Lãnh đạo một số trường trung cấp, cao đẳng nhận định, Quyết định số 1255/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành Danh mục các loại hình, tiêu chí, quy mô tiêu chuẩn của các cơ sở thực hiện xã hội hóa trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo sẽ tạo thêm động lực để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp huy động nguồn lực xã hội, đầu tư nâng cao chất lượng đào tạo.
Tuy nhiên, quyết định cũng đặt ra không ít yêu cầu đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp khi phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về cơ sở vật chất, trang thiết bị, diện tích đất tối thiểu, điều kiện hưởng ưu đãi cũng như đội ngũ cán bộ quản lý, nhà giáo trước khi được triển khai chính sách xã hội hóa theo quy định hiện hành.
Gỡ bỏ những tồn tại, hạn chế khi trường nghề muốn thực hiện hoạt động xã hội hóa
Trước vấn đề trên, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Thạc sĩ Nguyễn Phan Anh Quốc – Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ - Năng lượng Khánh Hòa bày tỏ, Quyết định số 1255/QĐ-TTg là bước đi quan trọng, góp phần "cởi trói" cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trong triển khai hoạt động xã hội hóa.
Theo thầy Quốc, thực tế cho thấy, trước đây dù nhà trường nhiều lần có chủ trương thực hiện xã hội hóa nhưng đều gặp vướng mắc do thiếu hướng dẫn cụ thể, khiến nhiều kế hoạch không thể triển khai.
Đơn cử, nhà trường từng xây dựng phương án hợp tác đầu tư hệ thống điện năng lượng mặt trời nhằm phục vụ đồng thời công tác đào tạo và cung cấp điện cho hoạt động của trường. Mặc dù chủ trương này nhận được sự đồng thuận của các sở, ngành tại địa phương, song khi xin ý kiến Bộ Tài chính, nhà trường được trả lời chưa có văn bản hướng dẫn nên buộc phải tạm dừng.
Tương tự, kế hoạch xã hội hóa sân bóng trong khuôn viên trường hay hợp tác với doanh nghiệp để đầu tư, vận hành phòng thực hành sơn ô tô theo mô hình vừa đào tạo vừa sản xuất cũng đều không thể thực hiện do những rào cản về cơ chế.
"Đó đều là những khó khăn thực tế mà nhà trường từng gặp phải khi muốn triển khai xã hội hóa", thầy Quốc chia sẻ.
Chính vì vậy, theo Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ - Năng lượng Khánh Hòa, Quyết định số 1255/QĐ-TTg sẽ tạo hành lang pháp lý quan trọng để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp mạnh dạn kêu gọi xã hội hóa, huy động nguồn lực đầu tư đối với những hạng mục mà ngân sách nhà nước chưa đáp ứng được.
Đối với các tiêu chí để được hưởng chính sách xã hội hóa, thầy Quốc cho biết, hiện Trường Cao đẳng Công nghệ - Năng lượng Khánh Hòa cơ bản đã đáp ứng đầy đủ các điều kiện về đội ngũ, cơ sở vật chất, diện tích đất và các tiêu chuẩn liên quan.
Vậy nên, việc ban hành hệ thống tiêu chí cụ thể cũng giúp xác định rõ cơ sở giáo dục nghề nghiệp nào đủ điều kiện và chưa đủ điều kiện để triển khai xã hội hóa. Từ đó, những đơn vị đã đáp ứng tiêu chuẩn và có nhu cầu sẽ có cơ sở để thực hiện, trong khi các trường chưa đạt có thể xây dựng lộ trình hoàn thiện nhằm đáp ứng các yêu cầu theo quy định.
"Điều quan trọng nhất là các cơ sở giáo dục nghề nghiệp sẽ có cơ sở pháp lý để triển khai xã hội hóa mà không còn tâm lý e ngại như trước. Vì trên thực tế, việc sử dụng tài sản công nếu không đúng quy định sẽ tiềm ẩn rất nhiều rủi ro pháp lý", thầy Quốc nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, theo thầy Quốc, các trường sẽ có điều kiện thuận lợi hơn trong việc huy động nguồn vốn và nguồn lực từ xã hội để đầu tư mở rộng quy mô, nâng cấp cơ sở vật chất cũng như phát triển các hoạt động phục vụ đào tạo.
Ngoài nhiệm vụ chính là đào tạo, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng có thể mở rộng các hoạt động dịch vụ phù hợp để tạo thêm nguồn thu, qua đó nâng cao mức độ tự chủ tài chính. Tuy nhiên, mọi hoạt động đều phải được thực hiện trên cơ sở minh bạch, rõ ràng về cơ chế tài chính.
