Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số, nguồn nhân lực chất lượng cao, đổi mới sáng tạo và khoa học - công nghệ, chuyển đổi số được xác định là những động lực then chốt để tạo ra bước đột phá về năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia. Điều này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hệ thống giáo dục đại học, không chỉ trong đào tạo nguồn nhân lực mà còn trong nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo và gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp cũng như chính quyền địa phương.
Khi đó, các đại học vùng với vai trò là trung tâm đào tạo, nghiên cứu và phát triển của từng khu vực cần phát huy mạnh mẽ sứ mệnh dẫn dắt phát triển kinh tế - xã hội vùng, góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa địa phương và tạo động lực tăng trưởng bền vững cho cả nước.
Đổi mới đào tạo, nghiên cứu để tạo động lực tăng trưởng mới
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Hùng - Giám đốc Đại học Thái Nguyên cho rằng, để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, yếu tố mang tính quyết định không chỉ nằm ở nguồn lực đầu tư hay thể chế mà còn ở chất lượng nguồn nhân lực.
Trên thực tế, tinh thần của Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cùng Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã khẳng định rõ nguồn nhân lực chất lượng cao là nhân tố cốt lõi cho chiến lược phát triển bền vững của đất nước. Đây cũng là bước phát triển tiếp nối tinh thần của Nghị quyết Đại hội XIII và Đại hội XIV của Đảng, tạo động lực mới để hệ thống giáo dục đại học đổi mới mạnh mẽ, đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.
Từ những định hướng chiến lược đó, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Hùng, các đại học vùng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội theo đặc thù từng khu vực. Đối với Đại học Thái Nguyên, nhà trường được xác định là một mắt xích quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ theo Nghị quyết số 11-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Để phát huy vai trò này, Đại học Thái Nguyên đã xây dựng chiến lược phát triển dựa trên ba trụ cột hành động. Với quy mô khoảng 105.000 người học, gần 4.000 giảng viên, 7 trường đại học thành viên và 3 phân hiệu tại tỉnh Lào Cai, Điện Biên và Hà Giang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), đơn vị trước hết tập trung đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành kinh tế mũi nhọn của vùng, góp phần chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ "thâm dụng lao động" sang "thâm dụng chất xám".
Song song với đó, Đại học Thái Nguyên không ngừng mở rộng không gian giáo dục đại học, đưa tri thức đến các địa bàn còn nhiều khó khăn. Theo thầy Hùng, việc phát triển các phân hiệu tại vùng sâu, vùng xa không chỉ giúp người học tiếp cận giáo dục chất lượng mà còn góp phần hình thành nguồn nhân lực tại chỗ, tạo lợi thế cạnh tranh để thu hút đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội ở các địa phương còn nhiều thách thức.
Không dừng lại ở hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ cũng được xác định là trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển của Đại học Thái Nguyên. Theo chia sẻ của thầy Hùng, đơn vị đặt mục tiêu rút ngắn khoảng cách giữa phòng thí nghiệm với dây chuyền sản xuất, đưa kết quả nghiên cứu nhanh chóng đi vào thực tiễn sản xuất và đời sống.
Minh chứng cho định hướng này là nhiều chương trình khoa học và công nghệ của Đại học Thái Nguyên đã được chuyển giao đến hơn 20 tỉnh/thành khu vực miền núi phía Bắc và nhận được sự đánh giá tích cực từ các địa phương.
“Điều đó cho thấy các đại học vùng không đứng ngoài mà đang trực tiếp đồng hành, đóng góp vào chiến lược tăng trưởng kinh tế hai con số của đất nước”, thầy Hùng nhấn mạnh.
Đề cập đến những yêu cầu mới trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển các ngành công nghệ chiến lược, Phó giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Hùng cho rằng nhiệm vụ cấp thiết nhất hiện nay là đổi mới căn bản mô hình quản trị đại học và phương thức đào tạo trên nền tảng số, đồng thời gắn kết chặt chẽ khoa học, công nghệ với đổi mới sáng tạo nhằm cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao cho nền kinh tế số và xã hội số.
