Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội đã ban hành Kế hoạch số 4758/KH-SGDĐT về việc triển khai nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo (AI) cho học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên trên địa bàn thành phố. Theo đó, 100% học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên trên địa bàn Hà Nội sẽ được tiếp cận nội dung cốt lõi về AI với thời lượng 12 tiết/lớp/năm học.
Nội dung này được tổ chức thành chuyên đề giáo dục AI riêng, bố trí trong kế hoạch dạy học 2 buổi/ngày; không phát sinh môn học mới, không gây quá tải cho học sinh và giáo viên, không tổ chức kiểm tra định kỳ riêng, không lập sổ điểm riêng và không phát sinh chi phí đối với học sinh, gia đình.
Trên nền tảng chung bắt buộc đó, do điều kiện đội ngũ và cơ sở vật chất khác nhau giữa các địa bàn, ngành Giáo dục Thủ đô áp dụng mô hình ba tầng đồng tâm để tổ chức đầu tư có trọng điểm, gồm: tầng 1 (nền tảng), tầng 2 (mở rộng) và tầng 3 (chuyên sâu và định hướng nghề nghiệp).
Trường học huy động giáo viên môn Tin học, Công nghệ, Khoa học tự nhiên để dạy AI
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Nguyễn Trung Kiên - Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Huỳnh Thúc Kháng (phường Láng, thành phố Hà Nội) cho biết, sau sắp xếp, hiện nhà trường đang quản lý 3 cơ sở với tổng số 2.128 học sinh. Về cơ sở vật chất, trường chính được trang bị một phòng máy tính với khoảng 30 máy được kết nối internet và một phòng học STEM với các thiết bị cơ bản.
Phân hiệu 1 của nhà trường có một phòng máy tính phục vụ việc học Tin học cũng như các môn học có ứng dụng công nghệ thông tin. Trong khi đó, phân hiệu 2 cũng có phòng máy tính, cơ bản đáp ứng nhu cầu học tập tối thiểu của học sinh.
Theo thầy Kiên, hệ thống thiết bị công nghệ của nhà trường hiện tương đối đồng bộ khi tất cả các phòng học đều được trang bị máy chiếu hoặc tivi tương tác, cùng với hệ thống Internet ổn định. Tuy nhiên, số lượng máy tính hiện chưa đáp ứng được yêu cầu mỗi học sinh có một máy khi thực hành. Ngoài ra, các thiết bị chuyên dụng phục vụ thực hành, trải nghiệm về trí tuệ nhân tạo còn hạn chế.
“Về đội ngũ, nhà trường hiện có 2 giáo viên Tin học cùng một số giáo viên có kinh nghiệm trong lĩnh vực công nghệ thông tin. Dù vậy, đội ngũ giáo viên có chuyên môn sâu về AI vẫn còn thiếu, do đó cần tiếp tục được bồi dưỡng, tập huấn để có thể triển khai các nội dung giáo dục AI một cách hiệu quả.
Nhà trường dự kiến thành lập một tổ giáo viên cốt cán phụ trách triển khai nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo. Trong đó, giáo viên Tin học sẽ giữ vai trò chủ đạo, cùng với sự tham gia của giáo viên Công nghệ, Khoa học tự nhiên; Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn sẽ chỉ đạo chung.
Về năng lực hiện tại, đội ngũ giáo viên của trường cơ bản có nền tảng về công nghệ thông tin và một số giáo viên có kiến thức lập trình ở mức cơ bản. Tuy nhiên, giáo viên chưa được tập huấn chuyên sâu về AI cũng như phương pháp giảng dạy nội dung này cho học sinh phổ thông.
Trước yêu cầu đó, nhà trường dự kiến triển khai nhiều giải pháp bồi dưỡng đội ngũ. Trước hết, giáo viên sẽ được cử tham gia các chương trình tập huấn do Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội tổ chức. Bên cạnh đó, trường sẽ tăng cường sinh hoạt chuyên môn theo cụm trường, đồng thời nghiên cứu mời các chuyên gia trong lĩnh vực AI tham gia tập huấn, chia sẻ kinh nghiệm.