Theo Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ - Năng lượng Khánh Hòa, nhiều thiết bị phục vụ đào tạo hiện đại, đặc biệt là các phòng thực hành theo tiêu chuẩn công nghệ mới hoặc các công trình thể dục thể thao, không phải cơ sở đào tạo nào cũng đủ nguồn lực để đầu tư ngay.
Do đó, việc đẩy mạnh xã hội hóa không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo mà còn tạo điều kiện đầu tư các hạng mục phụ trợ như nhà ăn sinh viên, khu thể dục thể thao, ký túc xá... Nhờ vậy, người học được hưởng lợi trực tiếp khi có môi trường học tập hiện đại hơn, đồng thời được tham gia vào các hoạt động sản xuất, thực hành nghề nghiệp ngay trong quá trình học.
Ở góc độ doanh nghiệp, thầy Quốc biết, khi tham gia xã hội hóa, các đơn vị cũng có mục tiêu phát triển riêng. Đối với nhiều doanh nghiệp lớn, việc đồng hành cùng nhà trường còn là cơ hội tiếp cận, tuyển dụng nguồn nhân lực ngay từ khi sinh viên còn đang học, qua đó góp phần nâng cao cơ hội việc làm của sinh viên sau tốt nghiệp.
Quy định có ý nghĩa quan trọng đối với hệ thống giáo dục nghề nghiệp
Trong khi đó, Tiến sĩ Đặng Văn Sáng – Hiệu trưởng Trường Trung cấp Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, Quyết định số 1255/QĐ-TTg có ý nghĩa rất quan trọng đối với hệ thống giáo dục nghề nghiệp, bởi đây là văn bản quy định tương đối đầy đủ, cụ thể và thống nhất về danh mục loại hình, quy mô, tiêu chuẩn và điều kiện để các cơ sở giáo dục được hưởng chính sách khuyến khích xã hội hóa.
Theo thầy Sáng, đối với giáo dục nghề nghiệp, quyết định này mang lại ba ý nghĩa lớn.
Một là, tạo cơ sở pháp lý minh bạch để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp có căn cứ xây dựng chiến lược phát triển lâu dài. Trước đây, việc tiếp cận các chính sách ưu đãi còn phụ thuộc vào nhiều quy định khác nhau; nay các tiêu chí đã được lượng hóa rõ ràng về diện tích đất, cơ sở vật chất, trang thiết bị, đội ngũ quản lý và nhà giáo.
Hai là, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo. Chính sách xã hội hóa không chỉ nhằm mở rộng số lượng cơ sở đào tạo mà còn yêu cầu các trường phải đáp ứng các tiêu chuẩn tối thiểu về điều kiện bảo đảm chất lượng. Điều này sẽ thúc đẩy các cơ sở đầu tư bài bản hơn, hướng tới đào tạo gắn với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường lao động.
Ba là, tạo động lực huy động nguồn lực xã hội vào phát triển giáo dục nghề nghiệp. Khi các tiêu chí được quy định rõ ràng, nhà đầu tư có thể chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư, tiếp cận các chính sách ưu đãi của Nhà nước, từ đó giảm gánh nặng ngân sách và tăng nguồn lực cho phát triển giáo dục.
Có thể thấy, việc quy định rõ các tiêu chí là một bước tiến rất tích cực vì giúp các cơ sở giáo dục nghề nghiệp biết rõ mình cần đầu tư những gì để được hưởng chính sách ưu đãi.
Đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cơ hội lớn nhất là thuận lợi hơn trong việc tiếp cận quỹ đất, thuê đất, xây dựng cơ sở vật chất, mở rộng quy mô đào tạo và huy động nguồn vốn đầu tư từ doanh nghiệp cũng như các tổ chức xã hội. Khi có cơ chế ưu đãi rõ ràng, các nhà đầu tư sẽ yên tâm hơn trong việc đầu tư dài hạn vào lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp.
Ngoài ra, các trường sẽ có điều kiện đầu tư đồng bộ hơn về phòng học, xưởng thực hành, phòng thí nghiệm, thiết bị đào tạo hiện đại và hạ tầng chuyển đổi số. Đây là yếu tố rất quan trọng để nâng cao chất lượng đào tạo theo hướng thực hành và đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp.
Đối với người học, lợi ích mang lại là rất rõ ràng, bao gồm: Được học tập trong môi trường có cơ sở vật chất tốt hơn; Được thực hành trên các thiết bị hiện đại, sát với công nghệ sản xuất thực tế; Chương trình đào tạo có điều kiện cập nhật nhanh theo nhu cầu doanh nghiệp; Có nhiều cơ hội thực tập, kết nối việc làm và nâng cao khả năng có việc làm sau tốt nghiệp; Một số chính sách ưu đãi còn góp phần giúp các trường ổn định học phí, mở rộng học bổng và hỗ trợ người học thuộc các nhóm đối tượng chính sách. Khi cơ sở đào tạo được đầu tư tốt hơn thì người học chính là đối tượng hưởng lợi trực tiếp và lâu dài.