Xuất phát từ yêu cầu đó, Đại học Thái Nguyên đang triển khai tái cấu trúc hệ thống ngành đào tạo theo hướng ưu tiên các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như thiết kế vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, an toàn thông tin và công nghệ sinh học. Đồng thời, đưa vào vận hành Trung tâm Đổi mới sáng tạo vùng nhằm tăng cường kết nối giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp, thúc đẩy thương mại hóa các kết quả nghiên cứu và nâng cao hiệu quả đổi mới sáng tạo.
Bên cạnh đó, Đại học Thái Nguyên tiếp tục chuẩn hóa chất lượng theo bộ tiêu chuẩn AUN-QA, mở rộng hợp tác đào tạo và nghiên cứu với các trường đại học uy tín trên thế giới.
Đặc biệt, nhằm tạo hệ sinh thái gắn kết giữa đào tạo với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, Đại học Thái Nguyên đang tích cực mở rộng quan hệ hợp tác với nhiều tập đoàn công nghệ lớn như Viettel, Samsung cùng nhiều doanh nghiệp đến từ Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc).
Theo Giám đốc Đại học Thái Nguyên, chính sự hiện diện của các cơ sở giáo dục đại học chất lượng cao sẽ góp phần thu hút các doanh nghiệp công nghệ đầu tư vào địa phương. Khi đó, đại học chính là thỏi nam châm giữ chân dòng vốn công nghệ chất lượng cao ở lại với vùng", thầy Hùng nêu quan điểm.
Điểm nghẽn không nằm ở đào tạo mà ở hệ sinh thái phát triển nguồn nhân lực
Mặc dù Nhà nước đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm thu hút người học theo đuổi các ngành công nghệ chiến lược, song việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn là bài toán dài hạn. Trong khi đó, nhu cầu của thị trường lao động và yêu cầu phát triển nền kinh tế số, kinh tế tri thức đang gia tăng nhanh chóng, tạo ra áp lực lớn đối với các cơ sở giáo dục đại học.
Từ thực tiễn đào tạo, các cơ sở giáo dục đại học vẫn đang đối mặt với không ít rào cản trong quá trình cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Hùng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở năng lực đào tạo của các trường mà ở hệ sinh thái phát triển và sử dụng nguồn nhân lực.
"Một nền giáo dục đại học mạnh không chỉ tạo ra người giỏi, mà còn phải tạo dựng được cơ chế để người giỏi phát huy đúng năng lực, được sử dụng đúng vị trí và có điều kiện đóng góp cho sự phát triển của đất nước", thầy Hùng nhấn mạnh.
Theo thầy, nếu hoạt động đào tạo chưa gắn chặt với nhu cầu phát triển của nền kinh tế, với doanh nghiệp, địa phương và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thì nghịch lý cung - cầu lao động sẽ còn tiếp diễn. Khi đó, người học khó tìm được công việc phù hợp với chuyên môn, trong khi doanh nghiệp vẫn thiếu hụt nguồn nhân lực có trình độ cao và kỹ năng đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Bên cạnh những bất cập về cơ chế kết nối cung - cầu nhân lực, các trường đại học, đặc biệt tại khu vực trung du và miền núi phía Bắc, còn gặp nhiều khó khăn về nguồn lực đầu tư, hạ tầng nghiên cứu, năng lực đổi mới sáng tạo cũng như khả năng thu hút đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học trình độ cao.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Hùng, đây là những điểm nghẽn mang tính hệ thống, vượt quá khả năng tự giải quyết của từng cơ sở giáo dục đại học, đòi hỏi sự vào cuộc bằng các chính sách đủ mạnh và cơ chế phát triển đồng bộ từ Trung ương đến địa phương.
Xuất phát từ thực tiễn đó, Đại học Thái Nguyên xác định phải chuyển đổi mạnh mẽ tư duy phát triển, từ đào tạo theo khả năng cung ứng sang đào tạo theo nhu cầu phát triển của đất nước và của vùng, hướng tới vai trò kiến tạo tri thức, đổi mới sáng tạo và dẫn dắt phát triển.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, đơn vị tập trung triển khai ba nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, tăng cường dự báo nhu cầu nhân lực để định hướng chiến lược đào tạo, ưu tiên phát triển các ngành thuộc lĩnh vực công nghệ chiến lược và những ngành có sức lan tỏa lớn đối với phát triển kinh tế - xã hội của vùng.
Thứ hai, đẩy mạnh mô hình đồng kiến tạo chương trình đào tạo với doanh nghiệp và chính quyền địa phương. Theo đó, doanh nghiệp không chỉ là đơn vị tiếp nhận lao động mà còn tham gia ngay từ khâu xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo, thực hành, thực tập đến đánh giá chuẩn đầu ra, qua đó bảo đảm sinh viên có đủ năng lực làm việc ngay sau khi tốt nghiệp.
Thứ ba, tiếp tục phát huy vai trò của Đại học Thái Nguyên như một trung tâm tri thức và đổi mới sáng tạo của khu vực Trung du và miền núi phía Bắc, gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của toàn vùng.
"Mục tiêu của chúng tôi không chỉ là đào tạo những người có bằng cấp, mà quan trọng hơn là đào tạo nguồn nhân lực có năng lực sáng tạo, khả năng thích ứng với sự thay đổi và đủ bản lĩnh để dẫn dắt sự phát triển. Đó cũng là con đường để giáo dục đại học thực hiện sứ mệnh phục vụ đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới", Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Hùng chia sẻ.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực then chốt để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững đất nước, vai trò của các cơ sở giáo dục đại học cũng đang có sự thay đổi mạnh mẽ. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Hùng, các cơ sở giáo dục đại học cần vượt ra khỏi chức năng đào tạo truyền thống để trở thành những trung tâm sáng tạo tri thức, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ, trực tiếp đóng góp cho tăng trưởng kinh tế - xã hội.
Theo thầy, tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, cũng như Quy định số 195-QĐ/TW đã đặt ra yêu cầu rất rõ đối với hệ thống giáo dục đại học. Theo đó, đại học không chỉ là nơi truyền thụ tri thức mà phải trở thành nơi sáng tạo tri thức mới, phát triển công nghệ mới và kiến tạo các động lực tăng trưởng cho đất nước.
Để đáp ứng yêu cầu đó, quá trình chuyển đổi của các trường đại học cần được thực hiện đồng bộ trên nhiều phương diện.
Trước hết, các trường cần đổi mới mô hình quản trị theo hướng xây dựng đại học số, quản trị dựa trên dữ liệu và phát huy quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình. Đây là nền tảng để nâng cao chất lượng điều hành, tăng tính linh hoạt và khả năng thích ứng trước những yêu cầu phát triển mới.
Cùng với đó, hoạt động nghiên cứu khoa học cũng cần thay đổi cách tiếp cận. Theo thầy Hùng, thay vì chỉ hướng tới các công bố khoa học, các trường đại học phải lấy hiệu quả ứng dụng làm mục tiêu, tập trung giải quyết những bài toán thực tiễn của doanh nghiệp, địa phương và quốc gia, qua đó tạo ra các sản phẩm có giá trị, có khả năng thương mại hóa và đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội.
Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường liên kết giữa nhà trường với doanh nghiệp và chính quyền địa phương để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong hệ sinh thái đó, đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ được kết nối trong một chuỗi giá trị thống nhất, giúp rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường, đồng thời nâng cao hiệu quả ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.
Đối với Đại học Thái Nguyên, từ những định hướng đó, đơn vị xác định không chỉ là cơ sở đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn hướng tới trở thành trung tâm tri thức, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ của khu vực trung du và miền núi phía Bắc. Nhà trường đặt mục tiêu đồng hành cùng các địa phương và doanh nghiệp trong giải quyết những vấn đề thực tiễn, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của vùng và đóng góp vào sự phát triển chung của đất nước.
“Trong tương lai, giá trị của một trường đại học sẽ không còn được đánh giá chủ yếu bằng quy mô đào tạo hay số lượng công bố khoa học, mà bằng năng lực tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và những giá trị thiết thực phục vụ cộng đồng. Đó cũng chính là định hướng phát triển mà Đại học Thái Nguyên đang kiên trì theo đuổi trong hành trình trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo của vùng và của quốc gia”, Giám đốc Đại học Thái Nguyên nhận định.