Thực hiện chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy, tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập, việc rà soát, sắp xếp lại mạng lưới các cơ sở giáo dục đang được đặt ra như một yêu cầu tất yếu.
Việc hoàn thành quá trình sắp xếp trước ngày 30/8/20226 không chỉ là một mốc thời gian mang tính chiến lược, mà còn hứa hẹn mang lại những lợi ích vượt trội, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của giáo dục Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Đặc biệt, trước thềm năm học 2026–2027, khi mô hình quản lý địa phương có nhiều thay đổi, việc tổ chức lại các trường học không chỉ nhằm giảm đầu mối mà quan trọng hơn là tạo ra một hệ thống giáo dục hợp lý hơn, sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực con người, cơ sở vật chất và ngân sách nhà nước.
Tối ưu hóa nguồn lực khi thực hiện sắp xếp lại các cơ sở giáo dục công lập
Thời gian này, các địa phương đang bước vào giai đoạn cuối cùng của việc sắp xếp lại các cơ sở giáo dục tại địa phương của mình theo chủ trương chung. Những lợi ích rõ ràng và trực tiếp nhất của việc sắp xếp lại các cơ sở giáo dục là khả năng tối ưu hóa việc sử dụng các nguồn lực hiện có, bao gồm nguồn lực tài chính, nhân lực và cơ sở vật chất.
Theo quan điểm người viết, khi việc sắp xếp được thực hiện một cách khoa học, dân chủ, công khai, đúng thực tế và đặt lợi ích của học sinh lên hàng đầu, việc sắp xếp lại các cơ sở giáo dục trước năm học 2026–2027 sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực.
Thứ nhất: sắp xếp lại cơ sở giáo dục góp phần tinh gọn bộ máy, giảm đầu mối quản lý còn cồng kềnh, lãng phí. Trong nhiều năm qua, do điều kiện lịch sử, địa bàn dân cư và sự phát triển của từng địa phương, mạng lưới trường học được hình thành theo từng giai đoạn có nhiều nơi manh mún.
Vì vậy, ở một số nơi vẫn tồn tại tình trạng trường có quy mô nhỏ, số lớp ít, bộ máy quản lý tương đối lớn so với quy mô học sinh. Nhiều trường học chỉ có số lượng dưới 10 lớp học nhưng vẫn phải cơ cấu bộ máy hành chính đầy đủ các thành phần.
Khi thực hiện sắp xếp hợp lý, có thể giảm được những đầu mối không còn phù hợp, từ đó tổ chức bộ máy nhà trường theo hướng gọn hơn, rõ trách nhiệm hơn. Việc sắp xếp không đơn thuần là “giảm trường để giảm biên chế” mà cần nhìn nhận ở góc độ tổ chức lại nguồn lực.
Khi một số đầu mối được sắp xếp, đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên có điều kiện được bố trí lại phù hợp với quy mô và vị trí việc làm. Những nguồn lực trước đây bị phân tán ở nhiều đơn vị có thể được tập trung để phục vụ trực tiếp cho hoạt động giáo dục.
Thứ hai: sắp xếp lại các cơ sở giáo dục sẽ giúp cho việc sử dụng hiệu quả hơn đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên. Một trong những vấn đề khó khăn nhất hiện nay là sự mất cân đối về đội ngũ giữa các trường. Có trường thiếu giáo viên, trong khi trường khác lại có số lượng giáo viên thừa cục bộ.
Sắp xếp lại các cơ sở giáo dục là cơ hội để nhìn lại toàn bộ bức tranh nhân lực của ngành giáo dục trên từng địa bàn. Trên cơ sở đó, cơ quan quản lý có thể bố trí lại đội ngũ theo vị trí việc làm, chuyên môn đào tạo và nhu cầu thực tế.
Đặc biệt, đối với cán bộ quản lý dôi dư sau sắp xếp, cần có phương án sử dụng phù hợp. Những cán bộ có năng lực, kinh nghiệm quản lý có thể được bố trí vào những vị trí phù hợp khác trong hệ thống giáo dục hoặc bộ máy hành chính theo quy định. Đây cũng là dịp để lựa chọn, sàng lọc và phát huy tốt hơn những người có năng lực thực sự.
Thứ ba: việc sắp xếp các cơ sở giáo dục sẽ tạo điều kiện tập trung nguồn lực để nâng cao chất lượng giáo dục. Bởi lẽ, khi có quá nhiều cơ sở giáo dục nhỏ lẻ, nguồn lực đầu tư dễ bị chia nhỏ. Một trường cần phòng bộ môn, thư viện, thiết bị dạy học, phòng chức năng, sân chơi, bãi tập… nhưng nếu quy mô học sinh quá nhỏ thì hiệu quả khai thác các cơ sở vật chất này có thể không cao.
