóm bắt đầu từ một nghịch lý đáng suy ngẫm rằng Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu cà phê Robusta lớn trên thế giới nhưng phần giá trị giữ lại được trong chuỗi sản xuất - kinh doanh lại chưa tương xứng với vị thế đó.
Theo nhóm nghiên cứu, phần lớn cà phê Việt Nam hiện vẫn được xuất khẩu dưới dạng hạt xanh nguyên liệu với giá trị gia tăng thấp. Trong khi đó, các khâu mang lại giá trị cao như rang xay, đóng gói, xây dựng thương hiệu và phân phối chủ yếu được thực hiện tại thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Hoa Kỳ. Điều này khiến Việt Nam dù dẫn đầu về sản lượng xuất khẩu Robusta nhưng vẫn chủ yếu đứng ở phân khúc thấp của chuỗi giá trị toàn cầu.
Ngoài ra, nhóm nghiên cứu cũng nhận thấy, nhiều nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào các chỉ số năng lực cạnh tranh, mô hình trọng lực hoặc những yếu tố kinh tế vĩ mô tác động đến xuất khẩu. Trong khi đó, chưa có nhiều nghiên cứu tiếp cận một cách toàn diện, kết nối đồng thời đặc điểm và xu hướng tiêu dùng của thị trường Hoa Kỳ, năng lực thực tế của các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam, cùng các giải pháp nâng cấp giá trị cụ thể, khả thi đối với cà phê Robusta.
“Nhóm mong muốn lấp đầy khoảng trống này bằng việc không chỉ phân tích thực trạng mà còn đề xuất một lộ trình hành động có tính ứng dụng, giúp doanh nghiệp từng bước nâng cao giá trị gia tăng và vị thế của cà phê Robusta Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ”, Hạnh bày tỏ.
Lý giải việc lựa chọn nghiên cứu cà phê Robusta thay vì các loại hạt cà phê khác, Phương Hạnh cho biết, hiện nay, hơn 92% diện tích và khoảng 95% sản lượng cà phê cả nước tập trung tại khu vực Tây Nguyên, đặc biệt ở các tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng và Gia Lai với Robusta là giống chủ lực. Trong thời gian dài, Robusta thường bị xem là loại cà phê có giá trị thấp, chủ yếu dùng để pha trộn nhằm giảm chi phí. Tuy nhiên, Robusta sở hữu nhiều đặc tính riêng như hương vị đậm đà, hàm lượng caffeine cao và cấu trúc hạt phù hợp cho các dòng espresso cao cấp.
Rào cản lớn nhất không nằm ở chất lượng cà phê mà ở việc Robusta Việt Nam thiếu cơ sở để chứng minh chất lượng đó với người mua tại Mỹ và vì vậy, bị mặc định định giá theo mức sàn hàng hóa. Việc phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu thu mua từ nhiều nông hộ nhỏ lẻ khiến chất lượng sản phẩm thiếu tính đồng nhất, đồng thời hạn chế khả năng truy xuất nguồn gốc. Nếu được đầu tư bài bản về chất lượng và định vị thương hiệu, Robusta hoàn toàn có thể tham gia vào phân khúc cà phê chất lượng cao.
Nguyễn Thị Phương Hạnh - sinh viên lớp KTQT50.3, khoa Kinh tế quốc tế, Học viện Ngoại giao. Ảnh: NVCC.
Về thị trường nghiên cứu, nhóm lựa chọn Hoa Kỳ bởi đây được xem là trung tâm của xu hướng tiêu dùng cà phê đặc sản trên thế giới. Theo nhóm nghiên cứu, người tiêu dùng Mỹ ngày càng quan tâm đến chất lượng, nguồn gốc và câu chuyện của sản phẩm, tạo ra cơ hội cho các dòng Robusta chất lượng cao của Việt Nam. Dữ liệu xuất khẩu sang Hoa Kỳ trong giai đoạn 2010-2023 tương đối đầy đủ, tạo điều kiện thuận lợi để nhóm xây dựng mô hình phân tích và đưa ra các đề xuất có cơ sở khoa học.
Về quy trình nghiên cứu, đội Chickey triển khai đề tài qua bốn giai đoạn chính. Trong đó, giai đoạn đầu tiên là xác định vấn đề và xây dựng câu hỏi nghiên cứu. Đây cũng là bước khó khăn nhất đối với nhóm, bởi những lựa chọn và định hướng được đưa ra ở giai đoạn này có ý nghĩa quyết định đến toàn bộ quá trình nghiên cứu sau đó. Nhóm tập trung vào hướng xây dựng thương hiệu cho cà phê Robusta Việt Nam.
