Chủ trương sắp xếp, tổ chức lại mạng lưới cơ sở giáo dục nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và sử dụng hiệu quả nguồn lực đang được triển khai trên phạm vi cả nước. Chủ trương này là một bước đi quan trọng để đáp ứng yêu cầu đột phá phát triển giáo dục và đào tạo trong giai đoạn mới.
Tuy nhiên, việc sáp nhập trường học không chỉ là sự thay đổi về tổ chức hành chính mà còn tác động trực tiếp đến hoạt động chuyên môn, đội ngũ giáo viên và chất lượng giáo dục ở các nhà trường.
Trong bối cảnh đó, từng tổ chuyên môn - nơi điều hành các hoạt động dạy học - càng giữ vai trò then chốt. Nếu tổ chuyên môn hoạt động hiệu quả, nhà trường sẽ nhanh chóng ổn định, phát huy được sức mạnh của đội ngũ sau sáp nhập. Ngược lại, nếu tổ chuyên môn hoạt động hình thức, thiếu gắn kết thì rất khó tạo ra sự thống nhất trong quản lý và nâng cao chất lượng giáo dục.
Cần thay đổi phương thức hoạt động của từng tổ chuyên môn
Sau khi thực hiện việc sắp xếp, có trường được giữ nguyên nhưng cũng có nhiều trường mới được sáp nhập từ 2-3 trường cũ. Vì thế, duy trì hoạt động tổ chuyên môn sẽ đặt ra nhiều thách thức cho các nhà trường.
Thứ nhất: sau khi sáp nhập trường, nhiều tổ chuyên môn có số lượng giáo viên tăng lên đáng kể. Có những tổ chuyên môn các môn học nhiều tiết có thể lên đến hơn hai mươi giáo viên, phân bố ở nhiều điểm trường khác nhau. Quy mô lớn giúp tập hợp được nhiều nguồn lực, nhưng cũng sẽ gặp những khó khăn trong công tác điều hành.
Đầu tiên là việc thống nhất kế hoạch chuyên môn. Mỗi trường trước khi sáp nhập đều có cách tổ chức, nền nếp sinh hoạt, phương pháp quản lý và văn hóa làm việc riêng. Khi hợp nhất, nếu không có sự thống nhất ngay từ đầu thì rất dễ xảy ra tình trạng mỗi nhóm giáo viên vẫn duy trì “lối cũ”, dẫn đến thiếu đồng bộ trong thực hiện chương trình giáo dục.
Bên cạnh đó, khoảng cách địa lý giữa các điểm trường của giáo viên đối với những trường có nhiều cơ sở, việc tổ chức sinh hoạt chuyên môn trực tiếp thường tốn nhiều thời gian. Không ít giáo viên phải di chuyển hàng chục km để tham dự một buổi họp chuyên môn định kỳ (02 tuần/ 1 lần).
Ngoài ra, tâm lý của đội ngũ sau sắp xếp, sáp nhập, giáo viên có thể xuất hiện tâm trạng so sánh giữa trường cũ và trường mới, băn khoăn về việc phân công nhiệm vụ hoặc cơ hội phát triển nghề nghiệp. Nếu tổ chuyên môn không tạo được sự đoàn kết thì rất dễ phát sinh khoảng cách trong phối hợp công việc.
Hơn nữa, khối lượng công việc của tổ trưởng chuyên môn cũng tăng lên đáng kể. Ngoài việc điều hành chuyên môn, tổ trưởng còn phải phối hợp với nhiều bộ phận, quản lý giáo viên ở nhiều điểm trường, giải quyết các vấn đề phát sinh và tham mưu cho ban giám hiệu. Nếu không được phân cấp hợp lý và giảm tải công việc hành chính thì rất khó hoàn thành tốt nhiệm vụ.
Thứ hai: đổi mới hoạt động tổ chuyên môn theo hướng thực chất là điều mà các tổ chuyên môn, nhà trường phải hướng đến. Để tổ chuyên môn thật sự trở thành “trái tim” của nhà trường sau sáp nhập, cần đổi mới mạnh mẽ phương thức hoạt động.
Trước hết, cần tổ chức lại tổ chuyên môn theo hướng tinh gọn và phù hợp với thực tiễn. Việc thành lập tổ cần căn cứ vào số lượng giáo viên, đặc điểm môn học và điều kiện của từng trường. Đối với trường có nhiều điểm trường, có thể phân công tổ phó hoặc giáo viên cốt cán phụ trách từng khu vực nhằm hỗ trợ tổ trưởng trong công tác điều hành.
Tiếp theo, cần nâng cao vai trò của tổ trưởng chuyên môn. Trong giai đoạn mới, tổ trưởng không chỉ là người triển khai văn bản hay kiểm tra hồ sơ mà phải trở thành nhà quản trị chuyên môn. Tổ trưởng cần biết xây dựng kế hoạch phát triển đội ngũ, tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, hỗ trợ giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, hướng dẫn kiểm tra đánh giá và thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong giảng dạy.
