Tại Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026, tâm điểm chú ý của dư luận là những sai phạm xảy ra tại Tuyên Quang. Những gian lận chỉ được phát hiện sau khi dư luận xã hội phản ánh về số lượng điểm 10 xuất hiện nhiều bất thường tại hội đồng thi Trường Trung học phổ thông chuyên Tuyên Quang.
Theo một số chuyên gia giáo dục, vụ việc này không chỉ đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của một số cá nhân, mà còn là cơ hội để nhìn nhận lại cách thiết kế và vận hành kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông.
Nên xây dựng đội ngũ khảo thí chuyên nghiệp, tăng cường khoa học và công nghệ vào giám sát thi
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Lê Đông Phương - nguyên cán bộ nghiên cứu của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam cho rằng, vụ việc vi phạm quy chế thi tại điểm thi Trường Trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang không chỉ là hệ lụy tiêu cực của thi cử, mà còn đặt ra vấn đề cải cách trong công tác tổ chức các kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông.
Thực tế, mọi quy định, quy chế dù chặt chẽ, nhưng sẽ bị vô hiệu hóa nếu những người được giao trọng trách thực thi cố tình cấu kết, tìm cách làm ngược lại để trục lợi.
Vì vậy, để nâng cao tính liêm chính của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, giải pháp là không chỉ kể đến các biện pháp kỹ thuật, mà phải bắt đầu từ việc thay đổi nhận thức và tư duy của toàn hệ thống, từ cơ quan quản lý, đội ngũ giáo viên cho đến từng học sinh, về việc tuân thủ pháp luật một cách thực chất.
Cụ thể, về mặt thể chế và nhân sự, nên xây dựng đội ngũ khảo thí chuyên nghiệp, đồng thời cơ quan quản lý cần tiếp tục rà soát các hình thức xử lý kỷ luật nhằm bảo đảm tính răn đe. Việc phân quyền, giao trách nhiệm cho các địa phương phải đi đôi với cơ chế giám sát độc lập, kiểm soát chéo chặt chẽ.
Bên cạnh giải pháp về con người, việc đẩy nhanh lộ trình ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến là điều quan trọng để ngăn chặn sự can thiệp chủ quan của con người vào kết quả bài thi. Để hạn chế tiêu cực, việc xây dựng hạ tầng dữ liệu và giám sát số là một ưu tiên cải cách cấp thiết. Ngành giáo dục nên thiết lập hệ thống dữ liệu kỳ thi quốc gia, được mã hóa. Trọng tâm của giải pháp này là ứng dụng phân tích thống kê để chủ động nhận diện, phát đi cảnh báo sớm về các dấu hiệu điểm số bất thường. Nguồn dữ liệu số được đảm bảo xuyên suốt từ trước, trong cho đến khâu hậu kiểm sau kỳ thi nhằm phòng ngừa tối đa các rủi ro can thiệp.
Sự kết hợp chặt chẽ giữa một thể chế quản lý nghiêm khắc và hệ thống công nghệ bảo mật hiện đại không chỉ giúp ngăn chặn từ sớm, từ xa mọi hành vi gian lận mà còn là bệ phóng đưa nền giáo dục Việt Nam tiệm cận với các tiêu chuẩn đánh giá tiên tiến của quốc tế.
Cùng bàn về vấn đề này, Tiến sĩ Trương Xuân Cừ - Đại biểu Quốc hội khóa XV cho rằng, việc cải cách kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông để ngăn chặn tiêu cực là cấp thiết hiện nay, nhưng quán triệt tư tưởng hay siết chặt quy chế một cách chung chung là chưa đủ.
Kỳ thi cần được làm rõ hơn trách nhiệm của từng khâu, từng cá nhân. Hiện nay, mô hình tổ chức thi có sự tham gia của nhiều lực lượng, nhưng khi xảy ra sự cố, việc xác định trách nhiệm đôi khi chưa tương xứng với vai trò được giao. Muốn kỳ thi nghiêm túc, phải gắn quyền hạn với trách nhiệm, gắn trách nhiệm với cơ chế giám sát và xử lý.
