Trong bối cảnh Hà Nội đang đẩy mạnh phát triển nền nông nghiệp xanh, nông nghiệp hữu cơ và xây dựng các vùng sản xuất nông sản an toàn gắn với chuỗi giá trị, nhiều nông dân đã chủ động thay đổi phương thức canh tác theo hướng thân thiện với môi trường. Không chỉ giảm phụ thuộc vào phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hóa học, họ còn mạnh dạn ứng dụng các giải pháp sinh học, tận dụng nguyên liệu sẵn có để tạo ra nông sản chất lượng cao.
Tại xã Yên Bài (Ba Vì), ông Bùi Văn Lập là một trong những người tiên phong theo đuổi hướng đi này. Hơn 25 năm gắn bó với cây bưởi, ông không ngừng nghiên cứu, tự sản xuất phân hữu cơ, tự pha chế dung dịch phòng trừ sâu bệnh từ các nguyên liệu tự nhiên và áp dụng quy trình VietGAP nhằm tạo ra những trái bưởi an toàn, góp phần nâng cao giá trị nông sản địa phương.
Từ niềm đam mê cây bưởi đến quyết định theo đuổi nông nghiệp xanh
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về cơ duyên gắn bó với cây bưởi , ông Bùi Văn Lập cho biết, hơn hai thập kỷ trước, sau khi nghe các chuyên gia phân tích về giá trị dinh dưỡng của loại quả này, ông đã bị thu hút mạnh mẽ.
"Tôi thấy hiếm có loại trái cây nào tốt như bưởi. Từ múi, vỏ đến hạt đều có giá trị sử dụng. Ban đầu tôi chỉ nghĩ trồng để gia đình có trái cây sạch sử dụng nhằm bảo vệ sức khỏe. Sau này, tôi càng theo đuổi càng muốn phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa", ông Lập chia sẻ.
Đến nay, khu vườn của ông Lập có khoảng 300 gốc với hơn 10 giống bưởi khác nhau như bưởi Diễn, bưởi Cát Quế, bưởi Đào đường, bưởi da xanh cùng nhiều giống bưởi đặc sản được ông sưu tầm từ nhiều địa phương. Có những cành giống quý, ông sẵn sàng bỏ ra hàng triệu đồng để mua về ghép cải tạo vườn.
Theo ông Lập, việc đa dạng giống không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen mà còn giúp kéo dài thời gian thu hoạch. Các giống bưởi đều ra hoa cùng thời điểm phù hợp với điều kiện khí hậu miền Bắc nhưng thời gian chín lệch nhau từ một đến hai tháng, nhờ đó gia đình có thể cung cấp sản phẩm trong thời gian dài hơn.
Là người theo đuổi nông nghiệp sạch nhiều năm, ông Bùi Lập cho biết, việc chuyển dần từ phân bón hóa học sang phân hữu cơ trước hết xuất phát từ mong muốn bảo vệ sức khỏe của chính người sản xuất.
"Người làm nông là người tiếp xúc với phân bón, thuốc bảo vệ thực vật nhiều nhất. Mình phải an toàn trước thì mới tạo được sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng", ông Lập nói.
Thay vì phụ thuộc vào phân bón vô cơ, ông tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có để tự sản xuất phân hữu cơ. Đậu tương được nghiền mịn rồi bón trực tiếp cho cây; cá tạp giá rẻ được ủ lên men để tạo nguồn dinh dưỡng giàu đạm tự nhiên. Điểm đặc biệt là thay vì sử dụng hoàn toàn men vi sinh thương mại, ông tận dụng vỏ dứa nghiền nhỏ để tạo môi trường lên men tự nhiên.
Theo kinh nghiệm của ông, cứ khoảng 10kg cá sẽ phối trộn với khoảng 2kg vỏ dứa xay nhuyễn, bổ sung nước nóng để thúc đẩy quá trình lên men. Sau khi hỗn hợp phân hủy hoàn toàn sẽ trở thành nguồn phân hữu cơ giàu dinh dưỡng cho cây bưởi.
"Vỏ dứa giúp quá trình lên men diễn ra nhanh hơn, hỗn hợp cũng đỡ mùi hơn rất nhiều. Đây là kinh nghiệm tôi tự đúc rút sau nhiều năm làm", ông Lập chia sẻ.
Đối với đậu tương, thay vì ngâm ủ nhiều ngày như cách truyền thống, ông nghiền thật mịn rồi bón trực tiếp nhằm tiết kiệm thời gian mà vẫn bảo đảm hiệu quả.
