Quyết định số 530/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình thu hút chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài về giảng dạy, nghiên cứu và làm việc tại các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp của Việt Nam là bước đi cụ thể nhằm hiện thực hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, góp phần từng bước đưa giáo dục và khoa học Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực và thế giới.
Để triển khai tốt chính sách này, việc thu hút và giữ chân đội ngũ nhân lực chất lượng cao là yêu cầu tiên quyết. Trong đó, việc xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ và thay đổi tư duy quản trị là vô cùng quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số giai đoạn 2026-2031.
Chính sách thu hút không chỉ dừng ở mức lương hấp dẫn mà phải là một gói hỗ trợ toàn diện
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quang - Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm (Đại học Thái Nguyên) khẳng định để đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học ở nước ngoài khi trở về có thể nhanh chóng phát huy năng lực, tạo ra các sản phẩm công nghệ và giá trị gia tăng cho nền kinh tế, Việt Nam cần xây dựng những cơ chế, chính sách mang tính đột phá, vượt ra khỏi cách quản lý truyền thống.
Trước hết, cần chuyển từ tư duy quản lý theo quy trình sang cơ chế “đặt hàng theo kết quả". Nhà nước và doanh nghiệp nên giao những bài toán lớn của quốc gia cho các nhóm chuyên gia, nhà khoa học giải quyết, đồng thời đánh giá hiệu quả dựa trên các sản phẩm đầu ra như bằng sáng chế, công nghệ được thương mại hóa, thay vì quá chú trọng vào quy trình và thủ tục hành chính.
Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế đãi ngộ có sức cạnh tranh ở tầm quốc tế. Chính sách thu hút nhân tài không chỉ dừng ở mức lương hấp dẫn mà phải là một gói hỗ trợ toàn diện, bao gồm nguồn kinh phí nghiên cứu ổn định, đội ngũ trợ lý, hệ thống cơ sở vật chất hiện đại, điều kiện nhà ở, môi trường làm việc thuận lợi và quyền chủ động thành lập, phát triển nhóm nghiên cứu riêng.
Theo thầy Quang, một đột phá quan trọng khác là thiết lập cơ chế tài chính và mua sắm trong nghiên cứu khoa học. Các nhóm nghiên cứu xuất sắc cần được trao quyền tự chủ cao trong quản lý kinh phí, tuyển dụng nhân sự và đầu tư trang thiết bị, qua đó rút ngắn thời gian thực hiện các thủ tục, giảm bớt rào cản hành chính để tập trung cho hoạt động sáng tạo và đổi mới.
Đồng thời, cần hình thành cơ chế kết nối hai chiều giữa trường đại học, viện nghiên cứu với doanh nghiệp. Nhà khoa học nên được tạo điều kiện vừa giảng dạy, nghiên cứu tại các cơ sở đào tạo, vừa tham gia điều hành, tư vấn hoặc chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp mà không bị cản trở bởi những quy định hành chính không còn phù hợp. Điều này sẽ thúc đẩy quá trình đưa tri thức vào thực tiễn sản xuất, góp phần hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với nhu cầu của thị trường.
“Đặc biệt, đối với khối ngành như nông - lâm nghiệp, một cơ chế chính sách mang tính đột phá phải là cơ chế khuyến khích và tạo điều kiện tối đa để nhà khoa học đưa kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thẳng đồng ruộng, trang trại và nhà máy.
Khi các chuyên gia nước ngoài trở về phối hợp cùng nhà trường giải quyết trực tiếp các bài toán dịch bệnh, biến đổi khí hậu, công nghệ sinh học,… để tạo ra chuỗi giá trị gia tăng cho người nông dân và doanh nghiệp địa phương, đó chính là minh chứng sống động nhất cho hiệu quả của chính sách thu hút nhân tài”, Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm (Đại học Thái Nguyên) cho hay.
Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Anh Cang - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long cho rằng, để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cần chuyển từ tư duy "thu hút chuyên gia" sang "tạo điều kiện để chuyên gia tạo ra giá trị".