Đánh giá về ý nghĩa của Quyết định số 1255/QĐ-TTg đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trao đổi với phóng viên, Thạc sĩ Trần Phương – Hiệu trưởng Trường Trung cấp Việt Giao cho rằng, quyết định này đóng vai trò như một "kim chỉ nam", tạo cơ sở phân định rõ các tiêu chuẩn cần đáp ứng, qua đó tháo gỡ những vướng mắc và chồng chéo trong việc xác định đối tượng được hưởng chính sách ưu đãi về xã hội hóa trước đây.
Theo thầy Phương, thay vì khuyến khích xã hội hóa theo hướng dàn trải, Quyết định số 1255/QĐ-TTg định hướng nâng cao chất lượng thông qua việc chuẩn hóa các tiêu chí về cơ sở vật chất, quỹ đất, trang thiết bị và đội ngũ nhân lực. Điều này buộc các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải chủ động nâng cấp điều kiện bảo đảm chất lượng, từng bước chuyển từ tư duy "đào tạo theo số lượng" sang "đào tạo theo chất lượng".
Bên cạnh đó, quyết định cũng mở ra nhiều thuận lợi cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trong tiếp cận quỹ đất. Cụ thể, văn bản quy định rõ diện tích đất tối thiểu đối với từng loại hình cơ sở đào tạo, như 20.000 m² đối với trường cao đẳng tại khu vực đô thị và 40.000 m² tại khu vực ngoài đô thị, đồng thời áp dụng cơ chế quy đổi linh hoạt theo tỷ lệ 1:2. Đây được xem là căn cứ pháp lý quan trọng để các địa phương thực hiện việc giao đất, cho thuê đất hoặc áp dụng các chính sách miễn, giảm tiền thuê đất đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Hiệu trưởng Trường Trung cấp Việt Giao cho rằng, việc quy định hệ thống tiêu chí rõ ràng cũng góp phần tạo niềm tin cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước khi tham gia lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp của Việt Nam. Các doanh nghiệp có thể yên tâm liên kết, đầu tư hoặc thành lập cơ sở giáo dục nghề nghiệp theo định hướng xã hội hóa để được hưởng các chính sách ưu đãi theo Nghị định số 69/2008/NĐ-CP và Nghị định số 59/2014/NĐ-CP.
"Khi đã có cơ chế pháp lý rõ ràng, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp sẽ mạnh dạn hơn trong việc đầu tư đồng bộ hệ thống xưởng thực hành, phòng học lý thuyết cũng như các công trình phụ trợ như nhà ăn, ký túc xá, đáp ứng yêu cầu đào tạo theo tiêu chuẩn hiện đại", thầy Phương nhận định.
Đối với người học, việc quy định chặt chẽ về trang thiết bị phù hợp với từng ngành, nghề đào tạo sẽ giúp học viên được tiếp cận trực tiếp với hệ thống máy móc, công nghệ sát với thực tế sản xuất tại doanh nghiệp. Đồng thời, các quy định về đội ngũ giảng viên, như tỷ lệ tối đa 25 học viên/giảng viên (15 học viên đối với các ngành nghề năng khiếu) và yêu cầu tối thiểu 60% giảng viên cơ hữu, cũng góp phần bảo đảm chất lượng giảng dạy, tạo điều kiện để người học được hướng dẫn, hỗ trợ và tương tác nhiều hơn với đội ngũ nhà giáo đạt chuẩn.
Cần sớm ban hành hướng dẫn chi tiết về hồ sơ, quy trình và thủ tục thực hiện
Mặt khác, theo Hiệu trưởng Trường Trung cấp Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh, việc quy định các tiêu chuẩn là cần thiết để bảo đảm chất lượng đào tạo và sử dụng hiệu quả những chính sách ưu đãi của Nhà nước. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu triển khai, chắc chắn sẽ có những khó khăn nhất định.
Đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp mới thành lập hoặc có quy mô nhỏ, khó khăn lớn nhất là nguồn lực tài chính để đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất và trang thiết bị theo đúng tiêu chuẩn.
Bên cạnh đó, tại các đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh hay Hà Nội, việc đáp ứng yêu cầu về diện tích đất cũng không đơn giản do quỹ đất hạn chế. Ngoài ra, việc tuyển dụng và giữ chân đội ngũ nhà giáo có trình độ chuyên môn cao, có kinh nghiệm thực tiễn sản xuất cũng là thách thức đối với nhiều cơ sở ngoài công lập.
Tuy nhiên, nếu có lộ trình thực hiện phù hợp cùng với các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước thì các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hoàn toàn có thể đáp ứng được các tiêu chuẩn theo quy định.
