Việc sắp xếp, tổ chức lại mạng lưới trường học theo chủ trương tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả hoạt động là xu hướng tất yếu trong giai đoạn hiện nay. Khi nhiều trường mầm non, tiểu học và trung học cơ sở được sáp nhập, vấn đề được quan tâm nhiều nhất là đội ngũ hiệu trưởng, phó hiệu trưởng dôi dư.
Tuy nhiên, nhìn từ thực tiễn quản lý nhân sự tại các cơ sở giáo dục, bài toán khó nhất lại không nằm ở đội ngũ cán bộ quản lý mà chính là lực lượng nhân viên trường học như kế toán, văn thư, y tế học đường, thủ quỹ, thư viện, thiết bị... Nếu không có cơ chế xử lý phù hợp, đây sẽ là nhóm chịu tác động lớn nhất sau quá trình sắp xếp.
Khi sáp nhập nhiều trường mầm non, phổ thông sẽ dôi dư lượng hiệu trưởng, phó hiệu trưởng và nhân viên trường học
Theo chủ trương tại Công văn 777/TTg-TCCV của Thủ tướng Chính phủ và Công văn 4054/BGDĐT-GDPT của Bộ Giáo dục và Đào tạo về sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục, nhiều địa phương đang xây dựng phương án tổ chức lại trường học theo quy mô phù hợp với đơn vị hành chính mới sau sáp nhập xã, phường theo 2 mô hình:
Mô hình 1: Trường một cấp học quy mô lớn (hoặc Trung tâm giáo dục thường xuyên) có các phân hiệu.
Cấu trúc gồm 01 trường chinh có các phân hiệu, điểm trường. Cơ cấu nhân sự gồm: 01 hiệu trưởng, các phó hiệu trưởng, 01 bộ phận hành chính - nhân sự (kế toán, thủ quỹ, văn thư) dùng chung; các nhân sự hỗ trợ giáo dục theo chuyên môn đặc thù; các tổ chuyên môn được tổ chức phù hợp với phân hiệu, điểm trường để nâng cao hiệu quả hoạt động sinh hoạt chuyên môn và tổ chức dạy học.
Tùy theo tình hình thực tế về quy mô lớp, học sinh, khoảng cách địa lý đến trường chính, bố trí mỗi phân hiệu có 01 phó hiệu trưởng phụ trách trong tổng số định mức biên chế được giao để bảo đảm chất lượng giáo dục.
Mô hình 2: Trường phổ thông nhiều cấp học quy mô lớn
Mô hình này được thực hiện tại 1 địa điểm hoặc các địa điểm khác nhau, cấu trúc gồm 01 trường chính, có các phân hiệu, điểm trường với nhiều cấp học. Cơ cấu nhân sự gồm: 01 hiệu trưởng, các phó hiệu trưởng, bộ phận hành chính - nhân sự (kế toán, thủ quỹ, văn thư) dùng chung; các nhân sự hỗ trợ giáo dục theo chuyên môn đặc thù; các tổ chuyên môn được tổ chức phù hợp với cấp học, phân hiệu, điểm trường để nâng cao hiệu quả hoạt động sinh hoạt chuyên môn và tổ chức dạy học.
Tùy theo tình hình thực tế về cấp học, quy mô lớp, học sinh, khoảng cách địa lý đến trường chính, bố trí mỗi phân hiệu có 01 phó hiệu trưởng phụ trách trong tổng số định mức biên chế được giao để đảm bảo chất lượng giáo dục.
Dù lựa chọn phương án nào thì việc giảm số lượng đầu mối quản lý là điều chắc chắn.
Có thể hình dung bằng một ví dụ cụ thể. Một xã hiện có 03 trường mầm non, 03 trường tiểu học và 03 trường trung học cơ sở. Mỗi trường có 01 hiệu trưởng và 01 - 02 phó hiệu trưởng, tổng cộng có 03 hiệu trưởng và 3-6 phó hiệu trưởng.
Nếu địa phương thực hiện phương án mỗi cấp học mầm non, tiểu học, trung học cơ sở (nhiều địa phương thực hiện đề án này) chỉ còn 01 trường thì số trường giảm từ 09 xuống còn 03. Khi đó chỉ còn 03 hiệu trưởng và khoảng 03 phó hiệu trưởng cho mỗi phân hiệu (điểm trường) theo cơ cấu mới, đồng nghĩa sẽ dôi dư khoảng 06 hiệu trưởng và từ 06-12 phó hiệu trưởng tùy quy mô trường.
Tương tự đối với nhân viên trường học. Mỗi trường hiện thường có từ 01 kế toán, 01 văn thư, 01 nhân viên y tế học đường, 01 thủ quỹ hoặc kiêm nhiệm, 01 nhân viên thư viện, 01 nhân viên thiết bị, tùy từng cấp học và quy mô.