Theo thầy Cang, thành công không chỉ được đo bằng số lượng chuyên gia trở về, mà còn ở số công nghệ được làm chủ, bằng sáng chế được thương mại hóa, doanh nghiệp khoa học công nghệ được hình thành và những đóng góp thực chất cho tăng trưởng kinh tế.
Do đó, cần trao quyền mạnh mẽ cho các nhà khoa học trong việc xây dựng nhóm nghiên cứu, tuyển chọn cộng sự, tiếp cận nguồn lực và định hướng nghiên cứu, đồng thời cắt giảm tối đa thủ tục hành chính để họ tập trung cho sáng tạo.
Đồng thời, cần chuyển từ cơ chế cấp kinh phí theo đầu vào sang đặt hàng nghiên cứu theo kết quả đầu ra, ưu tiên giải quyết các bài toán lớn của quốc gia trong những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, chuyển đổi số, năng lượng xanh, nông nghiệp công nghệ cao và y tế thông minh.
Cuối cùng, cần xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh trong các trường đại học và viện nghiên cứu. Bên cạnh phòng thí nghiệm hiện đại, cần phát triển các trung tâm chuyển giao công nghệ, văn phòng quản lý sở hữu trí tuệ, vườn ươm doanh nghiệp, quỹ đầu tư mạo hiểm và mạng lưới doanh nghiệp đối tác. Đây là "cầu nối" giúp các kết quả nghiên cứu nhanh chóng đi từ phòng thí nghiệm ra thị trường.
Một cơ chế quan trọng khác là chia sẻ lợi ích từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Các nhà khoa học cần được hưởng tỷ lệ hợp lý từ doanh thu chuyển giao công nghệ, bằng sáng chế hoặc doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) do mình tạo ra. Khi quyền lợi được bảo đảm, họ sẽ có động lực theo đuổi các nghiên cứu có khả năng ứng dụng cao và tạo ra giá trị kinh tế.
“Các trường đại học trong giai đoạn mới cũng cần được xác định là một trung tâm đổi mới sáng tạo của địa phương và vùng, nơi hội tụ chuyên gia, doanh nghiệp, nhà đầu tư và cơ quan quản lý để cùng giải quyết các bài toán phát triển. Khi đó, các nhà khoa học sẽ không chỉ là giảng viên hay nhà nghiên cứu mà còn là những người dẫn dắt đổi mới sáng tạo, phát triển công nghệ và hình thành các doanh nghiệp khoa học công nghệ.
Nếu thực hiện đồng bộ những cơ chế này, tôi tin rằng đội ngũ chuyên gia và nhà khoa học từ nước ngoài sẽ phát huy được tối đa năng lực, không chỉ đóng góp cho đào tạo và nghiên cứu mà còn tạo ra các công nghệ mới, sản phẩm có giá trị gia tăng cao và động lực tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế Việt Nam”, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long nhấn mạnh.
Còn theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hồ Sỹ Tâm - Trưởng phòng, Phòng Khoa học công nghệ và Hợp tác quốc tế, Trường Đại học Thủy lợi, để thu hút các chuyên gia, nhà khoa học quốc tế cũng như đội ngũ trí thức Việt Nam ở nước ngoài, các cơ sở giáo dục đại học không thể chỉ tập trung vào chính sách thu nhập mà cần xây dựng một hệ sinh thái nghiên cứu đủ mạnh để họ phát huy năng lực.
Tuy nhiên, thầy Tâm cũng khẳng định, điều đó không đồng nghĩa với việc yếu tố thu nhập trở nên kém quan trọng. Thực tế, mức đãi ngộ dành cho giảng viên, nhà khoa học tại nhiều trường đại học và viện nghiên cứu công lập ở Việt Nam vẫn còn khá thấp so với mặt bằng khu vực và quốc tế, trở thành một trong những rào cản lớn trong việc thu hút các chuyên gia hàng đầu. Vì vậy, hiện chỉ một số trường đại học có tiềm lực tài chính mạnh mới đủ khả năng cạnh tranh để mời được nhà khoa học quốc tế.