Để đảm bảo tính khách quan và minh bạch tuyệt đối, việc thiết lập một cơ chế hậu kiểm dữ liệu nghiêm ngặt trước khi chính thức công bố kết quả thi là đòi hỏi cấp thiết. Theo đó, hệ thống cần được tích hợp tính năng tự động nhận diện và cảnh báo sớm các chỉ dấu bất thường, gồm: tỷ lệ điểm cao đột biến, mức độ trùng lặp giữa các bài thi, sự chênh lệch điểm số quá lớn giữa các phòng thi, hoặc năng lực học tập thực tế trước đó của thí sinh. Nguyên tắc vận hành cốt lõi là chủ động phòng ngừa, mọi dữ liệu chứa yếu tố rủi ro đều phải được tạm giữ để xác minh, làm rõ và xử lý nghiêm.
Song song với chế tài mạnh mẽ, việc ứng dụng khoa học công nghệ là công cụ không thể tách rời trong tiến trình cải cách kỳ thi. Trước mắt, cần phủ sóng camera giám sát tại tất cả các phòng thi để lưu trữ bằng chứng khách quan. Về lâu dài, giải pháp nên ưu tiên để hạn chế sự can thiệp của con người vào kỳ thi chính là chuyển đổi hoàn toàn sang hình thức thi trên máy tính. Đây là bước đi hoàn toàn khả thi trong bối cảnh chuyển đổi số, hạ tầng công nghệ số ngày càng phát triển hiện nay nhằm đảm bảo sự công bằng, thực chất cho kỳ thi.
"Thực tế cho thấy, nếu chỉ trông chờ vào yếu tố con người thì những hành vi gian lận mang tính tổ chức, tinh vi sẽ rất khó bị phát hiện. Vì vậy, để tạo ra bước đột phá trong việc ngăn chặn tiêu cực tại kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, giải pháp hàng đầu là phải tăng cường khoa học và công nghệ vào thay thế các phương thức thủ công", Tiến sĩ Trương Xuân Cừ nhấn mạnh.
Hoàn thiện quy chế thi theo hướng quản trị rủi ro, nên tham khảo kinh nghiệm từ các kỳ thi quốc tế
Trong khi đó, theo Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo), nếu coi vụ việc Tuyên Quang là một cơ hội để cải cách, ưu tiên trước hết phải là tiếp tục hoàn thiện quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông theo hướng quản trị rủi ro, thay vì chủ yếu quy định các bước hành chính.
Trước hết, cần xây dựng chuẩn năng lực nghề nghiệp và chuẩn liêm chính đối với những người tham gia ra đề, phản biện đề, coi thi, chấm thi và quản trị khảo thí. Đây không thể tiếp tục được coi là công việc kiêm nhiệm, chỉ cần lựa chọn người đúng chức danh và đủ số năm công tác. Những vị trí có mức độ rủi ro cao phải được đào tạo, đánh giá, cấp quyền phù hợp và sàng lọc xung đột lợi ích.
Ngoài ra, phải tăng cường giám sát độc lập và kiểm soát chéo. Không nên để một địa phương vừa tổ chức, vừa giám sát và tự đánh giá toàn bộ quá trình thi. Các khâu nhạy cảm cần có sự tham gia của lực lượng từ bên ngoài địa phương, sự phân tách rõ giữa người thực hiện và người kiểm tra, đồng thời lưu lại đầy đủ dữ liệu để có thể truy trách nhiệm đến từng vị trí.
Cuối cùng, quy chế phải quy định rõ cơ chế bảo vệ quyền lợi của thí sinh khi sai sót xuất phát từ khâu tổ chức, kỹ thuật hoặc quản trị kỳ thi. Cải cách kỳ thi vì thế không chỉ là thay đổi hình thức thi hay đưa thêm công nghệ vào phòng thi, mà phải bảo đảm khả năng phòng ngừa rủi ro, phát hiện bất thường, quy trách nhiệm rõ ràng và bảo vệ công bằng cho người học.
