Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, ở cấp trung học cơ sở, học sinh học các môn học bắt buộc gồm: Ngữ văn, Toán, Ngoại ngữ 1, Giáo dục công dân, Lịch sử và Địa lí, Khoa học tự nhiên, Công nghệ, Tin học, Giáo dục thể chất, Nghệ thuật; cùng 2 hoạt động giáo dục bắt buộc là Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp và Nội dung giáo dục của địa phương.
Sau 5 năm triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, thực tiễn giảng dạy tại các trường trung học cơ sở cho thấy việc tổ chức môn Khoa học tự nhiên theo hướng tích hợp vẫn đặt ra không ít thách thức. Môn học này được xây dựng trên nền tảng kiến thức của 3 lĩnh vực Vật lý, Hóa học và Sinh học, trong khi cách tổ chức đội ngũ giáo viên tại các trường lại có sự khác biệt.
Ở một số trường, một giáo viên phải đảm nhiệm cả ba mạch kiến thức với yêu cầu chuyên môn và mức độ khác nhau. Trong khi đó, có trường lựa chọn phương án bố trí 3 giáo viên cùng tham gia giảng dạy môn Khoa học tự nhiên, mỗi người phụ trách một lĩnh vực. Sự khác biệt trong cách tổ chức này đặt ra nhiều thách thức về tính thống nhất của môn học tích hợp, yêu cầu chuyên môn đối với giáo viên cũng như hiệu quả triển khai trên thực tế.
Một môn học, ba giáo viên cùng tham gia giảng dạy
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Nguyễn Xuân Thịnh - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Văn Khúc (tỉnh Phú Thọ) cho biết, việc tổ chức dạy học môn Khoa học tự nhiên ở cấp trung học cơ sở đặt ra bài toán về mức độ tích hợp trong thực tế. Khó khăn không chỉ nằm ở việc bố trí giáo viên mà sâu xa hơn là khoảng cách giữa yêu cầu thiết kế môn học và điều kiện triển khai tại nhà trường.
“Môn Khoa học tự nhiên được xây dựng theo hướng tích hợp kiến thức của Vật lý, Hóa học và Sinh học trong một môn học thống nhất. Tuy nhiên, để thực hiện đúng tinh thần này, đội ngũ giáo viên cũng phải có khả năng kết nối kiến thức của cả ba lĩnh vực, thay vì chỉ đảm nhiệm một phân môn riêng biệt.
Trong khi đó, thực tế tại trường cho thấy dù giáo viên đã được bồi dưỡng và có chứng chỉ để đáp ứng yêu cầu dạy môn Khoa học tự nhiên, việc đảm nhiệm đồng thời cả ba lĩnh vực này vẫn là một yêu cầu không dễ đáp ứng. Do đó, dù trên chương trình đây là một môn Khoa học tự nhiên, nhà trường vẫn phải bố trí ba giáo viên cùng tham gia giảng dạy, mỗi người phụ trách một mảng chuyên môn.
Giáo viên vẫn được xác định rõ là giáo viên Vật lý, Hóa học hoặc Sinh học; học sinh vẫn học các nội dung này ở những thời điểm khác nhau và nhà trường cũng phải xây dựng thời khóa biểu dựa trên sự phân chia đó. Vì vậy, cách tổ chức này về bản chất không khác nhiều so với mô hình trước đây, khi ba lĩnh vực được tổ chức thành ba môn học riêng biệt”, thầy Thịnh cho hay.
Ngoài ra, theo thầy Nguyễn Xuân Thịnh, khi ba giáo viên cùng tham gia dạy một môn, nhà trường phải bố trí thời gian giảng dạy riêng cho từng lĩnh vực. Với thời lượng 4 tiết/tuần, có tuần học sinh có thể học 2 tiết Vật lý, 1 tiết Hóa học và 1 tiết Sinh học; ở tuần khác, tỷ lệ này có thể được điều chỉnh. Cách bố trí này giúp nhà trường giải quyết bài toán thời khóa biểu và phân công chuyên môn.
