Đề án tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính giai đoạn 2026-2036 do Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng đang nhận được sự quan tâm của dư luận, các cơ sở giáo dục và đội ngũ chuyên gia.
Với nhiều thay đổi trong phương thức tổ chức thi, đặc biệt là định hướng ứng dụng công nghệ để giảm thiểu sự can thiệp chủ quan của con người và tính toán tổ chức nhiều đợt thi trong năm, đề án được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển trong công tác khảo thí, đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn đề cần được cân nhắc khi triển khai.
Muốn triển khai hiệu quả phải giải quyết bài toán hạ tầng và ngân hàng câu hỏi
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, cô Đỗ Thị Diệu Thúy - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Chuyên Hạ Long cho rằng, việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính là xu hướng phù hợp với quá trình chuyển đổi số trong giáo dục. Tuy nhiên, để triển khai chính thức cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về hạ tầng, ngân hàng câu hỏi và lộ trình thực hiện.
Theo cô Thúy, khó khăn trước mắt là điều kiện cơ sở vật chất của nhiều trường hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu tổ chức kỳ thi trên máy tính cho toàn bộ học sinh trong cùng một thời điểm.
Thực tế, có những trường có tới khoảng một nghìn học sinh lớp 12, vì thế rất khó để bố trí cùng lúc một nghìn máy tính phục vụ kỳ thi. Vì vậy, nếu triển khai thi trên máy tính thì việc tổ chức nhiều ca hoặc nhiều đợt thi là điều khó tránh khỏi.
Trong trường hợp này, yếu tố quan trọng nhất là bảo đảm tính khách quan và công bằng. Theo cô, điều này đòi hỏi ngân hàng câu hỏi phải đủ lớn, được chuẩn hóa để các đề thi ở các ca, đợt khác nhau có độ khó tương đương. Đồng thời, các ca thi nên diễn ra trong khoảng thời gian ngắn, chẳng hạn trong một hoặc hai ngày liên tiếp, để hạn chế chênh lệch về điều kiện ôn tập và tâm lý thí sinh.
"Nếu khoảng cách giữa các đợt thi quá xa, điều kiện ôn tập và tâm lý của học sinh sẽ có sự khác biệt, từ đó rất khó bảo đảm tính công bằng", cô nhận định.
Ở góc độ các trường phổ thông, cô Thúy cho rằng việc thay đổi hình thức thi sẽ tác động trực tiếp đến công tác dạy học và ôn tập. Vì vậy, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần sớm công bố lộ trình triển khai, định dạng đề thi và phương thức tổ chức để các nhà trường chủ động xây dựng kế hoạch giảng dạy, đồng thời giúp học sinh có thời gian làm quen với hình thức thi mới.
Được biết, cuối năm 2024 và nửa đầu năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức thử nghiệm thi trên máy tính tại nhiều vùng, miền với hơn 12.000 học sinh thuộc các nhóm đối tượng khác nhau.
Đến tháng 4 và tháng 5/2026, quy mô thử nghiệm tiếp tục được mở rộng trên mạng LAN nội bộ tại 15 tỉnh, thành phố, với sự tham gia của 143 trường trung học phổ thông, trường chuyên và trung tâm giáo dục thường xuyên; hơn 36.000 thí sinh thực hiện khoảng 143.000 lượt thi.
Tại Thái Nguyên, kỳ thi thử tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính được tổ chức tại Trung tâm Khảo thí và Quản lý chất lượng giáo dục, Đại học Thái Nguyên, thu hút gần 3.000 học sinh lớp 12 của các trường trung học phổ thông trọng điểm trên địa bàn tỉnh.
Tiến sĩ Lê Hùng Linh - Giám đốc Trung tâm Khảo thí và Quản lý chất lượng giáo dục, Đại học Thái Nguyên nhận định, đợt thi thử là bước chuẩn bị quan trọng cho lộ trình triển khai kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính theo định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Theo Tiến sĩ Linh, kết quả cho thấy toàn bộ hệ thống tổ chức thi vận hành ổn định, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm, máy chủ, mạng truyền dẫn và phòng máy đáp ứng tốt yêu cầu tổ chức nhiều ca thi liên tục với số lượng lớn thí sinh. Phần lớn học sinh cũng nhanh chóng thích nghi với hình thức thi mới, thao tác thuận lợi và đánh giá tích cực về trải nghiệm làm bài.
