Bộ Chính trị yêu cầu giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập, trong đó sáp nhập các trường cùng địa bàn, trừ nhóm trường thuộc lĩnh vực đặc thù, hoàn thành trước ngày 1/4/2027.
Theo một số Đại biểu Quốc hội, chuyên gia giáo dục, mục tiêu của việc giảm đầu mối các cơ sở giáo dục đại học công lập không chỉ nằm ở việc giảm số lượng trường, quan trọng hơn là tái cấu trúc mạng lưới theo hướng tập trung nguồn lực, hạn chế trùng lặp và nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu. Ngoài ra, với những địa bàn có điều kiện phù hợp, mức giảm có thể lên tới 30-40%, song việc sắp xếp cần dựa trên các tiêu chí cụ thể, bảo đảm hiệu quả thực chất, tránh sáp nhập cơ học.
Nhiều lợi ích khi tinh gọn đầu mối trường đại học công lập
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh - Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng cho rằng, việc sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập, giảm tối thiểu 20% đầu mối nếu được thực hiện bài bản sẽ tạo ra nhiều lợi ích lâu dài cho hệ thống giáo dục đại học.
Thứ nhất, góp phần quy hoạch lại mạng lưới các trường theo hướng hợp lý hơn. Hiện nay, ở một số địa phương tồn tại tình trạng nhiều trường có quy mô nhỏ, ngành nghề đào tạo trùng lặp, trong khi một số lĩnh vực và vùng còn thiếu cơ sở đào tạo chất lượng cao. Việc sắp xếp giúp hình thành mạng lưới cân đối hơn theo vùng, lĩnh vực và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.
Thứ hai, tập trung nguồn lực đầu tư. Khi số lượng đầu mối giảm, nguồn ngân sách, đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, thư viện và hạ tầng nghiên cứu sẽ được đầu tư tập trung thay vì dàn trải. Điều này tạo điều kiện hình thành các trường đại học có quy mô đủ lớn để phát triển đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Thứ ba, nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học. Các trường sau sắp xếp sẽ có điều kiện xây dựng đội ngũ mạnh hơn, mở rộng hợp tác quốc tế, phát triển liên ngành, tăng khả năng thu hút giảng viên, nhà khoa học và sinh viên giỏi.
Thứ tư, việc sắp xếp phù hợp với xu hướng quản trị đại học hiện đại, trong đó các trường đại học đa ngành, đa lĩnh vực có quy mô đủ lớn thường có khả năng khai thác hiệu quả hơn nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đáp ứng tốt hơn yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Theo Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh, việc sắp xếp cần dựa trên các tiêu chí khoa học, minh bạch và hướng đến hiệu quả lâu dài.
Trước hết là hiệu quả hoạt động của từng cơ sở giáo dục, bao gồm quy mô tuyển sinh, tỷ lệ việc làm của người học sau tốt nghiệp, chất lượng kiểm định, năng lực nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và mức độ đóng góp cho phát triển địa phương.
Tiếp đó là mức độ trùng lặp về chức năng, ngành đào tạo và phạm vi phục vụ. Những trường có ngành nghề đào tạo tương đồng, cùng địa bàn, quy mô nhỏ, hiệu quả chưa cao có thể xem xét sáp nhập để tránh phân tán nguồn lực.
Bên cạnh đó, cần dựa vào khả năng phát triển sau sáp nhập. Việc hợp nhất phải tạo ra giá trị gia tăng, giúp trường mới mạnh hơn về quản trị, đào tạo, nghiên cứu và hợp tác quốc tế; không nên chỉ cộng gộp về tổ chức nhưng làm phát sinh thêm khó khăn trong vận hành.
Quan trọng hơn, cần đặc biệt quan tâm đến quyền lợi của người học, giảng viên và người lao động. Quá trình chuyển đổi phải có lộ trình phù hợp, bảo đảm sinh viên không bị ảnh hưởng đến chương trình học, đội ngũ giảng viên được sử dụng hợp lý và giữ được sự ổn định trong hoạt động đào tạo.
Cùng bàn về vấn đề này, ông Lê Như Tiến - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội (nay là Ủy ban Văn hóa và Xã hội) đánh giá, việc tinh gọn đầu mối các cơ sở giáo dục đại học công lập là chủ trương đúng đắn. Khi địa giới hành chính được sắp xếp thì mạng lưới các cơ sở giáo dục cần được rà soát, tổ chức lại cho phù hợp.
Thực tế cho thấy, sau sắp xếp đơn vị hành chính, nếu vẫn duy trì nhiều cơ sở giáo dục có chức năng tương đồng trên cùng địa bàn, ví như cùng lúc có hai trường đại học đào tạo về sư phạm hoặc các cơ sở giáo dục có ngành nghề trùng lặp sẽ dẫn đến phân tán nguồn lực và giảm hiệu quả hoạt động.
Vì vậy, cần ưu tiên sáp nhập những cơ sở giáo dục có cùng tính chất, lĩnh vực đào tạo hoặc chức năng tương đồng. Chẳng hạn, các cơ sở giáo dục đào tạo về khoa học tự nhiên có thể được tổ chức lại với nhau, tương tự đối với khoa học xã hội, sư phạm hay công nghệ thông tin. Cách làm này giúp mở rộng quy mô nhưng vẫn bảo đảm sự tương đồng về chuyên môn, thay vì sáp nhập cơ học nhiều cơ sở không có sự liên quan.
