Bộ Giáo dục và Đào tạo đã trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt Đề án Tổ chức thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính giai đoạn 2026–2036. Đề án được xây dựng trên cơ sở các chủ trương về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, thúc đẩy chuyển đổi số, hiện đại hóa công tác khảo thí, hướng tới tiếp tục hoàn thiện một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia hiện đại, khách quan và tin cậy.
Thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính là hướng đi phù hợp
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Quang - Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Khoa học giáo dục năm 2025 cho rằng, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định đúng hai giải pháp trọng tâm là tăng cường ứng dụng công nghệ trong tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tiếp tục hoàn thiện quy chế thi. Ứng dụng công nghệ sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro, song không thể thay thế hoàn toàn yếu tố con người.
Học vấn phổ thông phải là nền tảng của hệ thống giáo dục, bảo đảm tính bình đẳng và tạo dựng niềm tin của xã hội đối với kết quả học tập sau 12 năm phổ thông. Vì vậy, kỳ thi tốt nghiệp tốt nghiệp cần được duy trì. Cùng với đó là tiếp tục mở rộng và chuẩn hóa ngân hàng đề thi, từng bước xây dựng một hệ thống khảo thí độc lập nhằm nâng cao chất lượng, tính khách quan và độ tin cậy của kỳ thi.
Cùng bàn luận về nội dung này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam - Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận định: "Việc tổ chức thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính là hướng đi phù hợp, không thể đảo ngược trong xu hướng chuyển đổi số, cần được xem như một quá trình thiết kế lại toàn bộ hệ thống khảo thí quốc gia, thay vì chỉ chuyển đề thi từ giấy lên màn hình. Thi trên máy tính đã được sử dụng rộng rãi trong cả đánh giá thường xuyên và các kỳ thi chuẩn hóa có tính chất quyết định cao tại nhiều quốc gia. Động lực chuyển đổi thường đến từ nhu cầu tăng bảo mật, linh hoạt thời gian tổ chức, chấm điểm tự động, phân tích dữ liệu và giảm khối lượng công việc hành chính.
Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của thi trên máy tính không nằm ở việc bỏ giấy và bút. Công nghệ cho phép xây dựng nhiều dạng câu hỏi đánh giá năng lực thật hơn, tổ chức nhiều đợt thi, tạo các đề tương đương về độ khó và phân tích kết quả về cùng một thang đo chuẩn hóa. Nếu được chuẩn bị tốt, mô hình này có thể giảm áp lực của một kỳ thi duy nhất, tạo thêm cơ hội cho thí sinh và cung cấp dữ liệu ổn định hơn cho tuyển sinh đại học.
Mặt khác, kinh nghiệm nghiên cứu cho thấy thi trên máy tính chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai trong một hệ thống được kiểm soát chặt chẽ, có hạ tầng ổn định, quy trình rõ ràng và được kiểm định độc lập. Đối với những kỳ thi có tính chất quyết định cao, đây phải là một cuộc thiết kế lại hệ thống khảo thí, không phải một thay đổi đơn thuần về hình thức".
Nhận xét về những tác động khi chuyển từ thi trên giấy sang thi trên máy tính, thầy Nam chỉ ra, về tổ chức, thi trên máy tính có thể giảm đáng kể các khâu in sao, vận chuyển, lưu trữ đề thi, nhập dữ liệu và chấm bài trắc nghiệm. Hệ thống số cũng giúp chuẩn hóa hướng dẫn, thời gian, cách trình bày câu hỏi và cách ghi nhận câu trả lời, qua đó hạn chế một số sai sót của con người.
Kết quả có thể được xử lý nhanh hơn. Dữ liệu về thời gian trả lời, quá trình làm bài và đặc điểm từng câu hỏi cũng có thể được thu thập để phục vụ phân tích tâm lý đo lường và cải tiến ngân hàng câu hỏi. Thi trên máy tính có ưu thế về tốc độ chấm, phản hồi, tính chuẩn hóa và khả năng thu thập dữ liệu ở quy mô lớn.
Về đánh giá năng lực, máy tính cho phép sử dụng âm thanh, video, đồ họa, mô phỏng và các nhiệm vụ tương tác. Điều này tạo điều kiện đánh giá khả năng phân tích, giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức tốt hơn những câu hỏi chỉ kiểm tra ghi nhớ. Trong tương lai, cũng có thể áp dụng thi thích ứng, trong đó độ khó của câu hỏi được điều chỉnh theo câu trả lời của từng thí sinh. Hình thức này có khả năng ước lượng năng lực chính xác hơn với số lượng câu hỏi ít hơn.