Nhà trường cũng định hướng mở rộng hợp tác với các trường đại học và doanh nghiệp công nghệ, trong đó có những đơn vị như Viettel, FPT, nhằm huy động thêm nguồn lực chuyên gia hỗ trợ giáo viên.
Song song với các chương trình tập huấn trực tiếp, giáo viên được khuyến khích chủ động tự học, cập nhật kiến thức thông qua các nền tảng trực tuyến như Google AI for Education, Microsoft AI Classroom, AI4K12 và một số nguồn học liệu phù hợp khác”, Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Huỳnh Thúc Kháng cho hay.
Về tổ chức giáo dục trí tuệ nhân tạo trong kế hoạch dạy học 2 buổi/ngày, thầy Kiên cho biết, nội dung này sẽ được nhà trường phân bổ tương đối đều trong năm học, với 6 tiết ở mỗi học kỳ, tích hợp vào các buổi học tăng cường hoặc hoạt động ngoài giờ chính khóa. Theo phương án này, nhà trường không phải tổ chức thêm buổi học mới, qua đó hạn chế nguy cơ gây quá tải cho học sinh.
Với những điều kiện hiện có, nhà trường cơ bản đáp ứng yêu cầu triển khai tầng 1, tức giai đoạn xây dựng nền tảng về giáo dục AI cho học sinh. Tuy nhiên, để việc triển khai đi vào chiều sâu và đạt hiệu quả, nhà trường vẫn cần được bổ sung thêm thiết bị, học liệu số, đồng thời tăng cường bồi dưỡng năng lực cho đội ngũ giáo viên.
Trong khi đó, thầy Nguyễn Cao Cường - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Thái Thịnh (phường Đống Đa, thành phố Hà Nội) cho biết, nhà trường dự kiến tích hợp các nội dung giáo dục AI vào môn Tin học. Với thời lượng 12 tiết/lớp/năm, nhà trường đánh giá việc bố trí và triển khai cơ bản phù hợp với điều kiện hiện nay, không tạo ra áp lực quá lớn về cơ sở vật chất hay thời lượng giảng dạy.
Theo thầy Cường, giáo viên sẽ lựa chọn những nội dung phù hợp để tích hợp vào các bài học Tin học, bảo đảm mức độ tiếp cận được thiết kế theo từng khối lớp từ lớp 6 đến lớp 9. Nội dung giáo dục AI được triển khai theo hướng tăng dần về mức độ, phù hợp với đặc điểm nhận thức và năng lực của học sinh ở từng độ tuổi.
Về thiết kế nội dung giáo dục AI ở cấp trung học cơ sở, nhà trường sẽ căn cứ các tài liệu hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, đồng thời tham chiếu Khung năng lực số dành cho học sinh để tổ chức dạy học phù hợp.
Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Thái Thịnh cũng cho biết thêm, các giáo viên Tin học của nhà trường đã được bồi dưỡng về AI và sẽ là lực lượng nòng cốt triển khai nội dung này cho học sinh. Trong thời gian tới, nhà trường tiếp tục tạo điều kiện để giáo viên tham gia các chương trình tập huấn, bồi dưỡng nhằm cập nhật kiến thức, nâng cao năng lực sử dụng AI và khả năng hướng dẫn học sinh.
Tuy nhiên, theo vị hiệu trưởng, một vấn đề đáng lưu ý là định mức tiết dạy của giáo viên trung học cơ sở hiện nay. Việc bổ sung thêm các tiết học có thể làm phát sinh số giờ giảng dạy, từ đó đặt ra yêu cầu phải tính toán kỹ phương án phân công, bố trí giáo viên. Đây là một trong những khó khăn mà nhà trường cho rằng cần được dự liệu từ trước khi triển khai diện rộng.
Còn theo cô Nguyễn Thị Thu Hà - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Trưng Vương (phường Cửa Nam, thành phố Hà Nội), cho biết, hiện nhà trường đang chờ hướng dẫn cụ thể từ Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội và Bộ Giáo dục và Đào tạo trước khi xây dựng kế hoạch triển khai.