Không chỉ vậy, đây cũng là cơ hội để rà soát, lựa chọn lại đội ngũ cán bộ quản lý và giảng viên. Khi hợp nhất, số lượng vị trí quản lý như hiệu trưởng, phó hiệu trưởng và các trưởng phòng, khoa, ban cần được tổ chức lại. Qua đó có thể lựa chọn người có chuyên môn, trình độ và năng lực quản lý tốt nhất, đáp ứng yêu cầu điều hành các cơ sở có quy mô lớn.
Theo ông Lê Như Tiến, nếu việc sắp xếp được thực hiện hợp lý hoàn toàn có thể giảm nhiều hơn mức tối thiểu 20%, thậm chí giảm 30-40% số đầu mối. Tuy nhiên, mức giảm cụ thể cần được xác định trên cơ sở rà soát thực tế, thay vì áp dụng cứng một tỷ lệ cho tất cả địa phương.
Nếu sắp xếp theo mô hình "đại học đa ngành, đa lĩnh vực" có thể giảm 50% đầu mối
Cùng bàn về vấn đề này, chuyên gia giáo dục, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thiện Tống nêu quan điểm, cần hiểu rõ và xác định định nghĩa về đại học đa lĩnh vực theo đúng nghĩa tiếng Anh "University". "University" bao gồm các tổ chức học thuật thực hiện công việc giảng dạy, nghiên cứu và phục vụ cộng đồng. Các tổ chức học thuật này được đặt tên và phân loại dựa trên chương trình giảng dạy và nghiên cứu họ cung cấp. Các university (gọi là đại học) có các tổ chức học thuật cấp dưới là faculty/college/school (gọi là trường), cấp dưới nữa là department (gọi là khoa).
Như vậy, để tránh tình trạng "gộp về tổ chức nhưng không gộp về nguồn lực", dẫn đến chồng chéo chương trình đào tạo, việc sáp nhập các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn nên được tổ chức theo mô hình "đại học đa ngành, đa lĩnh vực". Đây là mô hình phổ biến trên thế giới, áp dụng quản trị đại học theo 3 cấp là đại học - trường - khoa.
Khoa là đơn vị nòng cốt về chuyên môn và học thuật của cơ sở giáo dục nên cần nghiên cứu hợp nhất các khoa cùng hoặc gần chuyên ngành của các cơ sở giáo dục đại học trên cùng địa bàn. Đây là khâu quan trọng để tập trung đội ngũ, nguồn lực và giảm sự trùng lặp trong đào tạo.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thiện Tống đánh giá, thực tế tổ chức hệ thống giáo dục đại học của nước ta hiện nay có nhiều trường đại học nhưng về phạm vi chuyên môn học thuật chỉ tương đương với trường/trường cao đẳng/khoa (School/College/Faculty). Như vậy, nếu sáp nhập theo mô hình "đại học đa, ngành đa lĩnh vực" có thể giảm đầu mối các trường đại học xuống khoảng 50%.
Khi kết hợp tổ chức lại mạng lưới các cơ quan nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ trên nguyên tắc gắn nghiên cứu khoa học với đào tạo, coi các trường đại học và các cơ quan khoa học và công nghệ là một thể thống nhất sẽ vừa giảm số lượng đầu mối vừa mang lại hiệu quả hơn trong việc khai thác nguồn nhân lực và cơ sở vật chất chung. Đây là việc "bày binh bố trận" lại hệ thống giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học công nghệ cho kỷ nguyên vươn mình của đất nước.
Trong khi đó, Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh nhìn nhận, con số 20% trong Kế hoạch 06-KH/TW của Ban Chấp hành Trung ương là mức tối thiểu, nhưng điều quan trọng hơn là việc sắp xếp phải dựa trên đánh giá thực chất. Có địa phương hoặc nhóm trường có thể sắp xếp ở mức cao hơn, nhưng cũng có những lĩnh vực cần giữ ổn định do tính đặc thù.
Việc hình thành các trường đại học quy mô lớn có thể mang lại nhiều lợi thế như tập trung nguồn lực, tăng khả năng đầu tư cho nghiên cứu, nâng cao năng lực quản trị và tăng sức cạnh tranh quốc tế. Tuy nhiên, quy mô lớn không đồng nghĩa với chất lượng cao. Trên thế giới cũng có nhiều đại học không quá lớn nhưng rất xuất sắc nhờ cơ chế quản trị hiệu quả, đội ngũ mạnh và chiến lược phát triển rõ ràng.
Do đó, điều cần hướng tới không phải là giảm được bao nhiêu đầu mối, mà là sau sắp xếp, hệ thống giáo dục đại học có hoạt động hiệu quả hơn hay không. Nếu chỉ chạy theo chỉ tiêu giảm số lượng trường mà không chuẩn bị tốt về mô hình quản trị, cơ chế tài chính, tự chủ đại học và chiến lược phát triển sẽ rất khó đạt được mục tiêu nâng cao chất lượng.
Việc sắp xếp lần này nên được xem là cơ hội để tái cấu trúc toàn diện hệ thống giáo dục đại học. Sau khi giảm đầu mối, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tự chủ đại học gắn với trách nhiệm giải trình, tăng cường kiểm định chất lượng, đầu tư có trọng tâm cho các đại học trọng điểm và xây dựng các trung tâm đào tạo, nghiên cứu mạnh có khả năng cạnh tranh trong khu vực và quốc tế. Khi đó, hiệu quả của cải cách sẽ đến từ chất lượng quản trị và chất lượng đào tạo, chứ không chỉ từ việc giảm số lượng đơn vị.