Nếu bình quân mỗi trường có 04 nhân viên thì 09 trường sẽ có khoảng 36 nhân viên. Sau sáp nhập còn 03 trường, nhu cầu thực tế chỉ còn khoảng 12-15 người. Như vậy sẽ dôi dư từ 20-24 nhân viên.
Nếu tính trên phạm vi cả nước với hàng nghìn trường học được tổ chức lại trong những năm tới thì sẽ kéo theo số lượng nhân sự dôi dư tương ứng . Tuy nhiên, nhóm chịu tác động mạnh nhất chưa chắc là hiệu trưởng, phó hiệu trưởng mà có thể chính là đội ngũ nhân viên trường học.
Giải quyết bài toán hiệu trưởng, phó hiệu trưởng dôi dư không quá khó
Việc nhiều hiệu trưởng, phó hiệu trưởng dôi dư chắc chắn sẽ tạo tâm tư, áp lực cho các nhân sự này đặc biệt đối với những trường hợp công tác lâu năm cũng như các địa phương trong công tác cán bộ. Tuy nhiên, nếu so sánh với nhóm nhân viên trường học thì việc bố trí đội ngũ cán bộ quản lý vẫn có nhiều thuận lợi hơn.
Thứ nhất, có nhiều phương án bố trí sau sáp nhập.
Sau khi thôi giữ chức vụ quản lý, hiệu trưởng, phó hiệu trưởng vẫn là giáo viên đạt chuẩn, có trình độ chuyên môn và kinh nghiệm quản lý. Do đó, địa phương có nhiều phương án sử dụng.
Có thể bố trí trở lại làm giáo viên giảng dạy; đảm nhận tổ trưởng, tổ phó chuyên môn; điều động sang trường khác còn thiếu cán bộ quản lý; bố trí công tác tại cơ quan quản lý giáo dục hoặc điều động sang các vị trí phù hợp tại xã, phường nếu đáp ứng yêu cầu.
Đối với những người gần tuổi nghỉ hưu, việc nghỉ hưu trước tuổi hoặc hưởng các chính sách tinh giản biên chế cũng là lựa chọn phù hợp.
Thứ hai, hiệu trưởng, phó hiệu trưởng là đảng viên nên việc phân công thuận lợi hơn.
Phần lớn hiệu trưởng, phó hiệu trưởng hiện nay đều là đảng viên, nhiều người giữ chức vụ trong cấp ủy nhà trường.
Do đã trải qua công tác quản lý, được đào tạo về công tác tổ chức, tư tưởng nên nhìn chung việc chấp hành phân công của tổ chức sẽ thuận lợi hơn, góp phần giảm áp lực trong quá trình sắp xếp.
Thứ ba, hiệu trưởng, phó hiệu trưởng không mất việc làm.
Điều quan trọng là sau sáp nhập, phần lớn hiệu trưởng, phó hiệu trưởng chỉ thôi giữ chức vụ quản lý chứ không mất việc làm.
Họ vẫn là viên chức ngành giáo dục, vẫn được bố trí công việc phù hợp với chuyên môn, vẫn hưởng lương theo vị trí việc làm và tiếp tục có cơ hội được bổ nhiệm trở lại khi phát sinh nhu cầu.
Vì vậy, mặc dù sẽ có nhiều tâm tư do thay đổi vị trí công tác nhưng nhìn tổng thể đây vẫn là nhóm có nhiều cơ hội bố trí hơn.
Giải bài toán nhân viên trường học dôi dư sẽ khó hơn
Khác với đội ngũ cán bộ quản lý, việc xử lý nhân viên trường học dôi dư được xem là bài toán phức tạp hơn nhiều.
Thứ nhất, dôi dư nhiều nhưng rất khó bố trí sang vị trí khác.
Giả sử nếu ba trường sáp nhập thành một trường thì thông thường chỉ cần một kế toán, một văn thư và một nhân viên y tế học đường.
Như vậy sẽ dôi dư hai kế toán, hai văn thư và hai nhân viên y tế.
Khác với giáo viên có thể trở lại giảng dạy hoặc cán bộ quản lý có thể đảm nhận công tác chuyên môn, kế toán không thể chuyển sang làm văn thư; văn thư không thể làm y tế học đường; nhân viên thiết bị cũng không thể làm kế toán vì mỗi vị trí đều có tiêu chuẩn đào tạo, chứng chỉ và vị trí việc làm riêng.
Do đó, số lượng vị trí thay thế gần như không có.
Thứ hai, phần lớn nhân viên còn trẻ.
Nhiều nhân viên trường học hiện mới ngoài 30 hoặc 40 tuổi, còn hàng chục năm công tác.
Việc vận động nghỉ hưu trước tuổi hoặc nghỉ theo chế độ là rất khó vì ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và cuộc sống gia đình.
