Ngày 24 và 25/9, tại Đà Nẵng, Hội thảo “Bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững khu vực miền Trung và Tây Nguyên” lần thứ VII được tổ chức với chủ đề “Hợp tác đa bên trong phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn gắn với bảo tồn đa dạng sinh học”.
Hội thảo do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Đà Nẵng, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng và Trung tâm Bảo tồn Đa dạng Sinh học Nước Việt Xanh (GreenViet) phối hợp tổ chức, với sự tham gia của khoảng 150 đại biểu trong nước và quốc tế, gồm cơ quan quản lí, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, tổ chức bảo tồn, hợp tác xã và cộng đồng địa phương.
Điều đáng chú ý ở hội thảo lần này không chỉ nằm ở những vấn đề của đa dạng sinh học hay kinh tế xanh, mà còn ở cách các bên cùng ngồi lại để tìm lời giải cho những vấn đề phát triển cụ thể của một vùng đất.
Từ “bảo tồn” đến những bài toán của phát triển
Miền Trung và Tây Nguyên là một không gian đặc biệt về sinh thái, với nhiều hệ sinh thái quan trọng và nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, nhưng đồng thời cũng đang chịu tác động ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và áp lực phát triển kinh tế.
Vì vậy, bảo tồn đa dạng sinh học ngày nay không thể chỉ được nhìn như một nhiệm vụ riêng của ngành nông nghiệp và môi trường.
Sau 7 lần tổ chức, chuỗi hội thảo đã cho thấy một sự chuyển dịch đáng chú ý: từ nâng cao nhận thức về bảo tồn sang tìm kiếm các mô hình phát triển trong đó thiên nhiên, kinh tế, sinh kế và đổi mới sáng tạo cùng được đặt trong một hệ thống.
Như Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Văn Minh, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng là đơn vị đồng chủ trì Hội thảo chia sẻ, giá trị của một chuỗi hội thảo không nằm ở số lượng tham luận, mà ở những thay đổi về nhận thức và hành động sau mỗi lần gặp gỡ.
Đó cũng là sự chuyển dịch từ bảo tồn như một nhiệm vụ riêng của ngành nông nghiệp và môi trường sang bảo tồn như một thành tố của chiến lược phát triển; từ nghiên cứu về thiên nhiên sang phát triển các giải pháp dựa vào thiên nhiên; từ những dự án riêng lẻ sang tư duy hệ sinh thái và hợp tác đa bên.
Ở góc độ này, hội thảo trở thành một “không gian kết nối”, gồm kết nối nhà khoa học với nhà quản lí, doanh nghiệp với cộng đồng, nghiên cứu với thực tiễn và các sáng kiến riêng lẻ với những nhu cầu phát triển của địa phương.
Đây cũng chính là một trong những vai trò ngày càng quan trọng của cơ sở giáo dục đại học.
Đại học không chỉ tạo ra tri thức, mà phải kết nối tri thức với địa phương
Trong bối cảnh phát triển mới, mỗi địa phương đều đứng trước những bài toán riêng: bảo vệ rừng nhưng phải bảo đảm sinh kế; phát triển nông nghiệp nhưng phải gìn giữ đa dạng sinh học; phát triển kinh tế biển nhưng phải bảo vệ sức khỏe hệ sinh thái; phát triển đô thị, công nghiệp nhưng phải hướng tới kinh tế tuần hoàn.
Những bài toán ấy không thể được giải quyết bởi một ngành, một tổ chức hay một chủ thể riêng lẻ.
Hội thảo nhấn mạnh yêu cầu tăng cường hợp tác giữa nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp - cộng đồng - các tổ chức phát triển, qua đó chia sẻ kinh nghiệm, kết nối nguồn lực và hình thành những hoạt động có khả năng triển khai trong thực tiễn. Trong cấu trúc đó, trường đại học có một vị trí đặc biệt.
Đại học có tri thức, con người, năng lực nghiên cứu, khả năng đào tạo và mạng lưới kết nối. Nhưng giá trị của những nguồn lực ấy chỉ thực sự được phát huy khi được đặt vào những vấn đề cụ thể của địa phương và vùng miền.
Nói cách khác, đại học không nên chỉ hỏi “chúng ta có gì để nghiên cứu?”, mà ngày càng cần đặt câu hỏi “địa phương đang cần giải quyết vấn đề gì và tri thức của chúng ta có thể đóng góp gì?”
Khi câu hỏi thay đổi, cách đại học hiện diện trong đời sống xã hội cũng thay đổi.
Một hội thảo vì thế không chỉ kết thúc ở hội trường. Giá trị của nó nằm ở những kết nối được hình thành sau đó: một đề tài nghiên cứu, một chương trình đào tạo, một mô hình thử nghiệm, một chính sách được hoàn thiện, một doanh nghiệp cùng tham gia, hay một cộng đồng có thêm năng lực để tự giải quyết vấn đề của mình.
Từ kết nối nghiên cứu đến kết nối đào tạo
Một ý nghĩa khác, sâu hơn nhưng có thể chưa được nhìn thấy ngay, là đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển bền vững.