Cũng theo Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông có thể được xây dựng dựa trên việc tham khảo các kỳ thi chuẩn hóa quốc tế như SAT và ACT. Điểm đáng học hỏi là những kỳ thi này xây dựng cơ chế quản trị rủi ro theo nhiều lớp, thay vì đặt toàn bộ sự an toàn của kỳ thi vào việc giữ kín một đề thi.
Lớp thứ nhất là phòng ngừa. Các tổ chức khảo thí sử dụng ngân hàng câu hỏi lớn, nhiều đề tương đương, kiểm soát chặt nhân sự, nhận dạng thí sinh, thiết bị và môi trường thi. Khi thí sinh không cùng làm một tổ hợp câu hỏi giống hệt nhau, việc nhìn bài, truyền đáp án hoặc tiếp cận trước một đề cụ thể sẽ khó tạo ra lợi thế trên diện rộng.
Lớp thứ hai là phát hiện. Hệ thống lưu lại dấu vết về thời gian làm bài, lựa chọn đáp án, thay đổi câu trả lời và nhiều dữ liệu liên quan. Sau kỳ thi, các thuật toán có thể phát hiện những bài làm giống nhau bất thường, kết quả tăng đột biến hoặc những mẫu trả lời khó giải thích bằng năng lực thông thường.
Lớp thứ ba là xử lý. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi vấn, kết quả có thể bị tạm giữ để xác minh độc lập. Tùy mức độ, thí sinh có thể được yêu cầu cung cấp thông tin, thi xác minh, thi lại hoặc bị hủy kết quả nếu có đủ căn cứ. Trong thực tế, đã có những sự cố lộ đề tại một số khu vực khiến kết quả bị hủy và kỳ thi phải tổ chức lại. Một số hình thức gian lận bằng thiết bị tinh vi cũng được phát hiện thông qua dữ liệu bất thường về thời gian và kết quả làm bài. Sau các sự cố, quy trình bảo mật, nhận dạng và giám sát tiếp tục được điều chỉnh.
"Việt Nam có thể tiếp thu mô hình quản trị rủi ro của các kỳ thi quốc tế, nhưng phải bắt đầu từ việc chuyên nghiệp hóa hoạt động khảo thí. Trước mắt, cần xây dựng ngân hàng câu hỏi đủ lớn, tạo nhiều đề tương đương, số hóa nhật ký tổ chức thi, phân tích dữ liệu trước khi công bố điểm và thiết lập cơ chế xác minh độc lập đối với những kết quả bất thường. Thi trên máy tính là hướng đi cần thiết, nhưng hiện đại hóa không thể chỉ là chuyển đề giấy lên màn hình.
Đồng thời, cần sớm hình thành các tổ chức, đơn vị khảo thí chuyên nghiệp có đủ năng lực xây dựng ngân hàng câu hỏi, thử nghiệm, chuẩn hóa đề, tổ chức thi và phân tích dữ liệu. Bộ Giáo dục và Đào tạo không nhất thiết phải trực tiếp làm toàn bộ các khâu, mà nên tập trung ban hành chuẩn, đặt hàng, kiểm định, giám sát và chịu trách nhiệm về chất lượng hệ thống.
Một kỳ thi đáng tin cậy phải kết hợp nhân sự có năng lực và liêm chính, thể chế kiểm soát quyền lực, tổ chức khảo thí chuyên nghiệp, công nghệ giám sát và hệ thống dữ liệu phát hiện bất thường. Công nghệ không thay thế con người và thể chế, nhưng có thể làm cho gian lận khó thực hiện, khó che giấu và dễ bị phát hiện hơn.
Mục tiêu cải cách không phải là tuyên bố kỳ thi “an toàn tuyệt đối”, mà xây dựng một hệ thống có khả năng phòng ngừa, phát hiện sớm, khoanh vùng chính xác, xử lý minh bạch và bảo vệ đầy đủ quyền lợi của thí sinh", Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh.