Trong công tác quản trị trường phổ thông, đánh giá năng lực nhà giáo là khâu then chốt, nhằm đảm bảo chất lượng giáo dục. Hiện nay, giáo viên chính thức được đánh giá định kỳ chặt chẽ theo Luật Viên chức và các văn bản hướng dẫn. Còn giáo viên hợp đồng, việc đánh giá vẫn còn một khoảng trống. Không có hồ sơ đánh giá, không có cơ chế thu thập ý kiến phản hồi chính thức từ phía người học, mà chủ yếu là đánh giá qua tiến độ hoàn thành chương trình.
Vì thế, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 59/2026/TT-BGDĐT quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu và nhà giáo thỉnh giảng, có hiệu lực từ ngày 01/9/2026 với một số điểm được kỳ vọng sẽ có cơ chế đánh giá phù hợp. Cụ thể, Điểm đ Khoản 2 Điều 7 của Thông tư nêu cơ sở giáo dục có trách nhiệm: “Quy định cụ thể quy trình đánh giá chất lượng giảng dạy định kỳ, cơ chế thu thập và xử lý thông tin phản hồi từ người học đối với nhà giáo hợp đồng; kết quả đánh giá là căn cứ để khen thưởng, thực hiện chế độ đãi ngộ hoặc xem xét tiếp tục ký kết hợp đồng; trường hợp nhà giáo có kết quả đánh giá không đạt yêu cầu theo quy chế của cơ sở giáo dục thì cơ sở giáo dục có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động theo quy định”.
Như vậy, theo thông tư, việc thu thập phản hồi từ người học đã trở thành việc làm bắt buộc. Đây là một bước đi đột phá và tiến bộ, thể hiện tư duy quản trị hiện đại: chuyển từ mô hình cấp trên đánh giá cấp dưới sang mô hình đánh giá đa chiều, lấy người học làm trung tâm.
Tuy nhiên, người viết là giáo viên cũng tham gia thỉnh giảng tại một số cơ sở giáo dục cũng băn khoăn là nhà trường làm thế nào để việc lấy ý kiến người học đảm bảo tính khách quan và thực chất?
Thực tế trong năm học vừa qua, người viết đã chứng kiến trường hợp học sinh tại một trường trung học phổ thông công lập phản ứng gay gắt về phương pháp giảng dạy của giáo viên hợp đồng, mà đằng sau đó không loại trừ có sự “tư vấn”, can thiệp ngầm từ người lớn. Nếu không có cơ chế vận hành chuẩn xác, quy định tiến bộ này rất dễ bị biến tướng thành công cụ giải quyết mâu thuẫn cá nhân hoặc rơi vào bẫy hình thức.
Một số rào cản từ thực tế
Trước tình trạng thiếu hụt giáo viên cục bộ tại một số địa phương, việc ký hợp đồng với nhà giáo hưu trí là giải pháp thiết thực. Đây được xem là nguồn tri thức giàu kinh nghiệm sư phạm. Việc sử dụng giáo viên hợp đồng, giáo viên hưu trí nghỉ hưu không chỉ giải quyết bài toán thiếu giáo viên mà còn đảm bảo ổn định chất lượng dạy học. Dù vậy, khi áp dụng tại trường phổ thông, việc này đối mặt với không ít rào cản.
Rào cản đầu tiên là định kiến văn hóa và tâm lý nể trọng. Nhiều nhà giáo nghỉ hưu là những người có ảnh hưởng về chuyên môn, thậm chí từng là thầy cô giáo trong ban giám hiệu. Do đó, việc để học sinh đánh giá nhà giáo có thâm niên, có ảnh hưởng là điều khá nhạy cảm. Ở chiều ngược lại, một số thầy cô dễ cảm thấy lòng tự trọng bị tổn thương. Bởi tư duy truyền thống chỉ có thầy cô đánh giá học trò, chứ việc học trò đánh giá chuyên môn thầy cô không phổ biến.
Tiếp theo là hiệu ứng đám đông của học sinh phổ thông. Khác với sinh viên, học sinh chưa trưởng thành về mặt nhận thức, rất dễ bị tâm lý chi phối. Các em thường thích thầy cô dễ tính, cho điểm rộng rãi hơn là những giáo viên khó tính. Người viết cũng từng chứng kiến đã có trường hợp giáo viên dạy giỏi nhưng bị xếp hạng thấp chỉ vì nghiêm khắc trong giờ học. Bên cạnh đó, chỉ cần một vài học sinh cá biệt bất bình là có thể kéo cả lớp a dua theo.
Ngoài ra, quy định này còn đối mặt với nguy cơ làm hình thức hoặc biến tướng. Nếu vì nể trọng hoặc e ngại khó tìm người thay thế nên việc khảo sát có khả năng chỉ làm cho có. Chẳng hạn, trường phát phiếu cuối năm, học sinh tích bừa rồi lưu hồ sơ trong tủ. Nguy hiểm hơn là tình trạng ngầm xúi giục học sinh đánh giá tiêu cực giáo viên do những mâu thuẫn nội bộ hay do giáo viên ghi sổ đầu bài nghiêm khắc làm ảnh hưởng thi đua lớp. Ngoài ra, cách thực hiện cũng đáng lo. Bởi vùng sâu vùng xa thì thiếu thiết bị, còn khảo sát bằng phiếu giấy thì học sinh e ngại không dám phản ánh đúng sự thật.
Giải pháp nào đảm bảo khách quan, thực chất?
Trước những thực tế trên, người viết đề xuất một số giải pháp như sau:
Trước hết là đổi mới tư duy sử dụng phiếu khảo sát. Hệ thống câu hỏi tuyệt đối không hỏi về “năng lực chuyên môn”, bởi học sinh không đủ thẩm quyền đánh giá. Có thể xoáy vào phương pháp sư phạm và thái độ ứng xử. Các tiêu chí cần rõ ràng, cụ thể để thấy hiệu quả thực chất. Chẳng hạn như: Giáo viên giảng bài có dễ hiểu không? Có đúng giờ không? Có nhiệt tình giải đáp thắc mắc không hay có tôn trọng học sinh không?
Song song đó, hiệu trưởng coi ý kiến học sinh là thông tin tham chiếu, không phải là kết quả định đoạt. Khi có phản ánh tiêu cực, ban giám hiệu cần dự giờ đột xuất hoặc xác minh độc lập. Nếu học sinh phản ánh đúng, nhà trường trao đổi để giáo viên điều chỉnh. Còn nếu học sinh phản ánh sai do cảm tính hoặc bị tác động thì nhà trường phải chấn chỉnh kịp thời. Đây là cách giáo dục thái độ sống cho học trò.
Tiếp theo là nên đa dạng hóa các kênh đánh giá đa chiều. Theo Thông tư 59, giáo viên hợp đồng toàn thời gian phải sinh hoạt chuyên môn như một giáo viên chính thức. Đây là cách để cập nhật chuyên môn, cải tiến phương pháp nhằm tạo ra chất lượng giảng dạy công bằng giữa các lớp. Khác trước đây, giáo viên hợp đồng chỉ xuất hiện tại trường theo thời khóa biểu, ít nhiều ảnh hưởng chất lượng tiết dạy. Vì vậy, việc đánh giá chất lượng dạy học không thể chỉ dựa vào lá phiếu của học sinh. Tốt nhất là phải là tổng hòa từ ba kênh: nhận xét của tổ chuyên môn, phản hồi của người học và sự tiến bộ thực tế của học sinh. Như thế, nhà giáo nghỉ hưu sẽ cảm thấy công bằng, minh bạch, và yên tâm cống hiến tri thức.
Điều cuối cùng là hiệu trưởng phải làm tốt công tác tư tưởng. Trước khi ký hợp đồng, hiệu trưởng cần trao đổi rõ ràng với giáo viên nghỉ hưu rằng, việc lấy ý kiến chỉ là kênh lắng nghe nhằm điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp với tâm lý lứa tuổi Gen Z. Việc tái ký hợp đồng hay không là dựa trên năng lực thực tế và kết quả giáo dục toàn diện học sinh, chứ không phụ thuộc đơn thuần vào lá phiếu. Bên cạnh đó, nhà trường cũng cần tạo ra công cụ khảo sát bảo mật tuyệt đối để học sinh yên tâm phản ánh trung thực.
Tóm lại, cơ chế thu thập và xử lý thông tin phản hồi từ người học đối với nhà giáo hợp đồng là một bước tiến nhân văn, tiệm cận với nền giáo dục tiên tiến. Tuy nhiên, để cơ chế này thật sự khách quan, thực chất rất cần bản lĩnh và sự tinh tế của hiệu trưởng nhà trường. Có như vậy mới bảo vệ được quyền học tập chính đáng của học sinh, đồng thời trân trọng và tôn vinh tri thức của đội ngũ nhà giáo hưu trí.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.