Không thể có kinh tế xanh nếu thiếu những con người hiểu về kinh tế xanh. Không thể phát triển kinh tế tuần hoàn nếu thiếu đội ngũ có năng lực thiết kế và vận hành các mô hình tuần hoàn. Và cũng không thể bảo tồn đa dạng sinh học lâu dài nếu thiếu một thế hệ giáo viên, nhà quản lí, nhà khoa học, doanh nhân và người dân có nhận thức và năng lực hành động vì thiên nhiên.
Vì vậy, từ những kết nối nghiên cứu và thực tiễn như Hội thảo lần này, các trường đại học có thể mở rộng thành kết nối đào tạo.
Đó có thể là những chương trình đào tạo giáo viên về giáo dục môi trường, giáo dục biến đổi khí hậu và giáo dục vì sự phát triển bền vững; những chương trình đào tạo nguồn nhân lực cho nông nghiệp xanh, du lịch sinh thái, kinh tế tuần hoàn, quản lí tài nguyên; hay những hoạt động trải nghiệm để học sinh, sinh viên được học từ chính những mô hình đang diễn ra trong cộng đồng.
Đặc biệt, với các trường đại học sư phạm, đây còn là một sứ mệnh có tính nền tảng.
Giáo dục vì sự phát triển bền vững không thể chỉ nằm trong một môn học hay một vài chuyên đề. Nó cần trở thành một cách tiếp cận trong đào tạo con người.
Một giáo viên được đào tạo tốt hôm nay sẽ tiếp tục truyền những giá trị ấy cho hàng nghìn học sinh trong nhiều năm sau. Vì vậy, đầu tư cho giáo dục vì sự phát triển bền vững cũng chính là đầu tư cho năng lực phát triển bền vững của cả một địa phương.
Từ một hội thảo đến một hệ sinh thái hợp tác
Điểm đáng chú ý của Hội thảo lần thứ VII là chương trình không dừng ở tham luận và thảo luận. Các đại biểu còn kết nối hợp tác, giới thiệu sản phẩm, công nghệ, dự án và mô hình; đồng thời tham quan những mô hình thực tế tại Đà Nẵng về du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn thiên nhiên, sản xuất nông nghiệp xanh - tuần hoàn, bảo tồn Chà vá chân nâu và chế biến thủy sản theo hướng xanh, tuần hoàn.
Cách tiếp cận ấy gợi mở một mô hình tổ chức hội thảo khác: từ diễn đàn đến thực tiễn, từ gặp gỡ đến hợp tác, từ hợp tác đến tạo giá trị.
Đó cũng là cách một trường đại học có thể tham gia sâu hơn vào sự phát triển của địa phương và vùng miền.
Đà Nẵng, với vị trí của một trung tâm giáo dục, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của khu vực, có điều kiện để trở thành một điểm kết nối như vậy. Từ đây, tri thức không chỉ được tạo ra trong các phòng thí nghiệm hay giảng đường, mà còn được đưa đến những cánh rừng, cánh đồng, làng nghề, vùng biển, trường học và cộng đồng.
Và ngược lại, chính những vấn đề của đời sống cũng trở thành nguồn cảm hứng, dữ liệu và “phòng thí nghiệm sống” cho nghiên cứu và đào tạo đại học.
Đó là một vòng kết nối có khả năng tạo ra giá trị lâu dài.
Một vấn đề toàn cầu cần được bắt đầu từ những địa phương cụ thể
Đa dạng sinh học và phát triển bền vững là những vấn đề mang tính toàn cầu. Nhưng không có sự phát triển bền vững nào được tạo nên chỉ từ những cam kết ở tầm toàn cầu.
Cuối cùng, nó phải được hiện thực hóa ở một khu rừng cụ thể, một dòng sông cụ thể, một vùng biển cụ thể, một cánh đồng cụ thể, một trường học cụ thể và trong hành động của những con người cụ thể.
Bởi vậy, giữa những mục tiêu lớn của thế giới và cuộc sống hằng ngày của cộng đồng luôn cần một cây cầu. Đại học có thể là một trong những cây cầu quan trọng ấy. Cây cầu nối tri thức với thực tiễn. Nối nghiên cứu với chính sách. Nối đào tạo với nhu cầu nhân lực. Nối nhà trường với địa phương. Và nối những vấn đề của hôm nay với năng lực phát triển của ngày mai.
Hội thảo lần thứ VII về bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững vì thế không chỉ đặt ra câu hỏi làm thế nào để bảo tồn thiên nhiên, mà còn gợi mở một câu hỏi rộng hơn: làm thế nào để cùng nhau tạo ra năng lực phát triển bền vững cho cả một vùng?
Câu trả lời có lẽ không nằm ở một tổ chức hay một giải pháp đơn lẻ. Nó nằm ở kết nối. Kết nối để hiểu nhau. Kết nối để cùng làm. Và kết nối để những giá trị được tạo ra hôm nay có thể tiếp tục được trao truyền cho ngày mai.
Đó cũng là lúc một hội thảo không còn chỉ là một sự kiện, mà trở thành một điểm khởi đầu cho những giá trị lâu dài của địa phương, của vùng miền và của các thế hệ tương lai.