Sau sắp xếp, những nguồn lực về ngân sách, cơ sở vật chất và thiết bị có thể được tập trung vào những trường có quy mô phù hợp. Khi đó, việc đầu tư phòng học bộ môn, phòng học ngoại ngữ, công nghệ thông tin, thư viện, thiết bị giáo dục hiện đại… sẽ có điều kiện thực hiện đồng bộ hơn.
Quan trọng hơn, tập trung nguồn lực không chỉ để “trường đẹp hơn”, mà phải hướng tới mục tiêu cuối cùng là học sinh được học tập trong môi trường tốt hơn và giáo viên có điều kiện giảng dạy thuận lợi hơn.
Thứ tư: sắp xếp lại trường học có thể tạo điều kiện nâng cao chất lượng sinh hoạt chuyên môn giữa các điểm trường khi số lượng giáo viên của các tổ nhiều hơn- đây là lợi ích rất đáng quan tâm nhưng đôi khi chưa được nhìn nhận đầy đủ.
Ở những trường có quy mô quá nhỏ, tổ chuyên môn có ít giáo viên, hoặc phải thành lập tổ ghép sẽ dẫn đến việc tổ chức sinh hoạt chuyên môn, trao đổi kinh nghiệm, nghiên cứu bài học, phân công chuyên môn hoặc bồi dưỡng học sinh giỏi đôi khi gặp khó khăn.
Khi các trường được tổ chức với quy mô hợp lý hơn, đội ngũ giáo viên cùng môn hoặc cùng lĩnh vực có điều kiện làm việc, trao đổi và hỗ trợ lẫn nhau nhiều hơn.
Tổ chuyên môn có thể phát huy đúng vai trò là trung tâm chuyên môn của nhà trường; giáo viên có thêm cơ hội học hỏi đồng nghiệp, chia sẻ phương pháp, xây dựng chuyên đề và thống nhất cách kiểm tra, đánh giá học sinh.
Đặc biệt, trong bối cảnh Chương trình giáo dục phổ thông mới đòi hỏi giáo viên phải thường xuyên đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá, một môi trường chuyên môn đủ mạnh sẽ tạo nên sức mạnh nhằm hướng đến hiệu quả dạy và học được tốt hơn.
Thứ năm: Chủ trương sắp xếp trước ngày 30/8- ngay trước thềm năm học mới giúp các nhà trường chủ động ổn định tổ chức. Nếu việc sắp xếp được hoàn thành trước khi năm học 2026–2027 bắt đầu, nhà trường sẽ có thời gian xây dựng phương án tổ chức bộ máy, phân công nhiệm vụ, bố trí giáo viên, xây dựng thời khóa biểu, chuẩn bị cơ sở vật chất và ổn định tâm lý cho cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh.
Ngược lại, nếu việc sắp xếp kéo dài đến giữa hoặc cuối năm học, những biến động về nhân sự, địa điểm học tập, phân công chuyên môn và quản lý có thể gây xáo trộn hoạt động dạy học.
Vì vậy, sắp xếp sớm nhưng phải chắc chắn là một lợi thế rất lớn. Sớm để có thời gian chuẩn bị; nhưng chắc chắn để không tạo ra những thay đổi liên tục, gây tâm lý bất an trong đội ngũ.
Thứ sáu: việc sắp xếp trường học lần này là cơ hội để đổi mới phương thức quản trị nhà trường. Bởi vì sắp xếp trường học không chỉ là dừng lại ở việc “gộp trường này với trường kia” mà công việc này là cơ hội để xây dựng mô hình quản trị hiện đại.
Từ đây, sẽ phân định rõ trách nhiệm của hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn, giáo viên và nhân viên; đẩy mạnh chuyển đổi số; giảm hồ sơ, sổ sách và các thủ tục hành chính không cần thiết; tăng thời gian cho hoạt động chuyên môn và phục vụ học sinh.
Đặc biệt, cần tránh tình trạng sau sắp xếp, quy mô trường lớn hơn nhưng thủ tục hành chính lại nhiều hơn, cuộc họp nhiều hơn và áp lực đối với giáo viên cao hơn. Mục tiêu cuối cùng của tinh gọn phải là bộ máy gọn hơn nhưng chất lượng phục vụ giáo dục tốt hơn.
Sắp xếp lại các cơ sở giáo dục trước năm học 2026–2027 là một nhiệm vụ lớn, chắc chắn sẽ có những khó khăn, tâm tư và thậm chí có những tác động đến quyền lợi, vị trí công tác của một bộ phận cán bộ, giáo viên, nhân viên.
Nhưng, một khi được thực hiện đúng mục tiêu, đúng nguyên tắc và phù hợp thực tiễn, đây cũng là một cơ hội rất quan trọng để ngành giáo dục tự đổi mới và tối ưu hóa nguồn lực tài chính, nhân lực và cơ sở vật chất, đến việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy và học, cho đến việc chuẩn bị cho tương lai và đáp ứng các mục tiêu phát triển đất nước.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.