"Cũng cần nhìn nhận rằng, máy tính không tự động làm cho đề thi tốt hơn. Nếu nội dung vẫn chỉ là những câu hỏi ghi nhớ được đưa từ giấy lên màn hình, thì giá trị đánh giá không thay đổi đáng kể. Cũng cần lưu tâm, rủi ro cũng chuyển từ môi trường giấy sang môi trường số cực kỳ phức tạp và cần bộ kỹ năng mới để quản lý. Bên cạnh đó còn rất nhiều nguy cơ từ lỗi đăng nhập, mất điện, mất kết nối, hỏng thiết bị, lỗi phần mềm, tấn công mạng hoặc thất thoát dữ liệu. Kỳ thi vì thế phải có cơ chế tự động lưu bài, thiết bị dự phòng và quy trình bù thời gian rõ ràng" - thầy Nam phân tích thêm.
Hạ tầng là điều kiện tiên quyết để triển khai thi tốt nghiệp bằng máy tính trên toàn quốc
Tiến tới triển khai thi tốt nghiệp bằng máy tính trên phạm vi toàn quốc, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thanh Nam nhấn mạnh, điều kiện tiên quyết là hạ tầng. Máy tính, mạng nội bộ, máy chủ, nguồn điện và phần mềm phải được kiểm thử ở mức tải cao hơn quy mô sử dụng thực tế. Mỗi điểm thi phải có thiết bị và đường truyền dự phòng. Điều kiện thứ hai là con người. Cán bộ coi thi phải hiểu quy trình thi số. Cán bộ kỹ thuật phải đủ năng lực xử lý sự cố tại chỗ. Bộ phận điều phối trung tâm phải có khả năng theo dõi hệ thống và hỗ trợ các điểm thi theo thời gian thực.
Cùng với đó là sự sẵn sàng của thí sinh. Học sinh cần được tiếp cận miễn phí với phần mềm thi thử, đề minh họa và hướng dẫn thao tác. Các em phải được làm quen với cách chuyển câu, đánh dấu, cuộn trang, sử dụng đồng hồ và nhập câu trả lời. Nghiên cứu cho thấy cách bố trí màn hình, phương thức điều hướng, bàn phím, chuột và mức độ quen thuộc với máy tính đều có thể ảnh hưởng đến kết quả của thí sinh. Học sinh có năng lực môn học tương đương nhưng ít kinh nghiệm sử dụng máy tính có thể bị bất lợi.
Theo lộ trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năm 2027 sẽ tổ chức thi trên máy tính tại các điểm đủ điều kiện, đồng thời vẫn duy trì thi trên giấy ở các điểm còn lại. Thầy Nam phân tích, trong giai đoạn thi song song, không thể mặc nhiên coi đề giấy và đề máy tính là tương đương. Khi chuyển sang môi trường số, bài thi phải được đánh giá lại về độ tin cậy, độ giá trị, ảnh hưởng của thiết bị, giao diện và hình thức trình bày.
Cần tổ chức các nghiên cứu thử nghiệm trên mẫu học sinh đại diện, sử dụng lý thuyết đáp ứng câu hỏi, mô hình Rasch và các kỹ thuật cân bằng điểm để xác định hai hình thức có thực sự đo cùng một năng lực hay không. Việc phân bổ thí sinh vào các điểm thi cũng phải công khai. Học sinh ở địa phương khó khăn không được chịu bất lợi vì ít có điều kiện tiếp xúc với máy tính. Những yêu cầu hỗ trợ dành cho học sinh khuyết tật phải được thiết kế ngay từ đầu, gồm phần mềm đọc màn hình, điều chỉnh kích thước chữ, độ tương phản và thiết bị hỗ trợ.
Đề cập thêm đến vấn đề ngân hàng câu hỏi, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam cho biết, ngân hàng câu hỏi là hạ tầng học thuật cốt lõi của kỳ thi. Khi tổ chức nhiều ca và nhiều đợt, hệ thống phải tạo ra các đề khác nhau nhưng tương đương về nội dung, độ khó và khả năng phân hóa. Mỗi câu hỏi cần được gắn với yêu cầu cần đạt của chương trình, lĩnh vực kiến thức, mức độ nhận thức và các thông số tâm lý đo lường. Câu hỏi phải trải qua biên soạn, phản biện, thử nghiệm, phân tích dữ liệu và hiệu chỉnh trước khi được sử dụng.