Trong quá trình tổ chức, không xảy ra sự cố ảnh hưởng đến chất lượng hay tiến độ kỳ thi. Một số học sinh ban đầu còn bỡ ngỡ với thao tác đăng nhập hoặc sử dụng phần mềm nhưng đều được cán bộ kỹ thuật, giám thị hỗ trợ kịp thời theo các phương án đã chuẩn bị trước.
Từ thực tiễn tổ chức kỳ thi thử, Tiến sĩ Lê Hùng Linh cho rằng, nếu từ năm 2027 Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai thí điểm kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính tại các địa phương đủ điều kiện thì cần chuẩn bị đồng bộ bốn nhóm yếu tố cốt lõi.
Theo ông, trước hết là hạ tầng kỹ thuật, không chỉ gồm hệ thống máy tính mà còn bao gồm trung tâm dữ liệu, máy chủ, đường truyền, nguồn điện, giải pháp an toàn thông tin và các phương án dự phòng để bảo đảm hệ thống vận hành ổn định, liên tục.
Thứ hai là quy trình tổ chức khảo thí cần được chuẩn hóa, thống nhất từ khâu xác thực thí sinh, phân ca thi, giám sát, xử lý sự cố đến công bố kết quả. Thứ ba là đội ngũ nhân sự, trong đó cán bộ coi thi cần được trang bị kỹ năng công nghệ để phối hợp xử lý các tình huống phát sinh.
Theo Tiến sĩ Linh, yếu tố then chốt là ngân hàng câu hỏi và hệ thống sinh đề thi (phần mềm tạo đề thi từ ngân hàng câu hỏi). Ngân hàng câu hỏi phải đủ lớn, được xây dựng theo chuẩn khảo thí hiện đại và thử nghiệm kỹ lưỡng. Hệ thống sinh đề phải tự động tạo các đề khác nhau nhưng tương đương về độ khó, phạm vi kiến thức và khả năng phân loại thí sinh, qua đó bảo đảm công bằng giữa các ca thi.
Bên cạnh đó, ông nhấn mạnh cần đầu tư đồng bộ các giải pháp bảo mật như mã hóa dữ liệu, quản lý quyền truy cập và giám sát an ninh mạng để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho ngân hàng câu hỏi và dữ liệu của kỳ thi.
Chuẩn hóa quy trình, tăng cường quản trị rủi ro và tận dụng nguồn lực từ các trường đại học
Bên cạnh việc đáp ứng các điều kiện về hạ tầng, nhân lực và công nghệ, việc triển khai kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính cũng đặt ra yêu cầu về quản trị rủi ro và xây dựng quy trình tổ chức chặt chẽ. Với một kỳ thi quy mô quốc gia, mọi tình huống phát sinh đều cần được tính toán và chuẩn bị phương án xử lý từ sớm để bảo đảm kỳ thi diễn ra an toàn, thông suốt và công bằng.
Từ kinh nghiệm nhiều năm tổ chức các kỳ thi trên máy tính, Tiến sĩ Lê Hùng Linh cho rằng, thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ mà ở khâu chuẩn bị.
Theo đó, nếu quy trình được chuẩn hóa, hệ thống được kiểm thử đầy đủ và các phương án dự phòng được xây dựng từ trước thì phần lớn các sự cố kỹ thuật đều có thể kiểm soát. Tuy nhiên, với một kỳ thi quy mô quốc gia như kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, cần tính toán kỹ lưỡng các kịch bản như mất điện, gián đoạn đường truyền, lỗi thiết bị đầu cuối, quá tải hệ thống, mất kết nối cục bộ hay nguy cơ mất an toàn thông tin.
"Quan trọng nhất là mọi tình huống đều phải có quy trình xử lý thống nhất để bảo đảm quyền lợi của thí sinh và không làm gián đoạn kỳ thi", ông nhấn mạnh.
Từ thực tiễn triển khai, Tiến sĩ Linh đưa ra một số kiến nghị nhằm bảo đảm lộ trình triển khai kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính đạt hiệu quả.
Trước hết, cần xây dựng một nền tảng tổ chức thi thống nhất trên phạm vi toàn quốc thay vì để mỗi địa phương hoặc đơn vị sử dụng một hệ thống riêng. Điều này không chỉ giúp chuẩn hóa quy trình, bảo đảm tính đồng bộ mà còn tạo thuận lợi cho công tác quản lý, giám sát và vận hành kỳ thi.
