Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo tại Hội nghị Giao ban báo chí Trung ương ngày 15/9, năm học 2026-2027 là năm đầu tiên thực hiện một bộ sách giáo khoa sử dụng thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Việc này diễn ra đồng thời với chính sách hỗ trợ, cấp sách giáo khoa tại một số địa phương và việc sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức lại mạng lưới trường, lớp, làm thay đổi quy mô, cơ cấu và địa bàn học sinh.
Nhu cầu thực tế tăng gần 40% so với dự báo ban đầu
Theo số liệu của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, tổng nhu cầu sách giáo khoa sau điều chỉnh là 245,94 triệu bản, tăng 39,7% so với dự báo ban đầu. Đến ngày 14/9, Nhà xuất bản đã cung ứng khoảng 236,60 triệu bản.
Cũng trong ngày 14/9, Bộ Giáo dục và Đào tạo họp trực tuyến với Sở Giáo dục và Đào tạo của 34 tỉnh, thành phố để tiếp tục rà soát tình trạng thiếu sách. Theo số liệu xác nhận đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn sách giáo khoa.
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam là doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, hoạt động theo Luật Doanh nghiệp. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam có trách nhiệm tổ chức sản xuất, kinh doanh, bảo toàn và phát triển vốn nhà nước, đồng thời thực hiện nhiệm vụ chính trị là cung ứng sách giáo khoa kịp thời, đầy đủ cho giáo viên và học sinh.
Theo cơ chế hiện hành, sách giáo khoa được tổ chức sản xuất, lưu thông như một loại hàng hóa. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phải chủ động vay vốn ngân hàng để thực hiện việc đấu thầu, in, vận chuyển và phát hành. Hằng năm, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam sử dụng hơn 2.000 tỷ đồng vốn vay ngắn hạn để sản xuất và cung ứng sách giáo khoa.
Nguồn vốn này phụ thuộc vào hạn mức tín dụng do các ngân hàng thương mại cấp trên cơ sở tài sản bảo đảm, uy tín và thương hiệu của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam chỉ đủ phục vụ việc in sách cho từng năm học. Vì vậy, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phải xây dựng kế hoạch sản xuất theo sản lượng cụ thể; không thể in sẵn một lượng sách quá lớn để dự trữ trong khi chưa xác định được nhu cầu.
Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam chỉ rõ nguyên nhân thiếu sách giáo khoa
Theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, tình trạng khan hiếm và “sốt sách” cục bộ tại một số địa phương không xuất phát từ việc thiếu nguồn cung tổng thể mà chủ yếu do nhu cầu thực tế tăng cao so với dự báo; kênh đăng ký mua sách qua nhà trường bị gián đoạn; kế hoạch đặt hàng của một số đơn vị phát hành chưa sát thực tế; việc vận chuyển, bổ sung sách không đáp ứng kịp nhu cầu tăng đột biến tại một số địa bàn. Bên cạnh đó, việc triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa cũng phát sinh những vướng mắc.
Cụ thể, năm học 2026-2027 là năm đầu thực hiện một bộ sách giáo khoa thống nhất, đồng thời triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Do không còn Phòng Giáo dục và Đào tạo cấp quận, huyện, cán bộ phụ trách lĩnh vực giáo dục thuộc phòng văn hóa - xã hội cấp xã, phường chưa có nhiều kinh nghiệm và chưa quan tâm đầy đủ đến công tác cung ứng sách giáo khoa.
Bên cạnh đó, nhiều trường tập trung sắp xếp, sáp nhập, kiện toàn tổ chức và ban giám hiệu nên chưa kịp tiếp nhận đăng ký mua sách của phụ huynh như những năm trước.
Sau ngày 30/7/2026, khi năm học mới đã cận kề, nhiều trường mới bắt đầu gửi đơn đặt hàng đến các đơn vị phát hành với sản lượng lớn. Đến ngày 25/8/2026, tại Thành phố Hồ Chí Minh vẫn còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách, mặc dù công ty sách giáo dục địa phương đã chuẩn bị sách để cung ứng.
Do kênh đăng ký này bị gián đoạn, phụ huynh và học sinh dồn đến các cửa hàng bán lẻ trong cùng một thời điểm, khiến hệ thống bán lẻ bị quá tải; một số tên sách không kịp vận chuyển và bổ sung trong ngày.