Ngân hàng cũng phải đủ lớn để hạn chế lặp lại. Hệ thống cần theo dõi số lần câu hỏi xuất hiện, kiểm soát mức độ lộ câu hỏi và tự động tạo các đề song song đáp ứng cùng lúc yêu cầu về nội dung và độ khó. Thi chuẩn hóa trên máy tính, đặc biệt là thi thích ứng, đòi hỏi một lượng lớn câu hỏi đã được hiệu chuẩn. Việc xây dựng nhiều đề tương đương và kiểm soát mức độ lộ câu hỏi là những nhiệm vụ phức tạp, tốn nhiều thời gian và nhân lực chuyên môn.
Vì vậy, Việt Nam cần phát triển đội ngũ khảo thí chuyên nghiệp gồm chuyên gia môn học, chuyên gia tâm lý học đo lường, giáo viên phổ thông và kỹ sư công nghệ. Bộ phận xây dựng câu hỏi và bộ phận thẩm định cần độc lập với nhau. Về bảo mật, đề thi và bài làm phải được mã hóa. Quyền truy cập cần được phân cấp và xác thực chặt chẽ. Máy thi phải khóa các ứng dụng không được phép, kiểm soát thiết bị ngoại vi và lưu nhật ký toàn bộ hoạt động.
Cũng cần có quy trình rõ ràng cho các tình huống như mất điện, lỗi máy chủ, gián đoạn đường truyền hoặc nghi ngờ tấn công mạng. Những sự cố giống nhau phải được xử lý giống nhau ở mọi điểm thi, tránh tình trạng mỗi nơi áp dụng một cách khác nhau. Công nghệ giám sát có thể hỗ trợ phát hiện bất thường, nhưng không nên tự động kết luận thí sinh gian lận. Các cảnh báo phải được con người kiểm tra, đối chiếu với bằng chứng và xử lý theo quy trình bảo đảm quyền lợi của người học.
Đồng thời, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam nhận định: "Lộ trình phù hợp là thí điểm đủ rộng, đánh giá bằng dữ liệu, điều chỉnh hệ thống rồi mới mở rộng. Các nghiên cứu cũng khuyến nghị triển khai theo từng giai đoạn để có thời gian hoàn thiện hạ tầng, đào tạo nhân lực, xử lý lỗi kỹ thuật và bảo đảm khả năng tiếp cận cho các nhóm học sinh khác nhau.
Thành công của kỳ thi không nên được đo bằng số lượng máy tính được trang bị hay tốc độ chuyển đổi. Thước đo quan trọng nhất là điểm thi có phản ánh đúng năng lực của học sinh, hệ thống có an toàn và mọi thí sinh có cơ hội công bằng hay không?".
Theo quan điểm của ông Lê Như Tiến - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng (nay là Ủy ban Văn hóa và Xã hội) của Quốc hội, việc tổ chức thi tốt nghiệp trung học phổ thông trên máy tính phù hợp với chủ trương đẩy mạnh chuyển đổi số. Hình thức thi này không chỉ góp phần tiết kiệm nguồn nhân lực, tăng tính độc lập của thí sinh trong quá trình làm bài mà còn tạo động lực để học sinh nâng cao kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin. Thực tế, nhiều quốc gia trên thế giới đã triển khai thi trên máy tính và cho thấy hiệu quả trong việc nâng cao tính khách quan, minh bạch của kỳ thi.
Điều kiện tiên quyết để thực hiện hiệu quả là bảo đảm hạ tầng công nghệ, trang bị máy tính phù hợp cho các điểm thi, hướng dẫn học sinh sử dụng thành thạo thiết bị, nhất là tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa. Việc chuẩn bị không nên chỉ dừng ở khâu tổ chức kỳ thi mà cần bắt đầu từ quá trình dạy và học. Cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh cần được bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin một cách bài bản, hình thành thói quen sử dụng công nghệ trong học tập và quản lý. Cùng với đó, công tác bảo mật đề thi và hệ thống thi cần được đặt lên hàng đầu nhằm bảo đảm an toàn cho kỳ thi.
Ngoài ra, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng tính toán có thể chia kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông thành nhiều đợt trong năm. Ông Lê Như Tiến bày tỏ: “Đây là vấn đề cần được Bộ Giáo dục và Đào tạo nghiên cứu, tính toán hết sức kỹ lưỡng trước khi triển khai. Điều quan trọng là phải xây dựng quy định và hướng dẫn thống nhất trên phạm vi cả nước. Bộ cần ban hành quy trình, tiêu chuẩn cụ thể để các Sở Giáo dục và Đào tạo cũng như các cơ sở giáo dục thực hiện đồng bộ”.