Bài toán của môn Khoa học tự nhiên không chỉ là tập huấn để giáo viên “biết thêm” một môn, mà là đào tạo để giáo viên có đủ năng lực chuyên môn khi đứng trước cả ba mạch kiến thức. Đây là yêu cầu khác về chất và đòi hỏi giải pháp ở cấp độ đào tạo, tuyển dụng và phát triển đội ngũ, thay vì chỉ xử lý bằng các khóa bồi dưỡng ngắn hạn.
Từ góc độ nhà trường, thầy Thịnh cho rằng nếu vẫn duy trì mô hình tích hợp, cần có một lộ trình đào tạo giáo viên đủ khả năng đảm nhiệm cả ba lĩnh vực. Đặc biệt, khi học sinh chuyển lên cấp trung học phổ thông, các môn Vật lý, Hóa học và Sinh học được phân chia thành các môn học riêng biệt. Điều đó đặt ra yêu cầu cần tính toán sự liên thông giữa cách tổ chức môn học ở cấp trung học cơ sở với cấu trúc môn học ở cấp trung học phổ thông.
Muốn dạy tích hợp hiệu quả, cần đào tạo giáo viên từ gốc
Còn tại Trường Trung học cơ sở Lê Quý Đôn (phường Dương Nội, Hà Nội), thầy Phạm Tiến Tùng - Phó Hiệu trưởng nhà trường cho biết, việc bố trí giáo viên dạy môn Khoa học tự nhiên tại trường được thực hiện linh hoạt, tùy thuộc vào chuyên môn và quá trình đào tạo của từng giáo viên.
“Với những giáo viên được đào tạo bài bản theo chương trình tích hợp cả ba phân môn Vật lý, Hóa học và Sinh học, nhà trường có thể phân công một giáo viên đảm nhiệm toàn bộ môn Khoa học tự nhiên. Đây là nhóm giáo viên được đào tạo theo hướng tích hợp ngay từ bậc đại học, trong đó có những sinh viên mới tốt nghiệp trong những năm gần đây.
Trong khi đó, với những giáo viên vốn được đào tạo chuyên sâu ở một phân môn và sau đó được bổ sung chứng chỉ Khoa học tự nhiên, việc giao một người đảm nhiệm cả ba lĩnh vực được cân nhắc thận trọng hơn.
Ở một số lớp, đặc biệt khối 6, giáo viên được đào tạo theo hướng tích hợp có thể đảm nhiệm cả ba phân môn. Trong khi đó, từ khối 7 trở lên, nhà trường phân công ba giáo viên cùng giảng dạy môn Khoa học tự nhiên, mỗi người phụ trách một phân môn tùy thuộc vào đội ngũ thực tế.
Để bảo đảm chất lượng kiến thức, nhà trường thường ưu tiên phân công giáo viên tiếp tục giảng dạy phân môn đúng với chuyên ngành được đào tạo của mình, đồng thời bố trí thêm giáo viên phụ trách các phân môn còn lại”, thầy Tùng cho hay.
Tuy nhiên, theo thầy Nguyễn Tiến Tùng, khó khăn thực sự nằm ở năng lực chuyên môn của giáo viên khi phải đảm nhiệm cả ba lĩnh vực. Trong khi giáo viên trước đây chỉ được đào tạo chuyên sâu ở một phân môn, yêu cầu của chương trình mới đòi hỏi họ có khả năng tiếp cận và giảng dạy thêm hai lĩnh vực còn lại.
Các giáo viên tại Trường Trung học cơ sở Lê Quý Đôn hiện vẫn được tạo điều kiện tham gia các chương trình tập huấn và bồi dưỡng về Khoa học tự nhiên. Tuy nhiên, do thời lượng đào tạo bổ sung có hạn, các hoạt động này chủ yếu giúp giáo viên mở rộng và củng cố kiến thức ở những phân môn ngoài chuyên ngành chính, khó có thể thay thế quá trình đào tạo chuyên sâu.
Từ thực tế đó, thầy Tùng cho rằng nếu tiếp tục duy trì mô hình môn Khoa học tự nhiên tích hợp, cần tính đến việc đào tạo giáo viên có năng lực cả ba phân môn ngay từ bậc đại học. “Các trường đều mong muốn có nguồn sinh viên được đào tạo cả ba phân môn ngay từ đầu. Nếu được đào tạo chính quy thì khi ra trường, giáo viên sẽ thuận lợi hơn trong quá trình đảm nhiệm môn Khoa học tự nhiên”, thầy Tùng cho hay.