Cũng theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, toàn bộ quá trình đấu thầu, in, hoàn thiện, nhập kho và vận chuyển sách giáo khoa cần tối thiểu từ sáu đến bảy tháng. Vì vậy, Nhà xuất bản phải triển khai công việc ngay từ đầu tháng 1/2026, chỉ vài ngày sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định lựa chọn một bộ sách giáo khoa thống nhất. Tại thời điểm đó, số liệu học sinh phải căn cứ chủ yếu vào năm học trước và dự báo của các đơn vị phát hành, nên chưa có độ chính xác cao và chưa thể tính hết nhu cầu phát sinh.
Nguyên nhân được xác định do trong điều kiện xã hội hóa sách giáo khoa trước đây, các cơ quan quản lý giáo dục ở Trung ương và địa phương không cung cấp dữ liệu học sinh cho các nhà xuất bản nhằm tránh cạnh tranh không bình đẳng giữa các đơn vị có sách giáo khoa. Vì vậy, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phải xây dựng kế hoạch in chủ yếu dựa trên đơn đặt hàng của các công ty sách tại địa phương.
Khi chuyển sang sử dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất, cơ chế cung cấp dữ liệu chưa kịp thay đổi. Nhà xuất bản cho biết ngay từ năm 2025 đã có nhiều văn bản và trực tiếp liên hệ với các đơn vị chức năng thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, các Sở Giáo dục và Đào tạo để đề nghị phối hợp, cung cấp thông tin.
Tuy nhiên, đến thời điểm xây dựng kế hoạch phát hành vào tháng 12/2025, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam chưa nhận được các thông tin cần thiết. Phần lớn các đề nghị phối hợp với các đơn vị chức năng và các Sở Giáo dục và Đào tạo cũng chưa nhận được phản hồi đầy đủ, kịp thời.
Để dự phòng, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã phê duyệt sản lượng tùy chọn mua thêm ở mức tối đa 30%. Tuy nhiên, tổng nhu cầu phát sinh trong năm học 2026-2027 đạt gần 69,9 triệu bản, tăng 39,7% so với dự báo ban đầu và vượt mức dự phòng tối đa 30%. Nhà xuất bản phải tổ chức in bổ sung nhiều đợt, làm phát sinh áp lực lớn đối với việc đấu thầu, sản xuất và vận chuyển trong thời gian ngắn.
Báo cáo của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng chỉ ra những vướng mắc trong quá trình triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa.
Ngày 3/7/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định về miễn phí sách giáo khoa, theo đó chính sách này bắt buộc thực hiện từ năm học 2029-2030. Nghị định quy định các địa phương phải dự báo nhu cầu và lập dự toán trước ngày 30/10 hằng năm để có thể hoàn thành việc in, nhập kho trước ngày 15/6 năm sau.
Khi Nghị định số 271/2026/NĐ-CP được ban hành vào đầu tháng 7/2026, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành khoảng 80% sản lượng sách phục vụ năm học 2026-2027. Nhà xuất bản cho rằng việc triển khai miễn phí sách giáo khoa ngay trong năm học này không phù hợp với chu trình sản xuất, tiềm ẩn nguy cơ thiếu, thừa sách cục bộ và lãng phí nguồn lực.
Nhà xuất bản cũng cho biết đã ban hành Công văn số 1246/NXBGDVN ngày 21/7/2026 gửi Bộ Giáo dục và Đào tạo và các Sở Giáo dục và Đào tạo, nêu rõ những khó khăn, bất cập và kiến nghị thực hiện chính sách theo đúng lộ trình.
Tuy nhiên, trong tháng 7 và tháng 8/2026, một số địa phương vẫn công bố kế hoạch miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2026-2027. Đến ngày 12/9/2026, cả 10 địa phương dự kiến thực hiện chính sách miễn phí sách giáo khoa trong năm học 2026-2027 đều chưa triển khai được.
Theo báo cáo, do có thông tin sẽ được cấp sách miễn phí, nhiều phụ huynh, học sinh và cơ sở giáo dục không đăng ký mua sách trong tháng 6 và tháng 7 như những năm trước. Khi chính sách chưa thể thực hiện, nhu cầu mua sách dồn vào những ngày trước và sau khai giảng, gây áp lực lên hệ thống bán lẻ.
Trong khi đó, báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ rõ, về khách quan, năm học 2026-2027 có nhiều yếu tố mới tác động đồng thời: lần đầu sử dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc; một số địa phương thực hiện chính sách hỗ trợ, cấp sách giáo khoa; việc sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại mạng lưới trường, lớp làm thay đổi nhu cầu.
Trong khi đó, thời gian từ khi nhu cầu được xác định đầy đủ đến thời điểm phải đáp ứng rất ngắn. Những yếu tố này làm cho nhu cầu sách giáo khoa biến động lớn, phát sinh trong thời gian ngắn, trong khi quá trình sản xuất, in và cung ứng cần có thời gian chuẩn bị.