Trong khi đó, theo thầy Quốc, thách thức lớn nhất trong quá trình triển khai xã hội hóa vẫn nằm ở cơ chế hợp tác giữa cơ sở giáo dục và đối tác.
"Các trường công lập khi thực hiện xã hội hóa trước hết phải đặt mục tiêu nâng cao chất lượng đào tạo và phục vụ giáo dục. Song song với đó, cơ chế tài chính và trách nhiệm của các bên phải được quy định rõ ràng nhằm tránh những rủi ro pháp lý nếu phát sinh tranh chấp.
Cơ sở giáo dục công lập là đơn vị cung cấp dịch vụ công, vì vậy mọi hoạt động xã hội hóa phải hướng tới phục vụ giáo dục chứ không đặt nặng mục tiêu kinh doanh. Nếu có phát sinh hoạt động dịch vụ thì nguồn lực thu được cũng cần quay trở lại phục vụ cho giáo dục. Đồng thời, việc triển khai phải bảo đảm sự đồng thuận trong toàn trường, bởi nếu việc quản lý, phân bổ nguồn thu thiếu minh bạch hoặc thiếu công bằng sẽ rất dễ phát sinh những bất cập trong nội bộ", thầy Quốc phân tích.
Từ thực tiễn đó, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ - Năng lượng Khánh Hòa kiến nghị các bộ, ngành sớm ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết về hồ sơ, trình tự và thủ tục triển khai hoạt động xã hội hóa. Đồng thời, các sở, ngành địa phương cần tăng cường hỗ trợ, hướng dẫn các cơ sở giáo dục nghề nghiệp rà soát điều kiện, bảo đảm việc triển khai xã hội hóa đúng quy định và phát huy hiệu quả thực chất.
Còn theo Thạc sĩ Trần Phương, bên cạnh những cơ hội mở ra, việc triển khai Quyết định số 1255/QĐ-TTg cũng đặt ra không ít thách thức đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đặc biệt trong giai đoạn đầu thực hiện.
Thách thức đầu tiên là áp lực về quỹ đất, nhất là tại các khu vực đô thị. Theo quy định, các trường cao đẳng phải bảo đảm diện tích tối thiểu 20.000 m², trong khi các trường trung cấp phải có tối thiểu 10.000 m². Tuy nhiên, việc tìm kiếm hoặc mở rộng quỹ đất đáp ứng yêu cầu này tại các thành phố lớn là bài toán không dễ do quỹ đất sạch ngày càng khan hiếm.
Bên cạnh đó là áp lực về nguồn lực tài chính. Để đáp ứng các tiêu chuẩn về diện tích phòng học, xưởng thực hành với mức tối thiểu 5,5 m²/người học cùng hệ thống trang thiết bị hiện đại, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải đầu tư nguồn vốn rất lớn. Đối với những trường có quy mô nhỏ hoặc đang trong quá trình chuyển đổi, đây sẽ là thách thức đáng kể.
Để Quyết định số 1255/QĐ-TTg sớm đi vào thực tiễn và phát huy hiệu quả, Thạc sĩ Trần Phương cũng kiến nghị các bộ, ngành có liên quan và địa phương cần tiếp tục ban hành những cơ chế hỗ trợ phù hợp.
Đối với những bộ, ngành Trung ương, theo thầy Phương, cần nghiên cứu các chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng dài hạn đối với các nhà đầu tư cam kết đầu tư vào lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, qua đó tạo động lực thu hút nguồn lực xã hội.
Đối với Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố, cần ưu tiên quy hoạch quỹ đất dành cho giáo dục nói chung và giáo dục nghề nghiệp nói riêng; đồng thời chủ động rà soát, bổ sung quỹ đất sạch để đáp ứng nhu cầu phát triển của các cơ sở đào tạo. Cùng với đó, cần vận dụng linh hoạt cơ chế quy đổi diện tích đất giữa khu vực đô thị và ngoài đô thị theo tỷ lệ 1:2 như Quyết định số 1255/QĐ-TTg đã quy định, tạo điều kiện để các trường mở rộng cơ sở đào tạo vệ tinh.
Bên cạnh đó, các địa phương cũng cần đẩy nhanh công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đối với các dự án xã hội hóa giáo dục nghề nghiệp nhằm giúp nhà đầu tư sớm triển khai xây dựng. Đồng thời, cần thành lập các tổ công tác liên ngành thực hiện kiểm tra, thẩm định trên tinh thần đồng hành, hướng dẫn, hỗ trợ các cơ sở giáo dục nghề nghiệp từng bước hoàn thiện các tiêu chí theo quy định, tránh áp dụng máy móc hoặc phát sinh thủ tục gây khó khăn, làm giảm động lực tham gia đầu tư của các tổ chức, doanh nghiệp.