Đối với đội ngũ giáo viên hiện có, Trường Trung học cơ sở Lê Quý Đôn vẫn cần duy trì các hoạt động tập huấn, bồi dưỡng. Tuy nhiên, bên cạnh các chương trình tập huấn, cần có thêm những buổi thảo luận chuyên môn để giáo viên có điều kiện trao đổi, bổ sung kiến thức ở các lĩnh vực ngoài chuyên ngành được đào tạo sâu.
Đồng quan điểm, thầy Nguyễn Ngọc Sơn - Phó Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Phúc Lợi (phường Phúc Lợi, Hà Nội) cho biết, trong thời gian qua nhà trường đã tuyển dụng thêm một số giáo viên được đào tạo chuyên ngành Khoa học tự nhiên tại các cơ sở giáo dục đại học, bổ sung nguồn nhân lực được đào tạo theo hướng tích hợp.
Tuy nhiên, việc một giáo viên có thể đảm nhiệm cả ba lĩnh vực Vật lý, Hóa học và Sinh học không đồng nghĩa mức độ chuyên sâu ở cả ba lĩnh vực là như nhau.
“Về bản chất, một giáo viên dù có thể đảm nhiệm cả ba phân môn Khoa học tự nhiên thì mức độ chuyên sâu ở từng lĩnh vực cũng khó có thể đồng đều. Đây là lý do nhà trường không áp dụng một phương án phân công thống nhất cho tất cả các khối lớp, mà có sự điều chỉnh phù hợp với yêu cầu về kiến thức ở từng giai đoạn.
Với học sinh khối 6, 7, một giáo viên có thể đảm nhiệm cả ba phân môn Vật lý, Hóa học và Sinh học. Trong khi đó, ở khối 8, 9, nhà trường lựa chọn phương án phân công 3 giáo viên dạy môn Khoa học tự nhiên theo từng chuyên môn nhằm bảo đảm chiều sâu kiến thức.
Ở giai đoạn cuối cấp trung học cơ sở, học sinh bắt đầu cần củng cố kiến thức chuyên sâu hơn để chuẩn bị cho kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10, đặc biệt với những học sinh có nguyện vọng thi vào các trường, lớp chuyên. Vì vậy, việc bố trí giáo viên có chuyên môn sâu ở từng lĩnh vực Vật lý, Hóa học và Sinh học là cần thiết để bảo đảm chất lượng dạy học”, thầy Sơn cho hay.
Ngoài ra, đối với những giáo viên được đào tạo chuyên sâu một phân môn trước đây, Trường Trung học cơ sở Phúc Lợi vẫn triển khai các hoạt động bồi dưỡng để giáo viên có thể đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Bên cạnh các chương trình bồi dưỡng thường xuyên của Bộ Giáo dục và Đào tạo, giáo viên cũng chủ động tham gia các đợt tập huấn theo kế hoạch của Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Hà Nội.
Nhà trường đồng thời khuyến khích giáo viên tự học, tự bồi dưỡng để nâng cao năng lực chuyên môn, đáp ứng yêu cầu mới của chương trình. Hiệu quả của quá trình này được nhà trường theo dõi thông qua hoạt động chuyên môn và kết quả học tập của học sinh, trong đó có thành tích tại các cuộc thi học sinh giỏi, nghiên cứu khoa học kỹ thuật và các sân chơi liên quan đến lĩnh vực Khoa học tự nhiên.
Từ thực tế triển khai, thầy Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng nếu tiếp tục duy trì môn Khoa học tự nhiên theo hướng tích hợp, vấn đề cần quan tâm không chỉ là đào tạo giáo viên có khả năng đảm nhiệm cả ba phân môn, mà còn phải bảo đảm chiều sâu chuyên môn ở từng lĩnh vực.
Thay vì giáo viên được đào tạo chuyên sâu ở một lĩnh vực rồi bổ sung thêm kiến thức của các phân môn còn lại thông qua các chương trình bồi dưỡng, đội ngũ giáo viên được đào tạo chính quy về Khoa học tự nhiên ngay từ bậc đại học sẽ thuận lợi hơn khi triển khai chương trình, đồng thời giúp các trường chủ động trong phân công chuyên môn.