Về chủ quan, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhận trách nhiệm trong công tác dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu sách giáo khoa trong điều kiện mới chưa theo kịp thực tế; việc đánh giá năng lực tổ chức sản xuất, quản trị và mạng lưới cung ứng của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam chưa đầy đủ; giải pháp xử lý một số hạn chế trong tổ chức cung ứng, điều phối nguồn sách chưa đủ nhanh và linh hoạt.
Công tác đăng ký, dự báo và phối hợp cung ứng tại một số địa phương cũng chưa thật chủ động, dẫn đến khoảng cách giữa nhu cầu thực tế và thông tin phục vụ cung ứng. Việc cập nhật nhu cầu phát sinh, nhất là sau khi có những thay đổi về tổ chức trường, lớp, chính sách hỗ trợ sách giáo khoa và nhu cầu mua thêm của học sinh, cha mẹ học sinh, ở một số nơi chưa kịp thời.
Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu điều chuyển, in bổ sung, xây dựng dữ liệu dùng chung
Về trách nhiệm, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định việc để thiếu sách giáo khoa cục bộ có trách nhiệm của Bộ, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và các địa phương.
“Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định việc để xảy ra thiếu sách giáo khoa cục bộ tại một số địa phương là rất đáng tiếc; tồn tại, hạn chế này cần nghiêm túc nhìn nhận, chấn chỉnh khắc phục, không thể để lặp lại ở những năm học tiếp theo, nhất là trong việc theo dõi, dự báo, kết nối dữ liệu, kiểm tra, đôn đốc và điều phối khi nhu cầu thực tế có biến động”, báo cáo của Bộ nêu.
Trước mắt, Bộ Giáo dục và Đào tạo tập trung xử lý số sách giáo khoa còn thiếu đã được xác nhận; chỉ đạo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam điều chuyển sách giữa các địa bàn, tiếp tục in và cung ứng bổ sung theo nhu cầu thực tế; ưu tiên địa phương, cơ sở giáo dục và học sinh còn thiếu sách.
Trong thời gian chờ bản in, sách giáo khoa điện tử được cung cấp miễn phí tại địa chỉ https://taphuan.nxbgd.vn/; các cơ sở giáo dục đồng thời khai thác sách tại thư viện và sách cũ còn sử dụng được, hạn chế ảnh hưởng đến việc học tập của học sinh.
Bên cạnh đó, Bộ tiếp tục chỉ đạo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam rà soát năng lực sản xuất, quản trị và mạng lưới cung ứng; khắc phục các điểm nghẽn, tăng cường điều phối và xây dựng cơ chế phản ứng nhanh khi nhu cầu biến động. Các địa phương khẩn trương xác nhận chính xác nhu cầu, phối hợp cung ứng bổ sung, bảo đảm mọi học sinh có đủ sách giáo khoa phục vụ học tập.
Về lâu dài, Bộ sẽ rà soát, đề xuất hoàn thiện cơ chế quản lý sách giáo khoa theo hướng xác định đây là sản phẩm, dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu đặc thù; quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu thống nhất; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, địa phương và doanh nghiệp; xây dựng cơ chế dự phòng, điều phối linh hoạt, bảo đảm cung ứng chủ động, ổn định ngay từ đầu mỗi năm học.
Về phía Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đơn vị kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành quy chế phối hợp trong công tác dự báo, sản xuất và cung ứng sách giáo khoa; phân định rõ trách nhiệm giữa các đơn vị chức năng thuộc Bộ, các Sở Giáo dục và Đào tạo, cơ sở giáo dục, đơn vị phát hành và Nhà xuất bản.
Nhà xuất bản cũng kiến nghị xác định công tác dự báo và bảo đảm cung ứng sách giáo khoa là trách nhiệm phối hợp của cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, cơ sở giáo dục và doanh nghiệp, không giao toàn bộ trách nhiệm cho Nhà xuất bản khi doanh nghiệp không có đủ thẩm quyền và dữ liệu để thực hiện.
Đồng thời, Nhà xuất bản kiến nghị xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung về học sinh và nhu cầu sách giáo khoa trên phạm vi toàn quốc, được cập nhật thường xuyên, làm căn cứ để tổ chức đấu thầu, sản xuất và điều phối nguồn cung; thiết lập cơ chế thông tin, báo cáo và xử lý sớm các biến động lớn về nhu cầu, tránh tình trạng các đơn đặt hàng bổ sung tập trung vào thời điểm cận khai giảng.