Cô Hà cho biết, nhà trường đã nhận được thông tin về chương trình tập huấn của Sở, trong đó có các điểm cầu dành cho các cơ sở giáo dục. Sau khi hoàn thành tập huấn và có hướng dẫn cụ thể về nội dung, cách thức thực hiện, nhà trường sẽ bắt đầu đưa giáo dục AI vào kế hoạch triển khai.
Về điều kiện cơ sở vật chất, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Trưng Vương cho rằng ở mức độ nền tảng với 12 tiết/lớp/năm thì cơ sở vật chất hiện tại của nhà trường cơ bản có thể đáp ứng, không quá khó khăn. Tuy nhiên, nếu nội dung này được tổ chức với tần suất thường xuyên, chẳng hạn hằng tuần, thì sẽ phát sinh những yêu cầu khác về cơ sở vật chất và tổ chức dạy học.
Vị hiệu trưởng nhấn mạnh, ở thời điểm hiện tại nhà trường đang chờ khung chương trình và hướng dẫn chính thức của ngành giáo dục, từ đó xác định cụ thể học sinh sẽ được học những nội dung nào, triển khai ra sao và phân bổ thời lượng như thế nào. Về đội ngũ thực hiện, cô Hà cho biết nhà trường dự kiến huy động giáo viên môn Tin học và môn Công nghệ tham gia giảng dạy nội dung liên quan đến AI.
Xây dựng nội dung phù hợp với độ tuổi và chú trọng kỹ năng tư duy, tránh lạm dụng công cụ AI
Về nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông, theo thầy Nguyễn Trung Kiên, Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Huỳnh Thúc Kháng sẽ xây dựng chương trình theo từng cấp học, phù hợp với độ tuổi và khả năng tiếp nhận của học sinh.
Ở bậc tiểu học, học sinh lớp 1 và 2 sẽ bước đầu làm quen với AI thông qua các câu chuyện, trò chơi nhận diện hình ảnh, giọng nói; đồng thời tìm hiểu về trợ lý ảo và cách tìm kiếm thông tin bằng giọng nói. Đến lớp 3 và 4, học sinh được trải nghiệm một số ứng dụng AI như vẽ bằng AI, nhận diện khuôn mặt, chatbot, đồng thời rèn luyện tư duy logic thông qua hình thức lập trình kéo thả với các công cụ như ScratchJr, Code.org.
Với học sinh lớp 5, nhà trường dự kiến tổ chức những dự án nhỏ như nhận diện chữ viết tay, phân loại hình ảnh, đồng thời bước đầu giới thiệu các vấn đề liên quan đến đạo đức AI, trong đó có quyền riêng tư và trách nhiệm khi sử dụng công nghệ.
Ở cấp trung học cơ sở, nội dung giáo dục AI được nâng dần về mức độ chuyên sâu. Học sinh lớp 6 và lớp 7 sẽ được tiếp cận những kiến thức cơ bản về khoa học dữ liệu, học máy và thực hành với một số công cụ như Teachable Machine, ML for Kids.
Đối với học sinh lớp 8 và lớp 9, chương trình hướng tới việc làm quen với lập trình Python và các thư viện AI, qua đó thực hiện những sản phẩm như chatbot, ứng dụng nhận diện cảm xúc. Bên cạnh kiến thức và kỹ năng công nghệ, học sinh cũng được thảo luận về những tác động xã hội của AI và bước đầu được định hướng nghề nghiệp trong lĩnh vực này.
“Phương pháp tổ chức dạy học sẽ theo hướng tăng cường dạy học dự án và học qua trải nghiệm, thay vì chỉ truyền đạt kiến thức lý thuyết. Nhà trường dự kiến dành tối thiểu 50% thời lượng mỗi tiết cho hoạt động thực hành, giúp học sinh trực tiếp thao tác, trải nghiệm và vận dụng những kiến thức về AI đã được học”, Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Huỳnh Thúc Kháng bày tỏ.