Trưởng phòng, Phòng Khoa học công nghệ và Hợp tác quốc tế, Trường Đại học Thủy lợi cho rằng bên cạnh chính sách đãi ngộ phù hợp, điều các nhà khoa học quan tâm nhất là điều kiện để triển khai nghiên cứu. Muốn giữ chân nhân tài lâu dài, các trường đại học cần đầu tư xây dựng hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại, hạ tầng nghiên cứu đồng bộ và bảo đảm nguồn kinh phí ổn định cho hoạt động nghiên cứu, đào tạo.
Đây là cơ sở để chuyên gia xây dựng nhóm nghiên cứu, tuyển nghiên cứu sinh, nghiên cứu viên và phát triển các hướng nghiên cứu dài hạn. Những yếu tố như hợp tác với doanh nghiệp, chuyển giao công nghệ hay thương mại hóa kết quả nghiên cứu cũng rất cần thiết, nhưng chúng sẽ phát huy hiệu quả sau khi các nhà khoa học đã có một môi trường nghiên cứu đủ mạnh để yên tâm gắn bó và cống hiến lâu dài.
Cần gắn chặt nghiên cứu với đào tạo, lấy giá trị cống hiến thực chất làm thước đo thay cho thâm niên hay vị trí
Nhiều ý kiến cho rằng nếu chỉ giao nhiệm vụ nghiên cứu, rất có thể nguồn lực chất lượng cao này sẽ tạo ra các kết quả khoa học nhưng tác động lan tỏa trong hệ thống giáo dục còn hạn chế.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hồ Sỹ Tâm, để đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học tạo ra tác động lan tỏa trong hệ thống giáo dục đại học, cần thiết kế cơ chế gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu và đào tạo, tương tự mô hình của nhiều quốc gia có nền khoa học phát triển như Nhật Bản hay Hoa Kỳ. Ở các quốc gia này, nhà khoa học không chỉ làm nghiên cứu mà còn đảm nhận vai trò đào tạo thế hệ kế cận, truyền thụ tri thức và dẫn dắt các nhóm nghiên cứu trẻ.
Thầy Tâm nhấn mạnh, bên cạnh các chỉ tiêu về công bố khoa học, sáng chế hay chuyển giao công nghệ, các nhóm nghiên cứu cũng cần được giao KPI về đào tạo, như số lượng nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên trẻ được hướng dẫn và những học phần, chuyên đề nghiên cứu được đảm nhiệm.
Đồng thời, cần tạo điều kiện để sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh tham gia trực tiếp vào các đề tài nghiên cứu, khuyến khích họ trở thành đồng tác giả các bài báo khoa học, sáng chế hoặc giải pháp hữu ích. Đây là cách hiệu quả nhất để hình thành tư duy nghiên cứu và phát hiện nhân tài từ sớm.
Ngoài ra, cần có cơ chế khuyến khích nhà khoa học thành lập doanh nghiệp spin-off ngay trong trường đại học. Sinh viên có thể tham gia các doanh nghiệp này như một phần của chương trình đào tạo hoặc học kỳ thực tập doanh nghiệp. Cách làm này không chỉ giúp người học tiếp cận môi trường nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp ngay từ khi còn trên ghế nhà trường, mà còn rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu, đào tạo và thương mại hóa kết quả khoa học.
“Khi nghiên cứu, đào tạo và đổi mới sáng tạo được tích hợp trong cùng một hệ sinh thái, các chuyên gia sẽ tạo ra tác động lan tỏa không chỉ thông qua công bố khoa học mà còn bằng việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và hình thành các doanh nghiệp công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội”, Trưởng phòng, Phòng Khoa học công nghệ và Hợp tác quốc tế, Trường Đại học Thủy lợi bày tỏ.
Một vấn đề thường được nhắc tới nhưng ít khi được trao đổi thẳng thắn là việc thu hút các chuyên gia xuất sắc quốc tế có thể tạo ra áp lực cạnh tranh đối với đội ngũ cán bộ hiện hữu trong trường.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quang, đây là một vấn đề rất thực tế. Việc thu hút các chuyên gia, nhà khoa học xuất sắc quốc tế chắc chắn sẽ tạo ra áp lực cạnh tranh nhất định đối với đội ngũ cán bộ hiện hữu. Tuy nhiên, nếu được quản lý tốt, đó sẽ là áp lực tích cực, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu của nhà trường.