Giai đoạn hai là tổng quan tài liệu. Nhóm hệ thống hóa các nghiên cứu theo năm hướng chính bao gồm năng lực cạnh tranh, cầu thị trường nhập khẩu, các yếu tố tác động đến kim ngạch xuất khẩu, rào cản thương mại và vấn đề nâng cao giá trị gia tăng. Mục tiêu không chỉ là tóm tắt các nghiên cứu trước mà là xác định rõ khoảng trống - điều gì đã được nghiên cứu, điều gì chưa và nghiên cứu của mình đóng góp thêm điều gì mới.
Giai đoạn ba là thu thập dữ liệu và xây dựng mô hình định lượng. Nhóm sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian theo quý giai đoạn 2010-2023 từ ba nguồn chính - UN Comtrade cho kim ngạch xuất khẩu và giá cà phê thế giới; FRED cho thu nhập bình quân đầu người Mỹ và giá dầu Brent; nền tảng SPS/TBT của WTO cho số lượng biện pháp phi thuế quan với tổng cộng 56 quan sát theo quý.
Nhóm chọn nghiên cứu theo mô hình ARDL (Autoregressive Distributed Lag) cho phép áp dụng khi các biến có bậc tích hợp hỗn hợp I(0) và I(1) - đúng với tình trạng của bộ dữ liệu này sau khi kiểm định tính dừng. Đồng thời, ARDL cho kết quả ước lượng dài hạn chính xác và nhất quán ngay cả với cỡ mẫu nhỏ và cho phép phân tách rõ ràng động thái ngắn hạn và cân bằng dài hạn thông qua cơ chế hiệu chỉnh sai số ECM - từ đó đánh giá được tốc độ điều chỉnh sau các cú sốc.
Giai đoạn bốn là phân tích thị trường và xây dựng giải pháp. Song song với phần định lượng, nhóm thực hiện phân tích thống kê mô tả về thị trường cà phê Mỹ từ quy mô thị trường, cơ cấu nhập khẩu, hệ thống phân phối đến xu hướng tiêu dùng và chân dung khách hàng. Từ đó, kết hợp với kết quả mô hình để xây dựng khung giải pháp và lộ trình chiến lược khả thi cho SMEs Việt Nam.
Trong quá trình đề xuất giải pháp, nhóm tham khảo thực tiễn từ cả doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp vừa và nhỏ trong ngành cà phê. Từ đó, nhóm xây dựng lộ trình tập trung vào việc kiểm soát và nâng cao chất lượng nguồn cung, coi đây là nền tảng để gia tăng giá trị và phát triển thương hiệu cho cà phê Robusta Việt Nam trong dài hạn.
Chia sẻ về giải pháp giúp các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam đủ sức để cạnh tranh với các thương hiệu cà phê lớn trên thị trường Hoa Kỳ, Trần Phạm Bảo Linh - sinh viên lớp KTQT50.2, khoa Kinh tế quốc tế, Học viện Ngoại giao cho biết: “Sau quá trình nghiên cứu, nhóm em cho rằng các doanh nghiệp vừa và nhỏ của Việt Nam không nên cạnh tranh trực tiếp với các thương hiệu lớn về quy mô sản xuất, ngân sách quảng cáo hay hệ thống phân phối. Đây là cuộc chơi đòi hỏi nguồn lực rất lớn và vượt quá khả năng của phần lớn SMEs (Small and Medium Enterprises - doanh nghiệp vừa và nhỏ - PV) Việt Nam.
Thay vào đó, doanh nghiệp nên tập trung vào những lợi thế đang có sẵn như tạo ra những lô cà phê có chất lượng cao, có nguồn gốc rõ ràng và mang bản sắc riêng của từng vùng sản xuất. Doanh nghiệp có thể xây dựng mối liên kết trực tiếp với nông hộ để kiểm soát chất lượng từ đầu vào, từ đó tạo ra sản phẩm đồng đều và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường Hoa Kỳ.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần minh bạch hóa thông tin về sản phẩm thông qua việc cung cấp dữ liệu về vùng trồng, quy trình sản xuất, chất lượng và các chứng nhận liên quan. Nhóm đề xuất SMEs nên tiếp cận trước các nhà rang xay quy mô nhỏ và vừa tại Hoa Kỳ thay vì cố gắng đưa sản phẩm vào các chuỗi bán lẻ lớn ngay từ đầu. SMEs Việt Nam không nên cạnh tranh bằng quy mô mà nên cạnh tranh bằng chất lượng, sự khác biệt và khả năng kể câu chuyện giá trị của sản phẩm. Đây là hướng đi phù hợp hơn với nguồn lực hiện có và cũng phù hợp với xu hướng tiêu dùng đang diễn ra tại thị trường Hoa Kỳ”.
Đào sâu hơn một bước để tìm lời giải khác biệt
Theo em Trần Phạm Bảo Linh, để chiến lược của đội có thể giúp thay đổi vị thế của cà phê Robusta tại thị trường Hoa Kỳ trong 5-10 năm tới, cần quá trình dịch chuyển theo 3 giai đoạn.