Sinh hoạt chuyên môn cũng cần được đổi mới theo hướng thực chất. Thay vì dành phần lớn thời gian để phổ biến văn bản hoặc kiểm tra hồ sơ, mỗi buổi sinh hoạt nên tập trung vào các nội dung như phân tích bài học, dự giờ - rút kinh nghiệm, xây dựng ngân hàng đề kiểm tra, chia sẻ học liệu số, tháo gỡ khó khăn trong quá trình thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và trao đổi kinh nghiệm giáo dục học sinh.
Đặc biệt, cần phát huy mô hình “mỗi giáo viên là một nguồn học liệu”. Mỗi giáo viên có thể chia sẻ giáo án, video bài giảng, đề kiểm tra, sáng kiến kinh nghiệm hoặc các phần mềm hỗ trợ dạy học. Khi nguồn học liệu được dùng chung, chất lượng giảng dạy sẽ đồng đều hơn giữa các điểm trường, đồng thời giảm áp lực chuẩn bị bài cho giáo viên.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, công nghệ là giải pháp hữu hiệu giúp khắc phục khoảng cách địa lý sau sáp nhập.
Các tổ chuyên môn cần xây dựng kho học liệu dùng chung trên nền tảng số; thống nhất lưu trữ giáo án, kế hoạch dạy học, ngân hàng câu hỏi và tài liệu bồi dưỡng học sinh. Việc sử dụng các nền tảng họp trực tuyến cũng giúp giảm thời gian đi lại, tạo điều kiện để giáo viên ở các điểm trường cùng tham gia sinh hoạt chuyên môn.
Bên cạnh đó, cần khuyến khích giáo viên ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) một cách phù hợp trong xây dựng học liệu, thiết kế bài giảng, phân tích kết quả học tập và hỗ trợ cá thể hóa hoạt động dạy học. Tuy nhiên, AI chỉ là công cụ hỗ trợ; vai trò quyết định vẫn là năng lực chuyên môn, sự sáng tạo và trách nhiệm nghề nghiệp của giáo viên.
Thứ ba: các thành viên cần xây dựng văn hóa tổ chuyên môn đoàn kết, chia sẻ và phát triển bởi sau sáp nhập, điều quan trọng nhất không phải là ghép các đơn vị lại với nhau về mặt tổ chức, mà là tạo dựng một tập thể thống nhất về mục tiêu và văn hóa làm việc.
Tổ chuyên môn cần xây dựng môi trường dân chủ, công khai và minh bạch trong phân công nhiệm vụ. Mọi giáo viên đều được tạo cơ hội phát huy năng lực, được lắng nghe ý kiến và được ghi nhận những đóng góp tích cực.
Tổ trưởng cần phát huy vai trò kết nối, tạo động lực để giáo viên chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau thay vì cạnh tranh không cần thiết. Những giáo viên có kinh nghiệm cần tích cực hướng dẫn giáo viên trẻ; ngược lại, giáo viên trẻ với khả năng ứng dụng công nghệ cần hỗ trợ đồng nghiệp trong chuyển đổi số.
Khi văn hóa chia sẻ được hình thành, tổ chuyên môn sẽ trở thành cộng đồng học tập nghề nghiệp đúng nghĩa, nơi mọi thành viên cùng học hỏi, cùng phát triển vì mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục.
Thứ tư: ngành giáo dục, nhà trường cần có những kế hoạch, giải pháp đồng bộ để các tổ chuyên môn hoạt động hiệu quả sau sáp nhập.
Đầu tiên, cơ quan quản lý giáo dục cần ban hành hướng dẫn cụ thể về mô hình tổ chức tổ chuyên môn đối với các trường có nhiều điểm trường, bảo đảm phù hợp với thực tiễn từng địa phương.
Bên cạnh đó, tăng cường bồi dưỡng năng lực quản trị cho tổ trưởng và tổ phó chuyên môn, đặc biệt là kỹ năng quản lý, chuyển đổi số và tổ chức sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học.
Đồng thời, giảm bớt các loại hồ sơ, báo cáo mang tính hành chính để tổ chuyên môn có thêm thời gian đầu tư cho hoạt động chuyên môn, hỗ trợ giáo viên và nâng cao chất lượng dạy học.
Đặc biệt, quan tâm đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin, trang thiết bị phục vụ sinh hoạt chuyên môn trực tuyến, xây dựng kho học liệu số dùng chung và tạo điều kiện thuận lợi cho việc kết nối giữa các điểm trường.
Thực tế cho thấy, việc sắp xếp lại trường học là một chủ trương lớn nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn lực giáo dục. Tuy nhiên, thành công của chủ trương này không chỉ được đo bằng số lượng đầu mối được tinh gọn mà quan trọng hơn là chất lượng giáo dục sau sắp xếp có được nâng lên hay không.
Muốn đạt được mục tiêu đó, tổ chuyên môn phải thực sự trở thành trung tâm của hoạt động chuyên môn trong nhà trường; là nơi quy tụ trí tuệ tập thể, thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy học, phát triển đội ngũ và lan tỏa văn hóa học tập.
Khi mỗi tổ chuyên môn hoạt động hiệu quả, mỗi giáo viên được tạo điều kiện phát huy năng lực và mỗi học sinh được hưởng môi trường học tập chất lượng hơn, quá trình sáp nhập trường sẽ trở thành cơ hội để nâng cao chất lượng giáo dục, chứ không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về cơ cấu tổ chức.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.