Khác với một số cán bộ quản lý đã gần tuổi nghỉ hưu, nhóm nhân viên trẻ có nhu cầu tiếp tục làm việc lâu dài.
Thứ ba, rất khó chuyển sang công tác tại xã, phường.
Nhiều ý kiến cho rằng có thể điều động nhân viên trường học sang làm việc tại Ủy ban nhân dân xã, phường.
Tuy nhiên, trên thực tế số lượng vị trí việc làm tại cấp xã cũng được xác định rất chặt chẽ.
Ví dụ, xã chỉ cần một hoặc hai kế toán ngân sách; công chức văn phòng - thống kê cũng có tiêu chuẩn tuyển dụng riêng; nhân viên y tế trường học lại không phù hợp với vị trí y tế xã.
Do đó, khả năng tiếp nhận là rất hạn chế.
Thứ tư, số lượng nhân viên dôi dư có thể lớn
Nếu một địa phương giảm 100 trường thì đồng nghĩa có thể dôi dư khoảng: 100 kế toán; 100 văn thư; 100 nhân viên y tế; hàng chục nhân viên thư viện; hàng chục nhân viên thiết bị.
Tổng số nhân viên dôi dư có thể lên tới 400-500 người.
Đây là con số rất lớn đối với một địa phương và vượt quá khả năng bố trí ngay trong thời gian ngắn.
Cần có chính sách hỗ trợ đào tạo lại cho nhân viên trường học dôi dư
Đáng chú ý, đội ngũ nhân viên trường học vừa đón nhận tin vui khi được hưởng phụ cấp ưu đãi theo nghề 20% theo quy định mới tại Nghị định 182/2026/NĐ-CP quy định chế độ phụ cấp ưu đãi theo nghề đối với nhà giáo, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục và nhân sự hỗ trợ giáo dục công tác trong các cơ sở giáo dục công lập, có hiệu lực từ ngày 7/7/2026 và được truy lĩnh từ ngày 01/01/2026. Đây là chính sách được đông đảo nhân viên trường học đồng tình, bởi lần đầu tiên nhiều vị trí như kế toán, văn thư, y tế học đường, thư viện, thiết bị... được ghi nhận những đóng góp đối với hoạt động của nhà trường.
Tuy nhiên, niềm vui này cũng đi kèm không ít tâm tư khi quá trình sắp xếp, sáp nhập trường học trong thời gian tới có thể khiến nhiều nhân viên rơi vào tình trạng dôi dư, thậm chí đứng trước nguy cơ mất vị trí việc làm do rất khó bố trí sang công việc khác. Vì vậy, cùng với việc triển khai chủ trương sắp xếp mạng lưới trường học, các bộ, ngành và chính quyền địa phương cần có lộ trình, chính sách phù hợp để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của đội ngũ nhân viên trường học, giúp họ yên tâm công tác, tạo sự đồng thuận cao trong quá trình thực hiện chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước.
Để giải quyết bài toán nhân viên trường học sau sáp nhập, theo người viết có thể nghiên cứu một số giải pháp đồng bộ.
Trước hết, cần rà soát đầy đủ nhu cầu nhân sự trên phạm vi toàn tỉnh để điều chuyển nhân viên từ nơi dôi dư sang nơi còn thiếu trước khi thực hiện tinh giản.
Thứ hai, cần có chính sách hỗ trợ đào tạo lại đối với nhân viên có nguyện vọng chuyển đổi vị trí việc làm, tạo điều kiện để họ đáp ứng tiêu chuẩn của những vị trí khác trong đơn vị sự nghiệp công lập hoặc cơ quan hành chính.
Thứ ba, cần nghiên cứu mở rộng phạm vi tiếp nhận nhân viên trường học vào các đơn vị công lập khác nếu chuyên môn phù hợp, nhất là đối với kế toán, văn thư và công nghệ thông tin.
Thứ tư, đối với những trường hợp không thể bố trí việc làm, cần có chính sách nghỉ hưu trước tuổi, tinh giản biên chế hoặc hỗ trợ tài chính đủ hấp dẫn để bảo đảm quyền lợi chính đáng của người lao động.
Thứ năm, cần xây dựng lộ trình sáp nhập theo từng giai đoạn, tránh thực hiện đồng loạt trong thời gian ngắn vì sẽ tạo áp lực rất lớn đối với công tác bố trí nhân sự.
Sáp nhập trường học là chủ trương đúng nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn lực giáo dục. Tuy nhiên, bên cạnh việc quan tâm đến đội ngũ hiệu trưởng, phó hiệu trưởng dôi dư, các địa phương cũng cần chú ý đến lực lượng nhân viên trường học, làm sao để đảm bảo hài hòa giữa tinh gọn và quyền lợi của người lao động.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.