Giai đoạn 1 (3 năm đầu), thoát khỏi vị thế hàng hóa vô danh. Mục tiêu không phải là nổi tiếng ngay mà là được nhìn nhận như một nguồn cung có danh tính và chất lượng kiểm chứng được.
Giai đoạn 2 (năm 4-7), xây dựng danh tiếng ngành. Kỳ vọng "Fine Robusta Vietnam" trở thành một danh mục riêng được nhận diện trong cộng đồng cà phê đặc sản Mỹ.
Giai đoạn 3 (năm 8-10), khẳng định thương hiệu vùng nguyên liệu. Đây là kỳ vọng dài hạn nhất, tỉnh Đắk Lắk nói riêng và khu vực Tây Nguyên nói chung sẽ trở thành một chỉ dẫn địa lý được nhận diện trong phân khúc đặc sản, không đại trà nhưng đủ để người mua hiểu đây là vùng có hương vị riêng, tiêu chuẩn rõ ràng, xứng đáng giá cao hơn.
Chia sẻ về ý nghĩa của ngôi vị quán quân, Nguyễn Thị Phương Hạnh cho biết, giải thưởng là sự ghi nhận cho quá trình nghiên cứu nghiêm túc và kiên trì của cả nhóm. Điều khiến nhóm tự hào không chỉ là kết quả đạt được mà còn là việc dám đi sâu vào nguyên nhân gốc rễ của vấn đề thay vì lựa chọn những giải pháp dễ thấy hơn.
“Ban đầu, nhóm cho rằng bài toán của cà phê Robusta Việt Nam nằm ở thương hiệu. Tuy nhiên, càng nghiên cứu, chúng em càng nhận ra điểm nghẽn cốt lõi là sự thiếu ổn định của nguồn cung. Chính việc liên tục đặt câu hỏi và đào sâu hơn vào bản chất vấn đề đã giúp nhóm tìm ra hướng tiếp cận khác biệt.
Từ hành trình đó, nhóm rút ra ba bài học quan trọng. Thứ nhất, trong nghiên cứu cần kiên trì truy tìm nguyên nhân gốc rễ thay vì dừng lại ở những nhận định ban đầu. Thứ hai, một giải pháp chỉ thực sự có giá trị khi có khả năng triển khai trong thực tiễn. Vì vậy, toàn bộ lộ trình mà nhóm đề xuất đều được xây dựng dựa trên điều kiện và nguồn lực thực tế của các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam. Thứ ba, các kết quả định lượng chỉ phát huy ý nghĩa khi được đặt trong bối cảnh thực tiễn của thị trường và ngành hàng nghiên cứu”, Phương Hạnh nhận định.
Về định hướng tương lai, Hạnh cho biết chiến thắng tại Economist Up không phải điểm kết thúc mà là động lực để nhóm tiếp tục hoàn thiện nghiên cứu. Nhóm mong muốn trong thời gian tới có thể tiếp tục phát triển và kiểm chứng lộ trình này trong thực tế, góp phần hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ nâng cao giá trị xuất khẩu cà phê Robusta Việt Nam.
Chia sẻ thêm về đề tài nghiên cứu, cô Lý Mai Hương - Giám đốc đào tạo Viện Lãnh đạo ABG cho biết, đề tài của đội Chickey thuyết phục hội đồng bởi đã chỉ ra nghịch lý “xuất nhiều nhưng giữ ít giá trị” của cà phê Việt Nam, đồng thời đưa ra giải pháp cụ thể cho SMEs. Đây là sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và tính ứng dụng thực tiễn.
“Nếu các giải pháp của nhóm được triển khai hiệu quả, cà phê Robusta Việt Nam sẽ từng bước trở thành sản phẩm có thương hiệu và giá trị gia tăng cao. SMEs sẽ có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, không chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô mà còn mang ra thế giới chất lượng, câu chuyện và sự bền vững. Điều này sẽ nâng vị thế của Việt Nam trên bản đồ cà phê thế giới, đồng thời tạo thêm nguồn thu nhập ổn định cho nông hộ và doanh nghiệp.
Từ kinh nghiệm hướng dẫn đội quán quân và đồng hành cùng các học viên cao học, nghiên cứu sinh trong nghiên cứu khoa học, tôi muốn nhắn nhủ các bạn sinh viên rằng: hãy chọn đề tài xuất phát từ vấn đề thực tiễn của doanh nghiệp và cộng đồng. Một đề tài giá trị không chỉ cần phân tích khoa học chặt chẽ mà còn phải có tư duy sáng tạo để tìm ra giải pháp khả thi. Quan trọng hơn, nghiên cứu ứng dụng đòi hỏi sự kiên trì và bền bỉ để biến ý tưởng thành giá trị thực tiễn. Khi làm việc nhóm, hãy phát huy tối đa thế mạnh của từng thành viên, bởi sức mạnh tập thể chính là nền tảng tạo nên những công trình có sức thuyết phục và lan tỏa”, cô Lý Mai Hương cho hay.