Các trường đại học Việt Nam hiện nay đã có những bước tiến đáng kể trong quá trình hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, để thực sự sẵn sàng đón nhận và phát huy hiệu quả những nhân tài có năng lực vượt trội, các cơ sở giáo dục đại học cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ về văn hóa quản trị và cơ chế sử dụng nhân lực. Điều quan trọng là xây dựng môi trường học thuật cởi mở, đề cao năng lực, thành tích và những đóng góp thực chất, thay vì tư duy bình quân hay tâm lý "an toàn vị trí".
Ngoài ra, các tiêu chí đánh giá, bổ nhiệm và đãi ngộ cần được xây dựng theo hướng minh bạch, công bằng, dựa trên kết quả đầu ra. Đồng thời, cần khuyến khích văn hóa hợp tác, chia sẻ tri thức và phát triển đội ngũ, để các chuyên gia mới không chỉ mang đến thành tích cá nhân mà còn góp phần nâng cao năng lực của cả tập thể.
“Khi mọi người cùng nhìn nhận sự xuất hiện của nhân tài là cơ hội để phát triển chứ không phải là mối đe dọa, các trường đại học sẽ tạo dựng được môi trường đủ sức hấp dẫn và có năng lực cạnh tranh ở tầm quốc tế”, Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm (Đại học Thái Nguyên) bày tỏ.
Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Anh Cang khẳng định việc thu hút các chuyên gia quốc tế luôn là một bài toán đòi hỏi các cơ sở giáo dục đại học phải nhìn nhận cởi mở để chuyển hóa áp lực cạnh tranh thành động lực đổi mới.
Thầy Cang thừa nhận, dù nhiều trường đã có sự chuẩn bị tốt về cơ sở vật chất và cơ chế tự chủ, nhưng để thực sự sẵn sàng đón nhận những năng lực vượt trội, hệ thống quản trị cần một bước chuyển mình mạnh mẽ: từ tư duy "quản lý con người" sang "phát huy năng lực con người", lấy giá trị cống hiến thực chất làm thước đo thay cho thâm niên hay vị trí hành chính.
Muốn xóa bỏ tâm lý e ngại và ngăn ngừa xung đột lợi ích, các trường phải xây dựng được một văn hóa học thuật minh bạch, nơi chuyên gia mới được định vị là người bổ sung năng lực còn thiếu để cùng nâng tầm hệ thống, chứ không phải để thay thế đội ngũ hiện tại.
Đồng thời, cơ chế đánh giá cần đa dạng hóa và cá nhân hóa theo thế mạnh của từng giảng viên - dù là nghiên cứu, giảng dạy hay kết nối doanh nghiệp, để ai cũng được ghi nhận tương xứng.
Thay vì để các cá nhân cạnh tranh đơn lẻ, nhà trường nên gắn kết họ vào các dự án liên ngành, đồng chủ trì đề tài hay cùng hướng dẫn nghiên cứu sinh, biến thành công thành lợi ích chung được chia sẻ.
Song song với đó, việc không ngừng đầu tư, đào tạo và mở ra cơ hội thăng tiến công bằng cho đội ngũ cơ hữu sẽ giúp mọi thành viên an tâm nhìn thấy tương lai của chính mình để đón nhận nhân tài với tâm thế tích cực.
“Nếu xây dựng được một văn hóa học thuật minh bạch, hợp tác và đề cao giá trị cống hiến, thì sự hiện diện của các chuyên gia hàng đầu sẽ không tạo ra rào cản hay xung đột lợi ích, mà sẽ trở thành chất xúc tác giúp đội ngũ giảng viên trong nước trưởng thành nhanh hơn, góp phần nâng cao vị thế và năng lực cạnh tranh của các trường đại học Việt Nam trong khu vực và trên thế giới”, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Vĩnh Long chia sẻ.