Trong khi đó, thầy Nguyễn Cao Cường cho rằng, việc triển khai mở rộng giáo dục AI cũng đặt ra một số vấn đề cần tính toán, trong bối cảnh khi Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 được xây dựng, nội dung giáo dục AI chưa được thiết kế như một nội dung bổ sung theo yêu cầu hiện nay.
Vì vậy, theo Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Thái Thịnh khi đưa thêm nội dung AI vào quá trình giáo dục, nhà trường sẽ phải sắp xếp lại thời lượng và khối lượng giảng dạy, bảo đảm không gây quá tải đối với cả học sinh và giáo viên.
Thầy Cường cho rằng yếu tố quan trọng là phải xây dựng một lộ trình phù hợp với từng độ tuổi. Học sinh tiểu học có đặc điểm nhận thức và tâm lý khác biệt so với học sinh trung học cơ sở, vì vậy việc đưa AI vào giáo dục ở độ tuổi này cần được nghiên cứu kỹ về phương pháp, mức độ và nội dung.
Nếu tiếp cận AI quá sớm hoặc không có định hướng phù hợp, học sinh có thể hình thành nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của công nghệ, chẳng hạn coi AI như công cụ có thể thay thế hoàn toàn con người. Do đó, việc triển khai giáo dục AI cho học sinh nhỏ tuổi cần được thực hiện từng bước, có lộ trình và phù hợp với sự phát triển nhận thức của các em.
“Bên cạnh việc trang bị kiến thức và kỹ năng sử dụng các công cụ AI, điều quan trọng là giúp học sinh hình thành nhận thức đúng về vai trò của AI trong học tập và cuộc sống. Nhà trường cũng xác định cần phối hợp với cha mẹ học sinh để định hướng các em sử dụng AI đúng cách, tránh lạm dụng hoặc hình thành sự phụ thuộc vào công nghệ.
AI nên được nhìn nhận như một công cụ hỗ trợ, trong khi học sinh vẫn phải giữ vai trò chủ động trong quá trình học tập, tư duy và giải quyết vấn đề. Nếu sử dụng thiếu kiểm soát, AI có thể khiến học sinh giảm khả năng tự học, tự suy nghĩ và xử lý các nhiệm vụ học tập.
Từ thực tế đó, giáo dục AI tại trường không chỉ tập trung vào kỹ năng khai thác công cụ mà còn hướng đến văn hóa, đạo đức và trách nhiệm khi sử dụng AI, trong đó có vấn đề liêm chính học thuật. Học sinh cần được hướng dẫn để phân biệt giữa việc sử dụng AI như một phương tiện hỗ trợ học tập với việc sử dụng công nghệ để thực hiện các hành vi gian lận, đặc biệt trong kiểm tra, đánh giá và thi cử.
Vấn đề này cần được đặt ra ngay từ những hoạt động học tập thường ngày như bài tập về nhà. Học sinh phải có trách nhiệm với sản phẩm học tập của mình, trong khi giáo viên cũng cần thay đổi phương pháp kiểm tra, đánh giá để có thể nhận diện và hạn chế tình trạng học sinh phụ thuộc vào AI khi thực hiện bài tập”, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Thái Thịnh chia sẻ.
Về yêu cầu không phát sinh chi phí đối với học sinh và gia đình, thầy Cường cho rằng tại các trường học ở khu vực thành phố, điều kiện cơ sở vật chất cơ bản có thể đáp ứng, qua đó hạn chế sự phụ thuộc vào thiết bị cá nhân của từng học sinh.
Trường Trung học cơ sở Thái Thịnh có thể bố trí phòng máy, tăng thời gian thực hành để học sinh có điều kiện tiếp cận và luyện tập ngay tại trường, kể cả trong trường hợp gia đình không có đầy đủ thiết bị.
Theo hướng này, việc tổ chức dạy học AI sẽ góp phần hạn chế khoảng cách về điều kiện tiếp cận công nghệ giữa các nhóm học sinh, đồng thời bảo đảm nguyên tắc triển khai giáo dục AI mà không tạo thêm gánh nặng chi phí cho gia đình.