Thứ hai, đầu tư xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa với quy mô đủ lớn, ứng dụng các thành tựu của khoa học đo lường giáo dục và khảo thí hiện đại. Theo ông Linh, đây là nền tảng cốt lõi quyết định chất lượng, tính công bằng và độ tin cậy của kỳ thi trên máy tính.
Cuối cùng, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phát huy vai trò của các cơ sở giáo dục đại học đã có kinh nghiệm tổ chức khảo thí trên máy tính trong quá trình triển khai. Với đội ngũ chuyên gia, hạ tầng công nghệ và kinh nghiệm thực tiễn, các trường đại học có thể tham gia hỗ trợ xây dựng ngân hàng câu hỏi, hoàn thiện quy trình kỹ thuật, tập huấn nhân sự và phối hợp tổ chức thi tại các địa phương.
Trong khi đó, Thạc sĩ Phạm Thái Sơn - Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, nếu triển khai kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính, Việt Nam cần hướng tới xây dựng một hệ sinh thái khảo thí số đồng bộ, không chỉ phục vụ kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông mà còn đáp ứng các kỳ thi chuẩn hóa khác trong tương lai.
Theo thầy Sơn, trước hết cần hình thành mạng lưới các trung tâm khảo thí quốc gia trên cơ sở tận dụng hạ tầng sẵn có của các trường đại học, trường cao đẳng và một số trường trung học phổ thông đáp ứng yêu cầu, thay vì đầu tư mới trên diện rộng. Các đơn vị đủ điều kiện về cơ sở vật chất, công nghệ và nhân lực có thể được Bộ Giáo dục và Đào tạo công nhận là điểm thi của Trung tâm Khảo thí quốc gia.
Đặc biệt, hạ tầng công nghệ là yếu tố quyết định thành công của mô hình này. Tại mỗi điểm thi, hệ thống cần vận hành trên mạng nội bộ, không kết nối Internet và được trang bị máy chủ cục bộ, máy chủ dự phòng nhằm bảo đảm kỳ thi diễn ra liên tục, an toàn ngay cả khi xảy ra sự cố.
Về ngân hàng câu hỏi, theo Thạc sĩ Sơn, cần xây dựng kho dữ liệu quy mô lớn, được chuẩn hóa theo các nguyên lý khảo thí hiện đại. Hệ thống sẽ tự động sinh đề để mỗi thí sinh nhận một đề thi khác nhau nhưng tương đương về độ khó và khả năng phân loại. Sau mỗi kỳ thi, trí tuệ nhân tạo có thể được ứng dụng để phân tích chất lượng câu hỏi, từ đó tiếp tục hoàn thiện ngân hàng đề.
Đối với công tác bảo đảm an toàn và bảo mật, thầy Sơn đề xuất kết hợp nhiều lớp xác thực như căn cước công dân gắn chip, nhận diện khuôn mặt và có thể bổ sung xác thực bằng vân tay. Trong suốt quá trình làm bài, máy tính chỉ được phép chạy phần mềm thi, vô hiệu hóa các cổng kết nối và tự động lưu bài làm theo chu kỳ ngắn để hạn chế nguy cơ mất dữ liệu.
Sau khi thí sinh nộp bài, bài thi sẽ được ký số, tạo mã băm (tạo mật mã) và lưu vết trên nền tảng blockchain nhằm bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu. Các bài thi trắc nghiệm được chấm hoàn toàn tự động, trong khi bài thi tự luận (nếu có) được chấm trên nền tảng số theo hình thức ẩn danh và chấm độc lập. Đồng thời, toàn bộ quá trình tổ chức thi được giám sát bằng hệ thống camera tích hợp trí tuệ nhân tạo và nhật ký hệ thống để tăng cường khả năng giám sát, truy vết khi cần thiết.
Theo thầy Sơn, sau khi hoàn tất chấm thi, kết quả có thể được ký số, công bố trực tuyến và cấp chứng chỉ điện tử tích hợp mã phản hồi nhanh (QR), tạo thuận lợi cho các cơ sở giáo dục đại học trong việc xác thực kết quả của thí sinh.
Về mô hình tổ chức, Thạc sĩ Sơn đề xuất các trường đại học đảm nhận vai trò chủ tịch hội đồng thi, phụ trách quản trị ngân hàng câu hỏi và công tác chấm thi. Trong khi các Sở Giáo dục và Đào tạo chịu trách nhiệm chuẩn bị cơ sở vật chất, điều động nhân sự và tổ chức coi thi tại địa phương.