Theo ông, điều quan trọng nhất khi sử dụng phân hữu cơ là phải điều chỉnh lượng bón phù hợp.
"Nhiều người nghĩ bón càng nhiều càng tốt nhưng với bưởi thì không phải vậy. Cây quá tốt sẽ phát triển thân lá mạnh, quả to nhưng chất lượng không ngon. Người trồng phải biết cân đối dinh dưỡng ở từng giai đoạn sinh trưởng", ông chia sẻ.
Không chỉ tự sản xuất phân bón, ông còn hạn chế tối đa việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học bằng cách kết hợp các chế phẩm sinh học với dung dịch pha từ phèn xanh và vôi tôi
Theo kinh nghiệm thực tế của ông Lập, hỗn hợp này có thể hỗ trợ phòng một số bệnh phổ biến trên cây bưởi như thán thư, rỉ sắt, thối quả; đồng thời góp phần hạn chế rầy, rệp và ruồi vàng nếu được phun định kỳ.
"Nếu duy trì mỗi tháng phun một lần thì hiệu quả rất tốt. Có thời điểm bận việc, hai đến ba tháng mới phun nhưng vườn cây vẫn phát triển ổn định. Quan trọng là dung dịch này ít độc hại, chi phí thấp và an toàn hơn cho người sản xuất", ông Lập cho biết.
Đối với cỏ dại, thay vì sử dụng thuốc diệt cỏ, ông Lập dùng máy cắt cỏ để xử lý khu vực quanh gốc. Phần cỏ giữa các hàng cây được giữ lại nhằm bảo vệ đất, hạn chế xói mòn và duy trì độ ẩm tự nhiên.
Quan trọng là làm tốt, làm sạch để nâng giá trị sản phẩm
Theo ông Lập, phần lớn kỹ thuật đang áp dụng hiện nay đều được đúc rút từ thực tiễn sản xuất, kết hợp với việc tìm tòi, nghiên cứu và học hỏi thêm từ các tài liệu chuyên môn.
"Tôi làm gì cũng phải nghiên cứu thật kỹ. Phải hiểu cây cần gì, từng thời điểm phải điều chỉnh ra sao thì mới đạt hiệu quả", ông Lập chia sẻ.
Đối với giống bưởi da xanh – một trong những giống khó thích nghi với điều kiện khí hậu miền Bắc, theo ông, khâu khó nhất là nâng cao tỷ lệ đậu quả. Vì vậy, ngoài việc chăm sóc dinh dưỡng hợp lý, gia đình còn hỗ trợ thụ phấn thủ công để tăng năng suất.
Hiện mỗi cây bưởi trưởng thành có thể cho từ 150-300 quả nếu được chăm sóc tốt. Với khoảng 300 gốc trên diện tích gần 0,8ha, sản lượng hằng năm đạt hàng chục tấn.
Theo ông, từ năm 2019, mô hình của gia đình là một trong những vườn bưởi đầu tiên tại địa phương được Trung tâm Khuyến nông Hà Nội (thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội hiện nay) hỗ trợ xây dựng quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP.
Quá trình này bao gồm đánh giá chất lượng đất, nguồn nước, lấy mẫu quả phân tích dư lượng trước khi cấp chứng nhận. Ngoài hỗ trợ kỹ thuật, chương trình còn giúp kết nối sản phẩm với các hội chợ, triển lãm và hoạt động xúc tiến thương mại.
Nhờ đó, mô hình trở thành địa chỉ để nhiều hộ dân trong và ngoài địa phương đến tham quan, học tập kinh nghiệm.
Theo ông Lập, hiện xã Yên Bài có hơn 200ha trồng bưởi, trong đó trên 30ha đã được sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP. Tuy nhiên, điều ông trăn trở nhất là vùng trồng vẫn chưa được hỗ trợ xây dựng mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu.
"Nếu có mã số vùng trồng, bà con sẽ có cơ hội kết nối với các doanh nghiệp xuất khẩu, đầu ra ổn định hơn và yên tâm đầu tư sản xuất sạch. Đây là điều tôi mong muốn nhiều năm nay", ông chia sẻ.
Với người nông dân tiên phong sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP tại xã Yên Bài, thành công không nằm ở việc mở rộng diện tích mà ở việc tạo ra những trái bưởi an toàn, chất lượng và có giá trị gia tăng cao.
"Làm nhiều chưa chắc đã hiệu quả. Quan trọng là làm tốt, làm sạch để nâng giá trị sản phẩm. Khi người tiêu dùng tin tưởng thì người trồng bưởi mới có thể gắn bó lâu dài và sống bền vững với nghề", ông Lập nói.